Niniejsza monografia została opracowana w ramach projektu badawczego Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (UMO-2013/09/B/HS2/01208) i zrealizowanego w Instytucie Filologii Klasycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

W projekcie tym uczestniczyli: prof. dr hab. Włodzimierz Lengauer, dr hab. Krzysztof Bielawski (kierownik), dr hab. Lech Trzcionkowski, dr Bartłomiej Bednarek i mgr Przemysław Biernat.

Badania zespołu były poddawane konsultacjom ekspertów: prof. Robert Parker (Oxford), prof. Scott Scullion (Oxford), prof. Richard Seaford (Exeter), prof. Gunnel Ekroth (Uppsala), prof. Vinciane Pirenne-Delforge (Liège-Paris), prof. Fred Naiden (Chapel Hill), prof. Ioanna Patera (Kraków), prof. Marek Węcowski (Warszawa), prof. Łukasz Niesiołowski Spanó (Warszawa).

Efektem końcowym pracy projektu jest publikacja następujących monografii:

• K. Bielawski, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Tragedia attycka.

• B. Bednarek, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Stara komedia attycka.

• B. Biernat, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Corpus Platonicum. Corpus Hippocraticum.

• L. Trzcionkowski, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Homer.

Istotną częścią projektu jest także Leksykon terminologii ofiarniczej – zapoczątkowany w trakcie pracy zespołu oraz kontynuowany wyłącznie w wersji online, jako work in progress, dostępny pod adresem: http://www.sacrificium.filg.uj.edu.pl/pl/#/lexicon ➚. Wszelkie odniesienia do haseł słownikowych tego leksykonu w tekście wszystkich monografii dotyczą tej elektronicznej publikacji.

Wstęp

„Plato’s theology has often been examined, Plato’s religion less often, and the religion of Plato’s state almost not at all”. Glenn R. Morrow, Plato’s Cretan City

Przedmiotem zawartych w niniejszym tomie komentarzy są wzmianki o rytuałach ofiarniczych w dziełach pochodzących ze zbioru określa-nego tradycyjnie jako Corpus Platonicum, zawierającego pisma Platona i anonimowych naśladowców jego myśli i stylu. W odróżnieniu od teo-logii Platona, o której napisano wiele, praktyczny wymiar religii, od-zwierciedlony w jego dialogach, stosunkowo rzadko obierany był jako przedmiot samodzielnych badań, służąc raczej za drugorzędne źródło uczonym podejmującym problematykę greckich wierzeń i kultu. Infor-macje, które Platon przekazuje na temat faktycznie spełnianych rytu-ałów, są istotnie znikome. Dość wspomnieć, że opis procedury ofiarni-czej, który ze zrozumiałych względów jest uznawany przez historyków religii za świadectwo o pierwszorzędnym znaczeniu, w dialogach Pla-tona pojawia się tylko raz, na dodatek jest to ofiara całkowicie fikcyjna. Tym samym przywołana jako motto opinia Glenna R. Morrowa (1960: 399, przyp. 2) wciąż dość adekwatnie oddaje stan rzeczy: od publikacji jego monografii minęło co prawda 60 lat, w ciągu których ukazało się wiele wartościowych opracowań, ale stosunek ilościowy pozostał mniej więcej taki sam: dużo o platońskiej teologii, o religii stosunkowo niewie-le. I chociaż Morrow, pisząc „the religion of Plato’s state”, miał na myśli religię projektowanego w Prawach państwa, my pozwolimy sobie na za-bieg dei rekontekstualizacji cytatu (pobieraliśmy w tym nauki u same-go Platona), rozciągając znaczenie słowa state również na historyczne Ateny, odzwierciedlone w pismach filozofa. Informacje przekazane przez Platona na temat greckiego rytuału ofiarniczego są niejednorodne, ale dużą część z nich można przypo-rządkować do kilku niesymetrycznych kategorii. Do pierwszej z nich należą informacje dotyczące historycznych świąt i rytuałów: Bendide-jów (Państwo 327a–328a), Hermajów (Lizys 206d), kultu Asklepiosa (Fedon 118a), ofiar dla bogini Hestii (Kratylos 401d) i tych spełnianych w świątyni Zeusa Lykajosa w Arkadii (Państwo 565d–e). W dru-giej można umieścić opis fikcyjnej ofiary dla Posejdona z Kritiasza (119c–120c) – zarazem literacki pastisz i rytualny kolaż. W trzeciej – namysł nad ofiarą jako taką, zarówno w jej wymiarze teologicznym, jak i społecznym (tutaj w grę wchodzą liczne passusy Praw, Eutyfron oraz początek Państwa; echa tej refleksji pobrzmiewają w nieauten-tycznym Alkibiadesie Drugim). Można oczywiście wysuwać/zgłaszać zastrzeżenie, że jest to refleksja wyłącznie jednego człowieka, na do-datek nietuzinkowego, ale zdaje się, że ten argument nie ma obecnie żadnych zwolenników, przynajmniej nie wśród historyków religii. Kontrast między „religią ludową” (popular religion) a „religią filozo-fów”, który w swoich publikacjach postulują niektórzy uczeni (np. Vlastos 1991; McPherran 2002; Mikalson 2010), jest stanowczo przeja-skrawiony i niekiedy paternalistyczny, a samo pojęcie popular religion – problematyczne (zob. Pirenne-Delforge 2008; Lännström 2011; Kindt 2016). Zadaniem tej książki jest więc poprawne skontekstualizowanie zarówno własnego projektu teologicznego Platona, jak i dopuszczo-nych przezeń do głosu (nierzadko zapośredniczonego) cudzych „teo-logii” (Eutyfrona, Kefalosa, orfeotelestów itp.).

Słowem „teologia” posługuję się tutaj rozmyślnie i nieco na przekór pierwszej intuicji, jaką słowo może wywołać u czytelnika wychowane-go w tej tradycji religijnej. O teologii w sensie korpusu usystematyzo-wanej wiedzy, stworzonej, legitymizowanej i podtrzymywanej przez jednolitą grupę specjalistów w starożytnej Grecji mowy być oczywi-ście nie może, ale nie jest też tak, że grecka refleksja nad „sprawami dotyczącymi bogów” (ta theia) całkowicie wolna była od autorytetu, który by nią kierował lub wyznaczał granice, w których może się po-ruszać. Panhelleńska wyrocznia, tragediopisarz, religijny specjalista, który udowodnił swoją praktyczną skuteczność, demos, legendarny poeta i przekonujący interpretator jego poezji – to tylko kilka przykła-dów autorytetów, które ze sobą rywalizowały lub, co zdecydowanie częstsze, wzmacniały się nawzajem, formułując swoje cząstkowe theo -logie, wypowiedzi na temat spraw boskich (moje rozumienie teologii jest więc odmienne niż np. Burkerta, 1985: 246–247, który chyba nazbyt sztucznie próbował postawić rozgraniczenie między teologią poetów, teologią polis i teologią filozofów). Zainteresowanie refleksją Greków nad bogami odsyła nas w spo-sób nieunikniony do kategorii wierzenia (belief). Ten na pozór dość oczywisty element opisu każdej, zdawałoby się, religii, w pracach sta-rożytników długo pozostawał w cieniu swojej brzydkiej siostry, prak-tyki (practice). W przeciwieństwie do antropologów historycy religii nie mogli bowiem udać się między Greków z plikiem ankiet do wypeł-nienia. Ta metodologicznie poprawna ostrożność przybrała z czasem u niektórych uczonych wymiary zgoła patologiczne, ponieważ zaczęto podważać zasadność samego używania terminów belief/believe w bada-niach nad religiami przedchrześcijańskimi, dowodzono wręcz, że od-powiedniki tych słów w grece nie istniały (Needham 1972; Giordano- -Zecharya 2005; tę tendencję można już chyba uznać za przezwyciężo-ną, zob. Versnel 2011: 539–559). Zwrot pragmatyczny w badaniach nad religią grecką, czyli postawienie rytuału w centrum zainteresowania uczonych, przypieczętowany został w latach siedemdziesiątych, kiedy ukazały się Homo Necans – najbardziej wpływowe dzieło Waltera Bur-kerta (pierwsze wydanie w 1972 r., przekład angielski – Burkert 1983) i La cuisine du sacrifice en pays grec – flagowa publikacja grupy uczonych skupionych wokół Jean-Pierre’a Vernanta (Detienne, Vernant 1979). Mimo wyraźnych różnic metodologicznych ci dwaj totemiczni ojco-wie współczesnych badań nad religią starożytnej Grecji skoncentro-wali swoją uwagę na ofierze krwawej, widząc w niej centralny rytuał Greków. Burkert poszukiwał w nim śladów tego, co w historycznym i psychologicznym sensie pierwotne, mając ambicję objaśnić sens grec-kiego rytuału ofiarniczego przez zrozumienie jego źródeł. Koncepcje uczonych francuskich trudniej streścić w jednej formule, ale wszyscy, jak się zdaje, wychodzili z założenia sformułowanego przez Mar-cela Detienne’a, według którego ofiara zwierzęca stanowiła sposób pozyskiwania mięsa i artykulacji miejsca, jakie uczestnik rytuału zaj-mował w uporządkowanym wszechświecie i w strukturze społecznej polis (Detienne 1979a). Za inny ważny wyraz zwrotu pragmatycznego Julia Kindt (2016: 21–22) uznała wykształcenie się paradygmatu polis religion, który zdominował sposób opisu religii Greków równolegle z popularyzacją koncepcji Burkerta i francuskich strukturalistów, na których się w dużej mierze opierał. W ramach tego paradygmatu, naj-pełniej wyrażonego przez Christiane Sourvinou-Inwood (2000), religia to przede wszystkim zespół wspólnotowych, obywatelskich praktyk religijnych, zanurzonych w społecznych strukturach polis i reprezen-tujących je. Wszystko, co znajdowało się poza polis, dawało się scha-rakteryzować najwyżej jako sectarian discourse (Sourvinou-Inwood 2000: 20).

Każdy, kto śledzi najnowsze publikacje w dziedzinie badań nad re-ligią starożytnych Greków, zauważył pewnie, że po ponad ćwierćwie-czu wypracowywania, testowania i niuansowania stare teorie zaczęły się wyczerpywać, a uczeni zaczęli poszukiwać nowych sposobów pro-blematyzowania zjawisk z zakresu religii greckiej (krytyczna refleksja nad niektórymi koncepcjami szkoły paryskiej: Georgoudi 2010; fiasko „wielkiej teorii” Burkerta: Graf 2012; krytyka paradygmatu polis reli-gion: Kindt 2009; Kindt 2012: 12–35; Eidinow 2011; zob. też uwagi ogól-ne w: Parker 2011: 84–144). Krytycy teorii Burkerta i tez francuskich strukturalistów zwracają uwagę, że opisując grecką praktykę ofiarni-czą, kładli oni akcent w miejscach – patrząc z perspektywy Greków – niewłaściwych. Wspólne dla Burkerta i Vernanta (choć inaczej moty-wowane) przekonanie, że podczas ofiary rozgrywała się swoista „ko-media niewinności”, czyli próba zatajenia przed zwierzęciem inten-cji ofiarników i jego wymuszona zgoda na bycie złożonym w ofierze, opierało się na wybiórczo potraktowanych źródłach literackich i niedo-statecznym wykorzystaniu przez uczonych źródeł ikonograficznych (zob. Pierce 1993; Georgoudi 2005; Naiden 2007; Parker 2011: 128–130). Ofiara niewątpliwie stwarzała okazję do jedzenia mięsa (rzadką dla Greków), ale nikt już chyba nie powtórzy za Marcelem Detienne’em, że „l’alimentation carnée coincide absolutement avec la pratique sa-crificielle” (1979a: 10). Ofiarując zwierzę, Grek chyba raczej nie miał poczucia winy, zapewne cieszył się na myśl o posiłku, być może do-strzegał w równym podziale mięsa odzwierciedlenie społecznego ega-litaryzmu jego polis, z pewnością natomiast – bo do tego sam się nam przyznaje – darował coś bogom. Komentując niedostatki klasycznych teorii, Robert Parker zauważył, że „[t]he whole Greek conceptualization of the relation between gods and men becomes incomprehensible if one denies that a sacrifice was a gift that would ideally call forth a counter-gift” (Parker 2011: 137). Niewielkie zainteresowanie tym aspektem ofi-ary u Burkerta czy Detienne’a (zob. Naiden 2013 oraz odpowiedź, jakiej na jego zarzuty udzielił Carbon 2013) nie wynika jednak z przeoczenia. Przeciwnie, uczeni ci z pewnością doskonale zdawali sobie sprawę z implikacji materiałów źródłowych, ale, jak sądzę, nie wszystkie te implikacje wydawały im się jednakowo atrakcyjne. Burkert próbował zrekonstruować źródła greckich praktyk ofiarniczych, zarówno te hi-storyczne (zwyczaje neolitycznych myśliwych), jak i psychologiczne (wentyl dla agresji wewnątrzgatunkowej), Francuzi natomiast chcie-li „mówić nadzwyczaj inteligentnie”, by posłużyć się frazą Czesława Miłosza (1985: 135) z wiersza Strukturalizm. Sprowadzenie dyskusji nad ofiarą do serii łacińskich koniugacji („do ut des”, „da ut dem”, „do quia dedisti”) musiało im się wydawać powierzchowne i nieinte-resujące (por. van Straten 2005: 17, z uwzględnieniem kontekstu kon-ferencji, na której został wygłoszony pierwowzór artykułu). Rosnące zainteresowanie uczonych tym, jak sami Grecy rozumieli swoje zwy-czaje ofiarnicze (nie tylko ofiarę zwierzęcą, ale też całą praktykę „da-rowania bogom”, zob. Patera 2012; Jim 2014), stanowi zachętę, by po raz pierwszy systematycznie przyjrzeć się wątkom ofiarniczym w dia-logach Platona.

Niniejsza książka powstała w ramach projektu badawczego Ofia-ra krwawa w starożytnej Grecji w świetle danych filologicznych, finanso-wanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (UMO-2013/09/B/ HS2/01208), realizowanego w Instytucie Filologii Klasycznej UJ. Zgod-nie z przyjętymi w zespole regułami pracy wszystkie tłumaczenia są mojego autorstwa. Starałem się być możliwie dokładny, tam gdzie tekst poruszał zagadnienia z zakresu religii, wszędzie zaś indziej za-dowalałem się uzyskaniem tekstu zrozumiałego. Pretensji do artyzmu nie miałem żadnych. Informacje o istniejących przekładach polskich podaję z pominięciem tłumaczeń starszych niż te autorstwa Władysła-wa Witwickiego. Z powodu niepewności co do datowania większości dialogów i co do relatywnej chronologii niektórych z nich komentowane pisma uło-żone zostały w oparciu o jedyne intersubiektywne kryterium, jakim jest porządek alfabetyczny. Po nich, również w porządku alfabetycz-nym, zostały zamieszczone dzieła przypisywane niegdyś Platonowi. Takie rozwiązanie może się wydać kontrowersyjne, pamiętać jednak należy, że niniejsza książka nie jest przeznaczona do lektury ciągłej. Komentarze pozbawione są przypisów, co wynika z przyjętej przez zespół konwencji. Mam nadzieję, że nie odbierze im to charakteru na-ukowego w oczach czytelników

Bibliografię do poszczególnych dialogów ograniczyłem (naturalnie z pewnymi wyjątkami) do prac, które w jakimś stopniu poruszały za-gadnienia stanowiące przedmiot moich badań, jakim jest religia grec-ka. Czytelników zainteresowanych w większym stopniu samą filozo-fią Platona, poszukujących komentarzy do poszczególnych dialogów, syntetycznych ujęć lub szczegółowych opracowań, odsyłam do usys-tematyzowanej bibliografii publikowanej cyklicznie w czasopiśmie „Lustrum” (Cherniss 1959; Cherniss 1960; Brisson 1977; Brisson, Ioan-nidi 1983; Brisson, Ioannidi 1988; Brisson, Ioannidi 1992), następnie zaś on-line na stronie International Plato Society (http://platosociety.org/pla-to-bibliography/). Informacje o charakterze prozopograficznym, które podaję w ograniczonym zakresie, zebrała Debra Nails w The People of Plato (2002). Skróty tytułów dzieł starożytnych i imion ich autorów podaję za słownikiem A Greek-English Lexicon H.G. Liddella, R. Scotta i H.S. Jonesa (dostępny również w wersji on-line: http://stephanus.tlg.uci.edu/lsj/#).