Temat ofiary jest w tej tragedii zasadniczy i zawarty już w tytule. Dramat przekazuje opisy ofiar spełnianych na grobie zmarłego wraz z towarzyszącymi im modlitwami i obrzędami (w. 124–163). Są to jednak ofiary typu χοή i jako takie z istoty swej bezkrwawe, nie podpadają więc pod zakres zainteresowań niniejszego komentarza.

Odnotowane zostały jednak przypadki, w których pojęcia związane bezpośrednio lub prymarnie z ofiarą krwawą zostały użyte w odniesieniu do ofiary bezkrwawej w sposób przeniesiony, metaforyczny lub symboliczny.

Zastanawiające jest, że w odniesieniu do zabójstwa zarówno Agamemnona przez Klitajmestrę, jak i Klitajmestry przez Orestesa poeta używa terminów neutralnych, pozbawionych jakiegokolwiek, choćby metaforycznego powiązania z tematyką ofiary. Agamemnon został „pozbawiony życia” (w. 492: ἐνοσφίσθης), a Orestes zapowiada po prostu, że „zabije matkę” (549–550: ἐγὼ / κτείνω νιν) i „trupem położy” Ajgistosa (575–576: νεκρὸν / θήσω). Po jego śmierci Sługa woła, że Ajgistosa „już nie ma” (877: Αἴγισθος οὐκέτ' ἔστιν). Tylko jeden raz Orestes zwraca się do Klitajmestry słowami: σε σφάξαι θέλω, powracając do metaforyki ofiarnej (zob. komentarz do w. 904 poniżej).

Tekst według wydania: West (1991a).

Choephori 106

Odpowiedź przodownicy chóru na słowa Elektry, która przy grobie Agamemnona wzywa towarzyszące jej w obrzędzie ofiary dla zmarłych służące do złożenia na grobie należnej ofiary zgodnie z własnym przekonaniem.

αἰδουμένη σοι βωμὸν ὣς τύμβον πατρὸς

Czczę grób twojego ojca jak ołtarz ofiarny.

106: βωμὸν ὡς – „jak ołtarz ofiarny”. Apozycja ὥς metri causa, dopełnieniem do αἰδουμένη jest τύμβον πατρὸς. Porównanie grobu do ołtarza pojawia się u Eurypidesa w Helenie 64, 547, 798–801. Passus z Kobiet na święcie Tesmoforiów Arystofanesa (887–888: Κακῶς ἄρ᾽ ἐξόλοιο, — κἀξολεῖ γέ τοι, — / ὅστις γε τολμᾷς σῆμα τὸν βωμὸν καλεῖν) Garvie uznaje za parodię tego Eurypidesowego utożsamienia. Natomiast Rose (1958: 13) z charakterystycznym brakiem wyczucia Arsytofanejskiej ironii wywodzi kategoryczny wniosek, że samo nazwanie grobu ołtarzem musiało w czasach Ajschylosa uchodzić za bezbożność. W okresie hellenistycznym znane są poświadczenia znaczeń słowa βωμός jako „ołtarz pogrzebowy” („funerary altar”, zob. Drew-Bear 1972: 56–66).

Choephori 242

Elektra wylicza swą poczwórną radość na widok brata, Orestesa. Wspomina miłość do ojca Agamemnona, uczucie do matki, które w całości przeniosło się na brata, oraz do niego samego i do siostry Ifigenii – złożonej w ofierze: τυθείσης.

καὶ τῆς τυθείσης νηλεῶς ὁμοσπόρου…

I bezlitośnie złożonej w ofierze siostry…

242: τυθείσης – „złożonej w ofierze”. Niewymieniona z imienia Ifigenia jest przez Elektrę wspomniana jako po prostu „złożona w ofierze”. Jest to jedyne w całym utworze odniesienie do śmierci Ifigenii i w ogóle jedno z nielicznych, które podnoszą kwestię winy Agamemnona. Nawet w słynnym agon logon między Orestesem i Klitajmestrą przed jej zamordowaniem nie powołuje się ona na winę męża. Także w tym passusie Elektra używa wyjątkowo neutralnego czasownika θύω, zamiast na przykład częstego w pierwszej części trylogii σφάζω, zaznaczając jedynie, że ofiara ta dokonała się „bezlitośnie” (νηλεῶς).

Choephori 255-257

Słowa z modlitwy Orestesa, który prosi bogów o opiekę, pomoc i ocalenie potomstwa Agamemnona, przywołując jego zasługi – cześć dla bogów i składanie ofiar.

(255) καίτοι θυτῆρος καί σε τιμῶντος μέγα
πατρὸς νεοσσοὺς τούσδ᾽ ἀποφθείρας πόθεν
ἕξεις ὁμοίας χειρὸς εὔθοινον γέρας;

(255) Jeśli zniszczysz te dzieci ojca,
Który składał ofiary i wielce cię czcił,
To skąd pozyskasz wspaniałe uczty ofiarne z podobnie hojnej ręki?

255: θυτῆρος – „ofiarnika”. Rzeczownik θυτήρ (Chantraine 1999: 449) oznacza personam agentis od czasownika θύω – czyli „ofiarnika”, „tego, kto spełnia ofiarę”, sacrificateur w tradycji francuskiej (Casabona 1966: 85; dyskusja na ten temat zob. Parker 2009: 168). U Ajschylosa termin pojawia się jeszcze dwa razy w Ag. (224, 240) – zawsze w odniesieniu do ofiary spełnianej na Ifigenii. Poza tym jeszcze dwa razy we fragmentach (fr. 443.82 oraz 36b3.11) w trudnym do określenia kontekście. U Sofoklesa dwa razy w Trach. (659 i 1192), a w prozie tylko raz u Dionizjusza z Halikarnasu (1.56.1). Częściej występuje termin θυτής.

257: εὔθοινον γέρας – „wspaniałe uczty ofiarne”, dosłownie „dary bogate w uczty, okazałe”. Bogowie domagają się ofiar jako wyrazu okazywanej im czci (Gibert 2003: 173). Ofiara jest γέρας (zob. szczegółowy komentarz Przemysława Biernata (2017: 57) do Platonowego Euthphr. 15a) – darem, który musi być okazały, wspaniały, natomiast εὔθοινος jest złożeniem od θοίνα – posiłek. Wydaje się, że w kontekście ofiarnym związek tego słowa z posiłkiem, ucztą nie jest przypadkowy. W tym wypadku ofiara jest „ucztą bogów”

Choephori 260-261

Dalszy ciąg tej samej modlitwy ze swoistą sanctio: jeśli Zeus nie ocali dzieci Agamemnona, ołtarze pozostaną puste.

(260) οὔτ᾽ ἀρχικός σοι πᾶς ὅδ᾽ αὐανθεὶς πυθμὴν
βωμοῖς ἀρήξει βουθύτοις ἐν ἤμασιν.

(260) Wyschnięty do szczętu ten dawny korzeń
Nie przyjdzie z pomocą ołtarzom w dni ofiar z wołów.

260: οὔτ᾽ […] βωμοῖς ἀρήξει – „nie przyjdzie z pomocą ołtarzom” to tyle, co „otoczyć opieką ołtarze”. Identyczne wyrażenie w Th. 14: ἀρήγειν […] βωμοῖσι (por. komentarz). Ołtarze pozbawione tych, którzy mogą troszczyć się o ofiary dla bogów, stają się opuszczone i akcentowana powyżej postawa Agamemnona ofiarnika nie znajduje kontynuacji.

261: βουθύτοις ἐν ἤμασιν – „w dni ofiar z wołów”. Przymiotnik βούθυτος – „wołoofiarny”, „odnoszący się do ofiar z byków”. Zwrot βουθύτοις ἐν ἤμασιν jest przykładem i apozycji, i enallage; poprawny szyk ἐν βουθύτοις ἤμασιν – „w dniach wołoofiarnych” wyraża myśl: „w dniach, w których składa się woły w ofierze”. Zdaniem Hoekstry takie zastosowanie figury retorycznej w tekstach dramatycznych służy kondensacji myśli (Hoekstra 1976: 164). Analogicznie zob. u Ar. w Av. 1232: βουθύτοις ἐπ᾽ ἐσχάραις (por. komentarz Bednarka 2017: 66, tam też inne lokalizacje; nie zgadzam się jednakże z autorem, że „pierwotne” znaczenie βούθυτος to: „związany z ubojem wołów”).

Choephori 291-294

Słowa Orestesa, który referuje wyrocznię Apollona, nakazującą mu pomścić śmierć ojca. Zmaza za niepodjęcie zemsty zapowiedziana przez delfickiego boga obejmuje wykluczenie z udziału w ucztach i sympozjonach, a także w ogóle z kultu bogów – z możliwości składania ofiar i uczestniczenia w nich.

καὶ τοῖς τοιούτοις οὔτε κρατῆρος μέρος
εἶναι μετασχεῖν, οὐ φιλοσπόνδου λιβός,
βωμῶν τ᾽ ἀπείργειν οὐχ ὁρωμένην πατρὸς
μῆνιν.

Takich udziałem nie jest ani wspólny kielich,
Ani strumień płynnych ofiar.
I niewidzialny gniew ojca trzyma ich z dala od ołtarzy.

293: βωμῶν τ᾽ ἀπείργειν – „trzyma […] z dala od ołtarzy”; „ołtarzy”: tutaj metonimicznie – zakazuje w ogóle udziału w ofiarach.

Choephori 483-485

Orestes i Elektra modlą się do Agamemnona na jego grobie, prosząc o pomoc w spełnieniu zemsty. Orestes obiecuje, że gdy obejmie należny mu tron ojca, na ołtarzach składane będą właściwe ofiary, sugerując zarazem, że w innym wypadku tych darów zabraknie. W kolejnych wersach Elektra także obiecuje liczne ofiary (w. 486: χοάς).

οὕτω γὰρ ἄν σοι δαῖτες ἔννομοι βροτῶν
κτιζοίατ'· εἰ δὲ μή, παρ' εὐδείπνοις ἔσῃ
(485) ἄτιμος ἐμπύροισι κνισωτοῖς χθονός.

Bo w ten sposób prawem przypisane przez ludzi uczty
Mogą być ci wystawione; jeśli zaś nie – będziesz przez zacnych biesiadników
Czci pozbawiony podczas dymów ofiarnych ziemi.

483: οὕτω – „w ten sposób”, czyli wtedy, kiedy Ajgistos zginie i śmierć Agamemnona zostanie pomszczona.

483: δαῖτες ἔννομοι βροτῶν – „uczty prawem przypisane przez ludzi”. Metaforycznie: „ofiary”, w tym wypadku ofiary dla zmarłych, jak uroczo tłumaczy Srebrny: „na zadusznym święcie”. Ἔννομοι βροτῶν = νομιζόμεναι ὑπὸ βροτῶν, „takie, jakie według niepisanego prawa wydają ludzie” (tak Garvie 1986: 176).

485: ἐμπύροισι κνισωτοῖς – „podczas dymów ofiarnych” (przekład za Srebrnym), czyli „podczas spalania ofiar, z których unosi się dym”. ῎Εμπυρα, najczęściej związane z procesem wróżenia z ognia i dymu płonących na ołtarzu ofiar (zob. w komentarzu do Pr. 498), mają tu znaczenie podstawowe, etymologiczne: „to, co jest spalane”, „płonące ofiary”. Κνισωτός – „dymny”, przymiotnik od κνῖσα (ep. κνίση) – „dym, który unosi się ze spalanego mięsa”.

Choephori 577-78

Orestes w prostych słowach zapowiada, że zabije Ajgistosa, dosłownie „położy go trupem” i podziurawi jak sito. Następnie jednak przywołuje Erynię, która ma nasycić się tą krwią, co przywodzi na myśl ofiarę oczyszczającą z krwi.

φόνου δ᾽ Ἐρινὺς οὐχ ὑπεσπανισμένη
ἄκρατον αἷμα πίεται τρίτην πόσιν.

Erynii nie brak przelanej krwi,
Czystą krew po raz trzeci wypije.

577: φόνου – „przelanej krwi”. Φόνος to krew przelana gwałtownie. Ma ona swój odpowiednik w αἷμα z następnego wersu. Erynie piją krew, a w Eumenidach temat krwi dla Erynii jako ofiary, jakiej one domagają się dla oczyszczenia z popełnionego mordu, powraca kilkakrotnie.

Choephori 903-904

Kwestia Orestesa, zwracającego się najpierw do Pyladesa (w. 903), który zachęca go do dokonania pomsty na matce, a następnie do samej Klitajmestry (w. 904). Pylades powołuje się na Apollona i jego nakaz, wygłaszając gnomę, że „lepiej jest mieć za wrogów wszystkich niż bogów” (w. 902). Orestes przyznaje przyjacielowi rację i oznajmia Klitajmestrze, że chce ją zabić (σφάξαι).

κρίνω σε νικᾶν, καὶ παραινεῖς μοι καλῶς.
ἕπου, πρὸς αὐτὸν τόνδε σε σφάξαι θέλω.

Sądzę, że masz rację i dobrze mi radzisz.
Chodź za mną, do niego, chcę Cię zarżnąć.

Jedyny raz w tej tragedii mowa jest o zabójstwie Klitajmestry z użyciem czasownika σφάζειν, który należy do technicznego języka ofiary krwawej – „zarzynać na ofiarę”. Tak jak w wielu innych miejscach tekstów tragicznych (por. np. komentarz do S. Aj.), przedmiotem sporu może być tutaj to, czy użycie tego czasownika w takim kontekście jest świadomym nawiązaniem do metaforycznej interpretacji ciągu mordów w rodzie Atrydów jako ofiar krwawych, właściwych zwłaszcza dla pierwszej części trylogii Ajschylosa, czy też jedynie nic nieznaczącym jego zastosowaniem w dalszych, oderwanych od związku z ofiarą znaczeniach: „zamordować”, „zabić w brutalny sposób”. Zeitlin (1965: 468 i potem przeciwnie: 485) z wahaniem opowiada się za tym drugim, argumentując, że kontekst nie dostarcza żadnych innych danych na temat związku z ofiarą (zob. komentarz Garviego 1986: 295, który opowiada się za interpretacją „ofiarną”). Wydaje mi się jednak mało prawdopodobne, by wobec silnego nasycenia tekstu Agamemnona terminologią ofiarniczą druga część trylogii mogła pozostać bez związku z pierwszą. Raczej dostrzegam tu „strukturę powiązań łańcuchowych” w całej trylogii, w której poszczególne terminy pojawiają się w kolejnych częściach w różnym nasyceniu, ale w taki sposób, że zachowana zostaje pełna ciągłość obrazowania. Tak na przykład w ostatnich wersach Ofiarnic spotykamy katharmos (dwa razy, zob. komentarz poniżej, w. 968 i 1059), który stanowi kluczowy temat Eumenid Mord jako sphagia, obecny w Agamemnonie, w Ofiarnicach generalnie zanika, ale w analizowanym miejscu powraca.

Choephori 965-968

Ostatnia strofa pieśni chóru przed jego eksodosem. Zapowiada on przywrócenie czystości w domu skalanym mordem przez odpowiednie rytuały oczyszczające.

(965) τάχα δὲ παντελὴς χρόνος ἀμείψεται
πρόθυρα δωμάτων, ὅταν ἀφ᾽ ἑστίας
μύσος ἅπαν ἐλάσῃ
καθαρμοῖσιν ἀτᾶν ἐλατηρίοις.

(965) Wkrótce czas, który wszystko dopełnia, odwróci
Drzwi domu, kiedy cały brud z domowego ogniska
Zostanie usunięty
Oczyszczeniami, które wypędzają zło.

966: ἀφ᾽ ἑστίας – „z domowego ogniska”. Tutaj ἑστία wyłącznie jako „ognisko domowe”. Por. komentarz Biernata do Kratylosa 401b (2017: 15–18).

968: καθαρμοῖσιν ἀτᾶν ἐλατηρίοις – „oczyszczeniami, które wypędzają zło”. Rytuał oczyszczenia ze zmazy mordu na matce, jakiemu zostanie poddany Orestes przez Apollona w Delfach; na temat καθαρμοί zob. komentarz do wersów Eu. 276–283. Jest to zapowiedź głównego tematu ostatniej części trylogii. „Wkrótce” (τάχα, w. 965) odnosi się w równym stopniu do samej akcji dramatu, jak i do czasu pozascenicznego – zaraz, czyli w następnej części trylogii, w tym sensie jest metatekstem.

Choephori 1059-1060

Słowa chóru, skierowane do Orestesa, który już widzi nadchodzące Erynie. Chór zapowiada, że jest możliwe oczyszczenie od dokonanej zbrodni, które spełnić może Apollon. Jest to zapowiedź rytuału oczyszczenia opisanego później w Eu. (w. 276–283 oraz 449, zob. komentarz).

εἷς σοι καθαρμός· Λοξίας δὲ προσθιγὼν
(1060) ἐλεύθερόν σε τῶνδε πημάτων κτίσει.

Jedno tylko dla ciebie oczyszczenie: Loksjasz dotknięciem
(1060) Uczyni cię wolnym od tych nieszczęść.

1059: καθαρμός – „oczyszczenie”, zob. powyżej komentarz do w. 968.