Pieśń 11. opowiada wydarzenia 26. dnia fabuły Iliady i otwiera długą narrację trzeciego dnia bitwy. Z wyjątkiem wzmianki narratora głównego o zaniedbanej hekatombie przy wznoszeniu wałów wokół obozu Achajów (Il. 12.3–19), aż do końca opowiadania o wydarzeniach tego dnia walki ofiary pojawiają się wyłącznie w mowach postaci: narracjach włączonych w tekst narracji głównej. W pieśni 11. Nestor opowiada Patroklosowi wydarzenia z własnej młodości oraz z czasu zwoływania wyprawy trojańskiej, wspominając trzykrotnie składane wówczas ofiary. Ofiary krwawe mają tutaj typowe dla eposu funkcje. W opowieściach o wyprawach heroicznych ofiary znaczą istotne momenty fabuły: dokonanie czynu heroicznego, dotarcie do miejsca, które jest etapem wyprawy lub jej celem, lub jako element sceny typowej – przybycie gościa. Gdy Patroklos wysłany przez Achillesa przybywa do Nestora, aby dowiedzieć się o sytuacji w obozie Achajów, stary heros wygłasza długą mowę (656–803). Włącza do niej opowieść o zdarzeniach ze swej młodości, gdy wziął udział w wyprawie rabunkowej przeciwko Elidzie (670–761) oraz przypomnienie polecenia Menojtijosa z czasu zwoływania wyprawy trojańskiej (765–803). Mamy zatem do czynienia, z narracją włączoną w narrację główną. Wzmianki o ofiarach pojawiają się trzykrotnie – dwukrotnie w opowieści o wyprawie rabunkowej [Tekst 42, 43] i raz, gdy Nestor wspomina swoje przybycie do Ftyi [Tekst 44].

Iliada XI 703–710

W Il. 11.670–761 Nestor opowiada o wyprawie łupieżczej przeciwko Elidzie. Narracja włączona w wypowiedź postaci ma prawdopodobnie swoje źródła w niezależnej tradycji epickiej Pylos i Elidy, która została wykorzystana przez poetę do przedstawienia opowiadania kontrastującego z narracją główną, tzw. Nestoris (Willcock 1976: 132–133; Hainsworth 1993: 296–298; Dikson 1995: 173; 206 przyp. 24). Kurt Raaflaub sugerował nawet, że epos o walce między sąsiadującymi społecznościami oddzielonymi rzeką był jedynym schematem narracyjnym możliwym w okresie Wieków Ciemnych, a epos o wyprawie zamorskiej mógł się pojawić dopiero ze zwiększeniem mobilności na początku epoki archaicznej (Raaflaub 1993). Niezależnie od prehistorii tego motywu, mamy tutaj do czynienia z epickim schematem, zgodnie z którym relacje między Pylos a Elidą opierają się na sekwencji: (1) czyn łamiący normę – (2) zemsta rekompensująca stratę. (1) Augejas, władca Elidy, wykorzystując osłabienie Pylos najazdem Heraklesa, zawłaszczył cztery rumaki i wozy wysłane przez Neleusa na igrzyska. Odpowiadając na przemoc, (2) młodzi wojownicy z Pylos organizują wyprawę łupieżczą, w czasie której zagarniają pięćdziesiąt stad wołów, owiec i kóz oraz sto pięćdziesiąt klaczy. Następnego dnia po powrocie z łupem, o świcie, Neleus rozdziela łup między tych, którym była dłużna Elida. Jako pierwszy otrzymuje swoją rekompensatę Neleus, a następnie dzieli, z pomocą członków elity, między pozostałych. Wieczorem tego samego dnia, mieszkańcy Pylos składają ofiary bogom, które najpewniej mają funkcję podobną, do dziesięciny z łupów znanej z okresu klasycznego. Na temat epizodu, zob. Willcock 1964; Dickson 1995.

τῶν ὃ γέρων ἐπέων κεχολωμένος ἠδὲ καὶ ἔργων
ἐξέλετ’ ἄσπετα πολλά· τὰ δ’ ἄλλ’ ἐς δῆμον ἔδωκε
(705) δαιτρεύειν, μή τίς οἱ ἀτεμβόμενος κίοι ἴσης.
ἡμεῖς μὲν τὰ ἕκαστα διείπομεν, ἀμφί τε ἄστυ
ἕρδομεν ἱρὰ θεοῖς·

Starzec więc, zagniewany słowami i czynami,
wziął niewysłowione mnóstwo, a resztę dał ludowi
(705) rozdzielić, aby nikt skrzywdzony nie odszedł bez równej doli.
My więc dzieliliśmy wszystko, jedno po drugim, a potem w mieście
składaliśmy bogom ofiary.

703: ὃ γέρων – „starzec”; scil. Neleus, stary król Pylos, ojciec Nestora.

τῶν… ἐπέων κεχολωμένος ἠδὲ καὶ ἔργων – „zagniewany słowami i czynami”; chodzi o zniewagi, jakich doznali mieszkańcy Pylos oraz sam Neleus ze strony Augajosa i Elidy.

707: ἕρδομεν ἱρὰ θεοῖς – „składaliśmy bogom ofiary”; Jean Casabona (1966: 50–1) przytacza ten passus jako przykład użycia zwrotu ἱρὰ ἔρδω w odniesieniu do wielu ofiar, a nie do „rytów” składających się na obrzęd ofiary, co pozwala przełożyć go jako „złożyć ofiarę”, por. Il. 1.147; Il. 9.357.

Iliada XI 726–732a

W tradycji epickiej mieszkańcy Pylos byli przedstawiani jako pobożni, por. Od. 3, Il. 11.753; 761. Ofiara składana przy okazji przekraczania rzeki w okresie klasycznym διαβατήρια (por. Thuk. 5.54 i 116). W okresie klasycznym ofiara ta mogła mieć aspekt wróżebny, którego nie ma u Homera. Na temat διαβατήρια, zob. Rudhardt 1959:

ἔνδιοι ἱκόμεσθ’ ἱερὸν ῥόον Ἀλφειοῖο.
ἔνθα Διὶ ῥέξαντες ὑπερμενεῖ ἱερὰ καλά,
ταῦρον δ’ Ἀλφειῷ, ταῦρον δὲ Ποσειδάωνι,
αὐτὰρ Ἀθηναίη γλαυκώπιδι βοῦν ἀγελαίην,
(730) δόρπον ἔπειθ’ ἑλόμεσθα κατὰ στρατὸν ἐν τελέεσσι,
καὶ κατεκοιμήθημεν ἐν ἔντεσιν οἷσιν ἕκαστος
ἀμφὶ ῥοὰς ποταμοῖο.

Nad Alfejosa falami stanęliśmy w samo południe.
Tu przemożnemu Dzeusowi złożyliśmy piękne ofiary,
Alfejosowi buhaja, buhaja Posejdonowi
i jasnookiej Atenie jałówkę należącą do trzody.
(730) W końcu wieczerzę w obozie szeregiem wszyscy spożyli
i ułożyli się do snu, z nas każdy w rynsztunku wojennym,
obok łożyska rzecznego.

726: ἔνδιοι – „w południe”; środek dnia, gdy słońce stoi w zenicie, może mieć tutaj znaczenie nie tylko dla chronologii opowiedzianych zdarzeń, ale również ze względu na religijne znaczenie tej części dnia. Por. Od. 4.450, gdzie Proteus wynurza się z morza w samo południe. Hsch. ἔνδια· μεσημβρία – „południowa pora, południe”. Sakralny charakter pory dnia, w której słońce znajduje się w zenicie, zdaje się sugerować rozmowa Fajdrosa z Sokratesem (Fajdros Platona).

ἱερὸν ῥόον Ἀλφειοῖο – „święty nurt Alfejosa”; jedyne miejsce w eposie homeryckim, w którym nurty rzeki są określone jako „święte”. W Troadzie świętą rzeką jest Skamander (Il. 21.130–138), któremu składa się zarówno ofiary krwawe, jak i topi żywe zwierzęta (zob. komentarz).

727: Rzeczownik ἱερὰ w zwrocie ῥέξαντες… ἱερὰ καλά należy rozumieć szerzej jako „przedmiot podarowany, ofiara/obiata w jej materialnej postaci”, gdyż stoi w apozycji z nazwami zwierząt w następnych heksametrach, Casabona 1966: 51. Czasownik ῥέξαντες (part. aor. act.) oznacza tutaj „spełnić (święte obrzędy) lub lepiej „złożyć piękne ofiary” lub lepiej „spełnić”. Można przypuszczać, że Zeus otrzymał w ofierze byka, podobnie jak Alfajos i Posejdon, jednak tekst nie wskazuje tego wprost.

729: ἀγελαίην – „należącą do trzody”; przymiotnik ἀγελαῖος oznacza u Homera „należący do trzody”, „stadny” i jest stosowany jako epitet do βοῦς, por. Od. 17.181 w kontekście zwierząt ze stad Odyseusza zarzynanych przez zalotników na wieczerzę.

730: δόρπον – „wieczerza”; jeśli chodzi o posiłek po złożeniu ofiary, musiało upłynąć kilka godzin od złożenia ofiary do spożycia uczty. To rozłożenie w czasie procesu składania ofiary i spożycia uczty z mięsa ofiarnego jest bardziej realistyczne niż abstrahujące od realnego przebiegu czasu sceny typowe, w których czas potrzebny na wykonanie szeregu czynności od uboju zwierzęcia, przez spalenie w ofierze kości udowych owiniętych tłuszczem, poćwiartowanie mięsa, przyrządzenie potrawy, po posiłek jest ujęte w skondensowanych wersach formularnych. Tutaj narracja ogniskuje się na akcie poświęcenia bogom kosztownych zwierząt w południe, a następnie przenosi się na wieczornej uczcie.

Iliada XI 770–781

Opowieść o przybyciu Nestora z Odyseuszem do Ftyi łączy elementy sceny typowej –przybycie gościa z elementami sceny typowej – ofiara krwawa. Zob. Arend 1933: 35.

(770) λαὸν ἀγείροντες κατ’ Ἀχαιΐδα πουλυβότειραν.
ἔνθα δ’ ἔπειθ’ ἥρωα Μενοίτιον εὕρομεν ἔνδον
ἠδὲ σέ, πὰρ δ’ Ἀχιλῆα· γέρων δ’ ἱππηλάτα Πηλεὺς
πίονα μηρία καῖε βοὸς Διὶ τερπικεραύνῳ
αὐλῆς ἐν χόρτῳ· ἔχε δὲ χρύσειον ἄλεισον
(775) σπένδων αἴθοπα οἶνον ἐπ’ αἰθομένοις ἱεροῖσι.
σφῶϊ μὲν ἀμφὶ βοὸς ἕπετον κρέα, νῶϊ δ’ ἔπειτα
στῆμεν ἐνὶ προθύροισι· ταφὼν δ’ ἀνόρουσεν Ἀχιλλεύς,
ἐς δ’ ἄγε χειρὸς ἑλών, κατὰ δ’ ἑδριάασθαι ἄνωγε,
ξείνιά τ’ εὖ παρέθηκεν, ἅ τε ξείνοις θέμις ἐστίν.
(780) αὐτὰρ ἐπεὶ τάρπημεν ἐδητύος ἠδὲ ποτῆτος,
ἦρχον ἐγὼ μύθοιο κελεύων ὔμμ' ἅμ' ἕπεσθαι·

(770) Gdy gromadziliśmy wojsko w Achai wielu-żywiącej
Tam wówczas herosa Menojtijosa zastaliśmy
i ciebie przy Achillesie: starzec, jeździec Peleus
tłuste kości udowe wołu spalał Zeusowi grzmiącemu
w zagrodzie podwórca. Wziął złoty kubek
(775) i wino iskrzące wylewał na iskrzące w ogniu ofiary.
Wy dwaj szykowaliście z wołu mięsa kawały. My obaj
właśnie przed drzwiami domostwa stanęliśmy. Powstał Achilles
i poruszony za ręce nas ujął, i powiódł do krzeseł,
przygotowując gościnnie to, co się gościom należy.
(780) Gdyśmy napojem pragnienie, a jadłem głód nasycili,
mówić zacząłem, wzywając was, byście poszli wraz z nami.

773: πίονα μηρία καῖε βοὸς – „spalał tłuste kości udowe wołu”; w narracjach włączonych postaci wspominając ofiary złożone w przeszłości wskazuje na najistotniejszy z punktu widzenia relacji ludzi z bogami ryt – spalanie kości udowych (μηρία), zob. Wprowadzenie.

775: σπένδων αἴθοπα οἶνον ἐπ’ αἰθομένοις ἱεροῖσι – „i wino iskrzące wylewał na iskrzące w ogniu ofiary”; Peleus spełnia libację, wylewając wino na palące się na ołtarzu kości udowe zawinięte w tłuszcz, spełnia zatem identyczną rolę jak Chryzes w I pieśni Iliady (1.462) i Nestor w Odysei (3.459). W Od. 12.362 znajdujemy wariant tego heksametru z odmiennym pierwszym hemistychem. Por. wyżej.

σπένδων – „wylewał”; czasownik należy do terminologii religijnej i oznacza „wylewać w ofierze”, „spełniać libację” (Casabona 1966: 231 i nast.).

776: σφῶϊ μὲν ἀμφὶ βοὸς ἕπετον κρέα – „wy dwaj szykowaliście z wołu mięsa kawały”; Achilles i Peleus przygotowują mięso ze zwierzęcia ofiarnego. W scenach typowych – ofiara krwawa.