Niniejsza monografia została opracowana w ramach projektu badawczego Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (UMO-2013/09/B/HS2/01208) i zrealizowanego w Instytucie Filologii Klasycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

W projekcie tym uczestniczyli: prof. dr hab. Włodzimierz Lengauer, dr hab. Krzysztof Bielawski (kierownik), dr hab. Lech Trzcionkowski, dr Bartłomiej Bednarek i mgr Przemysław Biernat.

Badania zespołu były poddawane konsultacjom ekspertów: prof. Robert Parker (Oxford), prof. Scott Scullion (Oxford), prof. Richard Seaford (Exeter), prof. Gunnel Ekroth (Uppsala), prof. Vinciane Pirenne-Delforge (Liège-Paris), prof. Fred Naiden (Chapel Hill), prof. Ioanna Patera (Kraków), prof. Marek Węcowski (Warszawa), prof. Łukasz Niesiołowski Spanó (Warszawa).

Efektem końcowym pracy projektu jest publikacja następujących monografii:

• K. Bielawski, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Tragedia attycka.

• B. Bednarek, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Stara komedia attycka.

• B. Biernat, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Corpus Platonicum. Corpus Hippocraticum.

• L. Trzcionkowski, Ofiara krwawa w Grecji starożytnej. Homer.

Istotną częścią projektu jest także Leksykon terminologii ofiarniczej – zapoczątkowany w trakcie pracy zespołu oraz kontynuowany wyłącznie w wersji online, jako work in progress, dostępny pod adresem: http://www.sacrificium.filg.uj.edu.pl/pl/#/lexicon ➚. Wszelkie odniesienia do haseł słownikowych tego leksykonu w tekście wszystkich monografii dotyczą tej elektronicznej publikacji.

Wstęp

W słynnym tekście z roku 1966 Walter Burkert ogłosił, że rytuał ofiarny przenika całą tragedię („sacrificial rite, which still pervades tragedy”), na wiele lat – po dziś dzień – konstytuując jeden z podstawowych kierunków badań nad greckim dramatem. Jednak nie powstało dotąd całościowe studium źródłowe z pełnym zestawieniem rzeczywistych nawiązań do ofiary krwawej w zachowanych tekstach tragicznych piątego wieku. Niniejsza monografia ma na celu uzupełnienie tego braku i stworzenie źródłowej podstawy do ewentualnego krytycznego przeglądu dotychczasowych interpretacji zjawiska ofiary, które dominują w nauce od lat sześćdziesiątych. Stanowi ona filologiczną fenomenologię ofiary w greckiej tragedii, obejmując wszystkie nawiązania do rytu ofiarnego w zachowanych tekstach dramatycznych – podaje ich tekst oryginalny, nowy autorski przekład, uwzględniający techniczną terminologię religijną w sensie ścisłym, oraz szeroki kontekstowy komentarz – filologiczny, kulturowy, religioznawczy i – tam, gdzie to możliwe i uzasadnione – historyczny. Jakkolwiek celem tego opracowania nie jest ani potwierdzanie, ani obalanie istniejących teorii ofiary w ogólności, czy też koncepcji roli ofiary w tekstach dramatycznych w szczególności, to jednak nie można uniknąć odniesień do rozległej literatury przedmiotu.

Literaturę naukową ostatniego półwiecza na temat tragedii greckiej zdominowały trzy najczęściej przywoływane opracowania:

• pierwszym jest przytoczony wyżej artykuł Waltera Burkerta^[1]W. Burkert, Greek Tragedy and Sacrificial Ritual (GRBS 7, 1966, 87–121 = Kleine Schriften VII, 2007, 1–36); polski przekład autorstwa Pawła Majewskiego: Tragedia grecka i rytuał ofiarny (przekład niepełny, bez przypisów i ikonografii), w którym przekonuje on, że tragedia attycka wywodzi się bezpośrednio

• drugi najczęściej cytowany w opracowaniach na temat tragedii greckiej tekst to artykuł Fromy Zeitlin2, o rok wcześniejszy od pracy Burkerta, na temat Ajschylosowej Orestei. Autorka przekonuje w nim, że – po pierwsze – głównym, jeśli nie jedynym, tematem dramatu jest ofiara, oraz – po drugie – że ofiara ta jest „zepsuta” (corrupted). Owo „zepsucie” rozumiane jest tutaj jako odstąpienie od ustalonego, idealnego kształtu ofiary, określanej jako „normalna”, „doskonała” lub po prostu „dobra”;

• w trzecim natomiast, znacznie późniejszym opracowaniu3, Albert Henrichs przekonuje, że w niektórych opisach ofiary w tekstach dramatycznych (chociaż odwołuje się też do opisu śmierci Agamemnona w Odysei) mamy do czynienia z „odwróceniem”, „złamaniem” rytu ofiarnego – perversion.

Wymienione teksty stanowią propozycje spójnych koncepcji interpretacyjnych rytu ofiarnego w tekstach dramatycznych piątego wieku i wszystkie zawierają ważkie sądy o kluczowej roli ofiary w całości tragedii greckiej, jej treści, strukturze i języku. Wszystkie jednak zarazem posługują się materiałem tekstowym niesłychanie wybiórczo, cząstkowo, tracąc z pola widzenia całość zjawiska w postaci, jaka wyłania się z zachowanych utworów. Skrajnym exemplum jest artykuł Burkerta, który dla zbudowania swej teorii posłużył się wyborem 3 (słownie: trzech) passusów, które trudno uznać za reprezentatywne. Podobnie zresztą postępują i Zeitlin, i Henrichs – pierwsza opierając się na Orestei, drugi na Ajasie – niemal metonimicznie wyrokują o całości tekstów dramatycznych. Odpowiedź na pytanie, czy słusznie, jest możliwa dopiero po uważnej analizie całości materiału źródłowego. Pozostaje mieć nadzieję, że monografia ta otworzy drogę do takiej odpowiedzi.

Praca ta powstała w ramach projektu „Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych”, realizowanego w Uniwersytecie Jagiellońskim, co oznacza, że znaczne jej partie podlegały seminaryjnym dyskusjom zespołu badawczego i krytycznej recenzji Nestora projektu, prof. Włodzimierza Lengauera. Jedno i drugie – dyskusja i recenzja – miały decydujący wpływ na ostateczny kształt komentarza. Dziękuję Włodzimierzowi Lengauerowi, Lechowi Trzcionkowskiemu, Bartkowi Bednarkowi i Przemkowi Biernatowi za wspólną pracę i życzliwy krytycyzm. Dziękuję także naukowemu Wydawnictwu Sub Lupa w osobie pani Weroniki Sygowskiej-Pietrzyk za podjęcie się tego wymagającego zadania wydawniczego, merytoryczną opiekę i prace redakcyjne najwyższej próby.