W pieśni dziesiątej ofiara pojawia się jeden raz pod postacią instrukcji, którą przekazuje Odyseuszowi Kirke. Heros wykonuje polecenia w pieśni XI.

Odyseja X 503–540

Dla zrozumienia rytuału w Odysei warto również zadać pytanie o jego pochodzenie zarówno na poziomie motywu epickiego, jak i religii. Mary Bachvarova wykazała silny związek katabasis Odyseusza z rytualnym kontekstem wykorzystania eposu o Gilgameszu w religii hurrycko-hetyckiej (Bachvarova 2016: 78–110). Chodzi przede wszystkim o zachowany fragmentarycznie Rytuał oczyszczania dla dawnych bogów. Wśród elementów wspólnych należy wymienić wykopanie dołu za pomocą miecza lub noża, lokalizację nad brzegiem rzeki oraz zarżnięcie owcy i całopalenie. Na temat rytuału z Odysei na tle rytuałów nekromantycznych, zob. Ogden 2001: passim.

ὣς ἐφάμην, ἡ δ᾽ αὐτίκ᾽ ἀμείβετο δῖα θεάων·
[‘διογενὲς Λαερτιάδη, πολυμήχαν᾽ Ὀδυσσεῦ,]
(505) μή τί τοι ἡγεμόνος γε ποθὴ παρὰ νηῒ μελέσθω·
ἱστὸν δὲ στήσας ἀνά θ᾽ ἱστία λευκὰ πετάσσας
ἧσθαι· τὴν δέ κέ τοι πνοιὴ βορέαο φέρῃσιν.
ἀλλ᾽ ὁπότ᾽ ἂν δὴ νηῒ δι᾽ Ὠκεανοῖο περήσῃς,
ἔνθ᾽ ἀκτή τε λάχεια καὶ ἄλσεα Περσεφονείης
(510) μακραί τ᾽ αἴγειροι καὶ ἰτέαι ὠλεσίκαρποι,
νῆα μὲν αὐτοῦ κέλσαι ἐπ᾽ Ὠκεανῷ βαθυδίνῃ,
αὐτὸς δ᾽ εἰς Ἀΐδεω ἰέναι δόμον εὐρώεντα.
ἔνθα μὲν εἰς Ἀχέροντα Πυριφλεγέθων τε ῥέουσι
Κώκυτός θ᾽, ὃς δὴ Στυγὸς ὕδατός ἐστιν ἀπορρώξ,
(515) πέτρη τε ξύνεσίς τε δύω ποταμῶν ἐριδούπων·
ἔνθα δ᾽ ἔπειθ᾽, ἥρως, χριμφθεὶς πέλας, ὥς σε κελεύω,
βόθρον ὀρύξαι ὅσον τε πυγούσιον ἔνθα καὶ ἔνθα,
ἀμφ᾽ αὐτῷ δὲ χοὴν χεῖσθαι πᾶσιν νεκύεσσι,
πρῶτα μελικρήτῳ, μετέπειτα δὲ ἡδέϊ οἴνῳ,
(520) τὸ τρίτον αὖθ᾽ ὕδατι· ἐπὶ δ᾽ ἄλφιτα λευκὰ παλύνειν.
πολλὰ δὲ γουνοῦσθαι νεκύων ἀμενηνὰ κάρηνα,
ἐλθὼν εἰς Ἰθάκην στεῖραν βοῦν, ἥ τις ἀρίστη,
ῥέξειν ἐν μεγάροισι πυρήν τ᾽ ἐμπλησέμεν ἐσθλῶν,
Τειρεσίῃ δ᾽ ἀπάνευθεν ὄϊν ἱερευσέμεν οἴῳ
(525) παμμέλαν᾽, ὃς μήλοισι μεταπρέπει ὑμετέροισιν.
αὐτὰρ ἐπὴν εὐχῇσι λίσῃ κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν,
ἔνθ᾽ ὄϊν ἀρνειὸν ῥέζειν θῆλύν τε μέλαιναν
εἰς Ἔρεβος στρέψας, αὐτὸς δ᾽ ἀπονόσφι τραπέσθαι
ἱέμενος ποταμοῖο ῥοάων· ἔνθα δὲ πολλαὶ
(530) ψυχαὶ ἐλεύσονται νεκύων κατατεθνηώτων.
δὴ τότ᾽ ἔπειθ᾽ ἑτάροισιν ἐποτρῦναι καὶ ἀνῶξαι
μῆλα, τὰ δὴ κατάκειτ᾽ ἐσφαγμένα νηλέϊ χαλκῷ,
δείραντας κατακῆαι, ἐπεύξασθαι δὲ θεοῖσιν,
ἰφθίμῳ τ᾽ Ἀΐδῃ καὶ ἐπαινῇ Περσεφονείῃ·
(535) αὐτὸς δὲ ξίφος ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ
ἧσθαι, μηδὲ ἐᾶν νεκύων ἀμενηνὰ κάρηνα
αἵματος ἄσσον ἴμεν πρὶν Τειρεσίαο πυθέσθαι.
ἔνθα τοι αὐτίκα μάντις ἐλεύσεται, ὄρχαμε λαῶν,
ὅς κέν τοι εἴπῃσιν ὁδὸν καὶ μέτρα κελεύθου
νόστον θ᾽, ὡς ἐπὶ πόντον ἐλεύσεαι ἰχθυόεντα’.

Tak powiedziałem. W lot odpowiedziała boska wśród bogów:
„Boski synu Laertiadesa, przemyślny Odyseuszu!
(505) Nie przejmuj się brakiem przewodnika na okręcie.
Postaw maszt i rozwinąwszy białe żagle
usiądź: okręt poniesie podmuch Boreasza.
Lecz kiedy przeprawisz się okrętem przez Okeanos,
tam gdzie płaski przylądek i gaje Persefony,
(510) wysokie topole i wierzby tracące owoce:
tam przybij okrętem, nad Okeanosem o nurtach głębokich,
sam zaś idź do Hadesu domu zmurszałego.
Tam wpływa do Acherontu Pyriflageten
i Kokitos, który jest odnogą Styksu,
(515) to skała i zbieg dwóch rzek huczących.
Gdy tam podejdziesz, herosie, blisko, jak ci polecam,
wykop dół na łokieć wzdłuż i wszerz,
wokół niego wylej ofiarę płynną dla wszystkich zmarłych,
najpierw z mleka z miodem, następnie ze słodkiego wina,
(520) za trzecim razem z wody: posyp białą mąką jęczmienną.
Mocno błagaj bezsilne głowy zmarłych,
że po dotarciu do Itaki jałówkę, która jest najlepsza,
złożysz w ofierze w komnatach i zapełnisz stos pogrzebowy wybornymi darami,
a Tejrezjaszowi, wyłącznie jemu, barana ofiarujesz,
(525) całego czarnego, który wyróżnia się wśród waszych stad.
Gdy już modlitwami przebłagasz sławne plemiona umarłych,
tam barana złóż w ofierze i czarną owcę
nachylając je w stronę Erebu, sam zaś odwróć wzrok daleko
szukając nurtów rzeki. Tam się mnogie
(530) dusze zejdą się martwych umarłych.
Następnie ponaglij towarzyszy i rozkaż im,
zwierzęta, które leżą zarżnięte bezlitosnym spiżem,
obedrzeć ze skóry i spalić, i niech się modlą do bogów,
do potężnego Hadesa i strasznej Persefony;
(535) sam zaś z mieczem ostrym przy udzie
siedź i nie daj słabym głowom martwych
zbliżyć się do krwi, zanim nie wypytasz Tejrezjasza.
Przyjdzie wówczas wieszczek, wodzu ludów,
który ci powie kierunek i odległość
powrotu, który masz przemierzyć po morzu rybnym”.

505: μή τί τοι ἡγεμόνος γε ποθὴ παρὰ νηῒ μελέσθω – „nie przejmuj się brakiem przewodnika na okręcie”; Kirke, dając instrukcje Odyseuszowi, podkreśla nadnaturalne aspekty podróży do krainy zmarłych. W przeciwieństwie do świata codziennego, w rzeczywistości wędrówki Odyseusza podróż w nieznane nie wymaga przewodnika (ἡγεμόνος).

509: ἔνθ᾽ ἀκτή τε λάχεια καὶ ἄλσεα Περσεφονείης – „tam gdzie płaski przylądek i gaje Persefony”; znaczenie słowa λάχεια jest niejasne; występuje dwukrotnie w Odysei (por. 9.116), jest wyjaśniane przez Hesychiosa następująco: εὔσκαφος καὶ εὔγειος, παρὰ τὸ λαχαίνεσθαι, ὅ ἐστι σκάπτεσθαι πυκνῶς – „łatwy do przekopania i żyzny” od: „być przekopywanym”, to znaczy „przekopać gęsto”. Etymologia uczona, ale jednoznacznie klasyfikowana jako „ludowa”, to znaczy oparta na podobieństwie fonetycznym i skojarzenia z epizodem w Odysei, w którym heros wykopie dół sakralny. Arystarch czytał λάχεια i mimo koniektury Zeodotosa ἐλάχεια – „mały”, „krótki”, należy tę lekcję zachować (van der Valk 1949: 98). Leumann (1950: 54) wyjaśnił formę słowa „wypadnięciem samogłoski” z pierwotnej formy *δελάχεια (por. Heubeck 1993: 193). Współcześni interpretatorzy łączyli również z germańskimi przymiotnikami oznaczającymi „płaski, niski”, st.norw. lágr, st. doln. niem. læge, jednak indoeuropejska forma leh2gh- nie mogła rozwinąć się w grecką λάχ- (Beekes 2010: 839). Tłumaczę zatem „płaski” za przyjętą intertpretacją, lecz w istocie trudno powiedzieć, jakie skojarzenia słowo mogło wywoływać w czasie powstania poematu.

516: ἔνθα δ᾽ ἔπειθ᾽, ἥρως, χριμφθεὶς πέλας, ὥς σε κελεύω – „gdy tam, herosie, podejdziesz blisko, jak ci polecam”; Kirke zwraca się bezpośrednio do Odyseusza, aby przekazać mu instrukcje rytualne. Zarówno zaimki deiktyczne (ἔνθα – „tam”; ἔπειθα – „kiedy”), jak i vocativus ἥρως – „herosie”, podkreślają specyficzną sytuację komunikacyjną, w której wyposażona w wiedzę o prawidłowym przebiegu rytuału bogini przekazuje bohaterowi scenariusz działań rytualnych. W przeciwieństwie do pozostałych scen ofiarniczych, w których herosi działają zgodnie z ustalonymi kulturowo schematami, w tym przypadku heros musi otrzymać rozkaz, a zatem mythos w sensie ścisłym, aby działać skutecznie. Polecenia Kirke pełnią zatem funkcję mitu ajtiologicznego, lecz w przeciwieństwie do niego nie budują scenariusza rytualnego na podstawie działań dokonanych w przeszłości, lecz na wzór wyroczni dotyczą przyszłości.

χριμφθεὶς πέλας – „podejdziesz blisko”; w Odysei hapax legomenon; czasownik χρίμπτω oznacza „dotkąć lekko”, „zbliżyć tak, aby dotknąć”, w passivum natomiast „zbliżyć się”, „tknąć”. Podkreśla zatem konieczność podejścia do bram Hadesu na wyciągnięcie ręki, dojście do progu.

517: βόθρον ὀρύξαι – „wykop dół”; dół rytualny, βόθρος, jest tutaj kluczowym elementem rytuału. Do niego spłynie krew zabitych zwierząt, która zwabi dusze zmarłych i umożliwi im chwilowe odzyskanie świadomości. Przed ukazaniem się przełomowej książki Gunnel Ekroth (2001) bothros łączono z chtonicznym kultem herosów, zmarłych oraz bogów świata podziemnego. Ekroth wykazała, że w inskrypcjach mamy dwie wzmianki o bothros, a w źródłach literackich, oprócz świadectwa z Odysei i zależnej od konwencji epickiej poezji hellenistycznej, informacje o dołach rytualnych pojawiają się w piśmiennictwie okresu Cesarstwa (Ekroth 2002: 60–74). Nie można wykluczyć, że idea wydrążenia dołu i wykorzystania go do odprawienia rytuałów nawiązujących komunikację z istotami nadprzyrodzonymi należącymi do świata podziemnego była inspirowana eposem. Oprócz dołów tworzonych ad hoc znajdujemy w źródłach informację o istnieniu większych stałych struktur, które służyły rytuałom ofiarniczym poświęconym różnym bóstwom: wiatrom w Titane, Kore w Argos, Agamedesowi w Lebadei, herosom w ateńskiej Akademii oraz Pelopsowi i Achillesowi w Troi.

518: ἀμφ᾽ αὐτῷ δὲ χοὴν χεῖσθαι πᾶσιν νεκύεσσι – „wokół niego wylej ofiarę płynną dla wszystkich zmarłych”; por. Od. 11.26. Czasownik χέω oznacza w tym kontekście „wylać” (całość płynu) w celu nasycenia nim ziemi wokół dołu. Jean Casabona interpretuje użycie strony medialnej χεῖσθαι jako podkreślenie zwrotne działanie ofiary: „przyciągnąć do siebie, za pomocą libacji, dusze zmarłych” (Casabona 1966: 285). Ofiara przypomina libację spełnioną przez Achillesa podczas pogrzebu Patroklosa (Il. 23.220), jednak w tamtym przypadku Achilles wylewa wino na ziemię (czasownik χέω jest użyty w stronie aktywnej), brak również wskazania odbiorcy rytuału. Tutaj dativus πᾶσιν νεκύεσσι, „dla wszystkich zmarłych” wyraźnie wskazuje na kategorię istot, dla których ofiara płynna jest przeznaczona.

519–520: πρῶτα μελικρήτῳ, μετέπειτα δὲ ἡδέϊ οἴνῳ / τὸ τρίτον αὖθ᾽ ὕδατι – „najpierw z mleka z miodem, następnie ze słodkiego wina / za trzecim razem z wody”; trzykrotna libacja, za każdym razem z innej substancji, należy do stałego repertuaru ofiar płynnych. Pierwsza, nazwana μελίκρητον (forma jońska), składała się z mieszaniny miodu i mleka, zob. Graf 1980: 209–221.

520: ἐπὶ δ᾽ ἄλφιτα λευκὰ παλύνειν – „posyp białą mąką jęczmienną”; po dokonaniu trzykrotnej libacji Odyseusz obsypuje krawędź dołu mąką.

521–525: Po złożeniu na miejscu ofiar bezkrwawych, trzech libacji z płynów i ofiary mącznej Odyseusz ma obiecać zmarłym ofiary krwawe po powrocie do Itaki – wszystkim, jako niezróżnicowanej grupie, złoży jałówkę, a Tejrezjaszowi czarnego barana.

521: πολλὰ δὲ γουνοῦσθαι – „mocno błagaj”; czasownik γουνόομαι oznacza fizyczny gest objęcia, uściśnięcia czyichś kolan w akcie błagania. Trudno powiedzieć, dlaczego Odyseusz występuje wobec zmarłych w roli błagalnika. W późniejszych źródłach znajdujemy informację o suplikacjach przy grobach zmarłych, które funkcjonalnie pełnią rolę ołtarza (Aubriot-Sévin 1992: 434–438). Tutaj jednak chodzi o coś innego. Należy pamiętać, że zdecydowana większość suplikacji w eposie dotyczy sytuacji próby przebłagania innego człowieka. Sądzę, że wybór czasownika wskazuje na ludzki status zmarłych. W przeciwieństwie do nieśmiertelnych bogów, których prosi o użycie ich mocy w celu zmiany w życiu osoby zanoszącej błagania, w tym przypadku Odyseusz pragnie uzyskać od Tejrezjasza wiedzę wieszczka, a zatem (zmarłego) śmiertelnika mającego już za życia szczególne zdolności poznawcze.

522–523: ἐλθὼν εἰς Ἰθάκην στεῖραν βοῦν, ἥ τις ἀρίστη / ῥέξειν ἐν μεγάροισι – „po dotarciu do Itaki jałówkę, która jest najlepsza / złożysz w ofierze w komnatach”; w sprawie użycia czasownika ῥέζειν z nazwą zwierzęcia w acc. w znaczeniu „złożyć w ofierze”, zob. Casabona 1966: 52. Z wyjątkiem Il. 10.292–294 (Doloneia), wszystkie przypadki pochodzą z Odysei (z βοῦν jako dopełnieniem: 3.382; 3.384; 10.523; 11.31).

στεῖραν βοῦν – „jałówkę”; przymiotnik στεῖρα oznacza krowę, która jeszcze się nie ocieliła. Stare słowo pochodzenia indoeuropejskiego (i.e. ster-ih2 – „jałowy”) należy do terminologii pasterskiej (por. skr. starī- „jałówka”, łac. sterilis, goc. stairo [f.] – „kobieta bezpłodna”, alb. shtjerrë „jagnię”, „cielę”), por. Beekes 2001: 1394–1395.

524: Τειρεσίῃ δ᾽ ἀπάνευθεν ὄϊν ἱερευσέμεν οἴῳ / παμμέλαν – „a Tejrezjaszowi, wyłącznie jemu, barana ofiarujesz, / całego czarnego”; w sprawie maści zwierzęcia, por. Il. 3.103–104 (czarne jagnię dla Gai zabite jako zwierzę przysiężne). Kirke nakazuje Odyseuszowi złożenie osobno dla Tejrezjasza czarnego barana. Czasownik ἱερεύειν jest tutaj użyty wymiennie z ῥέζειν i oznacza całość obrzędu ofiarnego, aczkolwiek drugi uwypukla działanie rytualne, natomiast pierwszy podkreśla fakt zabicia konkretnego zwierzęcia poświęconego istocie nadprzyrodzonej (por. Casabona 1966: 20–21).

526: αὐτὰρ ἐπὴν εὐχῇσι λίσῃ κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν – „gdy już modlitwami przebłagasz sławne plemiona umarłych”; heksametr podsumowujący wstępne działania rytualne. Czasowniki λίσσομαι oraz γουνόομαι są używane wymiennie (Corlu 1966: 300–301). Czasownik λίσσομαι często odnosi się do rytuału suplikacji, jednak chodzi o wznoszenie usilnej prośby do innego człowieka. Niekiedy λίσσομαι oznacza błaganie wzniesione do bogów. W tym miejscu, jak się zdaje, zmarli zajmują miejsce pośrednie między bogami a ludźmi, otrzymują ofiary i są adresatami próśb błagalnika. Zob. Aubriot-Sévin 1992: 404 i nast.

εὐχῇσι – „modlitwami”; wydaje się, że rzeczonik eukhai został tutaj użyty w znaczeniu „ślubowanie” – Odyseusz spełnia na miejscu ofiary mające najpewniej charakter apotropaiczny, odgraniczający dół rytualny jako miejsce kontaktu ze światem umarłych. Oprócz płynnych obiecuje złożenie ofiar zwierzęcych w przyszłości.

527: ἔνθ᾽ ὄϊν ἀρνειὸν ῥέζειν θῆλύν τε μέλαιναν – „tam barana złóż w ofierze i czarną owcę”; oprócz ślubowanych ofiar, które zostaną złożone po powrocie na Itakę, Odyseusz ma złożyć ofiarę nad wykopanym przez siebie dołem rytualnym. Funkcja obu ofiar jest odmienna. O ile pierwsze najpewniej mają na celu ochronę przed negatywnymi skutkami zetknięcia się ze światem zmarłych poprzez zyskanie ich przychylności, o tyle drugie służą bezpośredniej manipulacji rytualnej – krew poprzez swoje właściwości daje zmarłym moc umożliwiającą nawiązanie z nimi komunikacji. Chodzi zatem o działania nekromantyczne.

ὄϊν ἀρνειὸν… θῆλύν – „barana… i owcę”; złożenie dwóch zwierząt różnej płci wiąże się najpewniej z zasadą rytualną nakazującą składanie w ofierze samców bogom męskim i samic boginiom, przetransponowaną na ofiarę dla zmarłych obu płci.

528–529: Szczegółowe instrukcje przekazane przez Kirke dotyczą również gestów podczas zadania śmierci zwierzętom. Odyseusz powinien przeciąć gardła skierowując je do wnętrza dołu, odwracając jednocześnie twarz w stronę nurtów Okeanosa.

εἰς Ἔρεβος στρέψας – „nachylając je w stronę Erebu”; w opisie rytuału mamy ἐς βόθρον (11.36). Na temat tego rytu, zob. Ekroth 2002: 271.

531–534: Ofiara całopalna dla Hadesa i Persefony. Zwierzęta po wykrwawieniu i oskórowaniu mają być spalone w ofierze dla bóstw świat podziemnego, Hadesa i Persefony.