<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Odissea canto X</title>
                <title xml:lang="en">Odyssey book X</title>
                <title xml:lang="pl">Odyseja, pieśń X</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">hom_30_odyssea_x</idno> 
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Odyseja, pieśń X</title>, in Lech Trzcionkowski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Homer</title>, Warszawa 2017, pp. 224-230</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-03-24" who="Gaetano Spampinato">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Lech Trzcionkowski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>W pieśni dziesiątej ofiara pojawia się jeden raz pod postacią instrukcji, którą przekazuje Odyseuszowi Kirke. Heros wykonuje polecenia w pieśni XI. </p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Odyseja_X_503–540">
                    <head>Odyseja X 503–540</head>
                    <p>Dla zrozumienia rytuału w Odysei warto również zadać pytanie o jego pochodzenie zarówno na poziomie motywu epickiego, jak i religii. Mary Bachvarova wykazała silny związek katabasis Odyseusza z rytualnym kontekstem wykorzystania eposu o Gilgameszu w religii hurrycko-hetyckiej (Bachvarova 2016: 78–110). Chodzi przede wszystkim o zachowany fragmentarycznie Rytuał oczyszczania dla dawnych bogów. Wśród elementów wspólnych należy wymienić wykopanie dołu za pomocą miecza lub noża, lokalizację nad brzegiem rzeki oraz zarżnięcie owcy i całopalenie. Na temat rytuału z Odysei na tle rytuałów nekromantycznych, zob. Ogden 2001: passim.</p>
                    <quote>
                        <lb/>ὣς ἐφάμην, ἡ δ᾽ αὐτίκ᾽ ἀμείβετο δῖα θεάων· 
                        <lb/>[‘διογενὲς  Λαερτιάδη, πολυμήχαν᾽  Ὀδυσσεῦ,] 
                        <lb n="505"/>μή τί τοι ἡγεμόνος γε ποθὴ παρὰ νηῒ μελέσθω· 
                        <lb/>ἱστὸν δὲ στήσας ἀνά θ᾽ ἱστία λευκὰ πετάσσας 
                        <lb/>ἧσθαι· τὴν δέ κέ τοι πνοιὴ βορέαο φέρῃσιν. 
                        <lb/>ἀλλ᾽ ὁπότ᾽ ἂν δὴ νηῒ δι᾽  Ὠκεανοῖο περήσῃς, 
                        <lb/>ἔνθ᾽ ἀκτή τε λάχεια καὶ ἄλσεα  Περσεφονείης 
                        <lb n="510"/>μακραί τ᾽ αἴγειροι καὶ ἰτέαι ὠλεσίκαρποι, 
                        <lb/>νῆα μὲν αὐτοῦ κέλσαι ἐπ᾽  Ὠκεανῷ βαθυδίνῃ, 
                        <lb/>αὐτὸς δ᾽ εἰς  Ἀΐδεω ἰέναι δόμον εὐρώεντα. 
                        <lb/>ἔνθα μὲν εἰς  Ἀχέροντα  Πυριφλεγέθων τε ῥέουσι 
                        <lb/>Κώκυτός θ᾽, ὃς δὴ  Στυγὸς ὕδατός ἐστιν ἀπορρώξ, 
                        <lb n="515"/>πέτρη τε ξύνεσίς τε δύω ποταμῶν ἐριδούπων·
                        <lb/>ἔνθα δ᾽ ἔπειθ᾽, ἥρως, χριμφθεὶς πέλας, ὥς σε κελεύω, 
                        <lb/>βόθρον ὀρύξαι ὅσον τε πυγούσιον ἔνθα καὶ ἔνθα, 
                        <lb/>ἀμφ᾽ αὐτῷ δὲ χοὴν χεῖσθαι πᾶσιν νεκύεσσι, 
                        <lb/>πρῶτα μελικρήτῳ, μετέπειτα δὲ ἡδέϊ οἴνῳ, 					
                        <lb n="520"/>τὸ τρίτον αὖθ᾽ ὕδατι· ἐπὶ δ᾽ ἄλφιτα λευκὰ παλύνειν. 
                        <lb/>πολλὰ δὲ γουνοῦσθαι νεκύων ἀμενηνὰ κάρηνα, 
                        <lb/> ἐλθὼν εἰς Ἰθάκην στεῖραν βοῦν, ἥ τις ἀρίστη, 
                        <lb/>  ῥέξειν ἐν μεγάροισι πυρήν τ᾽ ἐμπλησέμεν ἐσθλῶν, 
                        <lb/>Τειρεσίῃ δ᾽ ἀπάνευθεν ὄϊν ἱερευσέμεν οἴῳ 
                        <lb n="525"/>παμμέλαν᾽, ὃς μήλοισι μεταπρέπει ὑμετέροισιν.
                        <lb/>αὐτὰρ ἐπὴν εὐχῇσι λίσῃ κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν, 
                        <lb/>ἔνθ᾽ ὄϊν ἀρνειὸν ῥέζειν θῆλύν τε μέλαιναν 
                        <lb/>εἰς  Ἔρεβος στρέψας, αὐτὸς δ᾽ ἀπονόσφι τραπέσθαι 
                        <lb/>ἱέμενος ποταμοῖο ῥοάων· ἔνθα δὲ πολλαὶ 
                        <lb n="530"/>ψυχαὶ ἐλεύσονται νεκύων κατατεθνηώτων.
                        <lb/>δὴ τότ᾽ ἔπειθ᾽ ἑτάροισιν ἐποτρῦναι καὶ ἀνῶξαι 
                        <lb/>μῆλα, τὰ δὴ κατάκειτ᾽ ἐσφαγμένα νηλέϊ χαλκῷ, 
                        <lb/>δείραντας κατακῆαι, ἐπεύξασθαι δὲ θεοῖσιν, 
                        <lb/>ἰφθίμῳ τ᾽  Ἀΐδῃ καὶ ἐπαινῇ  Περσεφονείῃ· 
                        <lb n="535"/>αὐτὸς δὲ ξίφος ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ
                        <lb/>ἧσθαι, μηδὲ ἐᾶν νεκύων ἀμενηνὰ κάρηνα 
                        <lb/>αἵματος ἄσσον ἴμεν πρὶν  Τειρεσίαο πυθέσθαι.  
                        <lb/>ἔνθα τοι αὐτίκα μάντις ἐλεύσεται, ὄρχαμε λαῶν, 
                        <lb/>ὅς κέν τοι εἴπῃσιν ὁδὸν καὶ μέτρα κελεύθου 
                        <lb/>νόστον θ᾽, ὡς ἐπὶ πόντον ἐλεύσεαι ἰχθυόεντα’. 
                    </quote>
                    <quote>
                        <lb/>Tak powiedziałem. W lot odpowiedziała boska wśród bogów:
                        <lb/>„Boski synu Laertiadesa, przemyślny Odyseuszu!
                        <lb n="505"/>Nie przejmuj się brakiem przewodnika na okręcie.
                        <lb/>Postaw maszt i rozwinąwszy białe żagle
                        <lb/>usiądź: okręt poniesie podmuch Boreasza. 
                        <lb/>Lecz kiedy przeprawisz się okrętem przez Okeanos,
                        <lb/>tam gdzie płaski przylądek i gaje Persefony,
                        <lb n="510"/>wysokie topole i wierzby tracące owoce:
                        <lb/>tam przybij okrętem, nad Okeanosem o nurtach głębokich,
                        <lb/>sam zaś idź do Hadesu domu zmurszałego.
                        <lb/>Tam wpływa do Acherontu Pyriflageten 
                        <lb/>i Kokitos, który jest odnogą Styksu, 
                        <lb n="515"/>to skała i zbieg dwóch rzek huczących.
                        <lb/>Gdy tam podejdziesz, herosie, blisko, jak ci polecam,
                        <lb/>wykop dół na łokieć wzdłuż i wszerz,
                        <lb/>wokół niego wylej ofiarę płynną dla wszystkich zmarłych,
                        <lb/>najpierw z mleka z miodem, następnie ze słodkiego wina,
                        <lb n="520"/>za trzecim razem z wody: posyp białą mąką jęczmienną.
                        <lb/>Mocno błagaj bezsilne głowy zmarłych,
                        <lb/>że po dotarciu do Itaki jałówkę, która jest najlepsza,
                        <lb/>złożysz w ofierze w komnatach i zapełnisz stos pogrzebowy wybornymi darami,
                        <lb/>a Tejrezjaszowi, wyłącznie jemu, barana ofiarujesz,
                        <lb n="525"/>całego czarnego, który wyróżnia się wśród waszych stad.
                        <lb/>Gdy już modlitwami przebłagasz sławne plemiona umarłych,
                        <lb/>tam barana złóż w ofierze i czarną owcę
                        <lb/>nachylając je w stronę Erebu, sam zaś odwróć wzrok daleko
                        <lb/>szukając nurtów rzeki. Tam się mnogie
                        <lb n="530"/>dusze zejdą się martwych umarłych.
                        <lb/>Następnie ponaglij towarzyszy i rozkaż im,
                        <lb/>zwierzęta, które leżą zarżnięte bezlitosnym spiżem,
                        <lb/>obedrzeć ze skóry i spalić, i niech się modlą do bogów, 
                        <lb/>do potężnego Hadesa i strasznej Persefony;
                        <lb n="535"/>sam zaś z mieczem ostrym przy udzie
                        <lb/>siedź i nie daj słabym głowom martwych
                        <lb/>zbliżyć się do krwi, zanim nie wypytasz Tejrezjasza.
                        <lb/>Przyjdzie wówczas wieszczek, wodzu ludów,
                        <lb/>który ci powie kierunek i odległość 
                        <lb/>powrotu, który masz przemierzyć po morzu rybnym”.
                    </quote>
                    <p>505: μή τί τοι ἡγεμόνος γε ποθὴ παρὰ νηῒ μελέσθω – „nie przejmuj się brakiem przewodnika na okręcie”; Kirke, dając instrukcje Odyseuszowi, podkreśla nadnaturalne aspekty podróży do krainy zmarłych. W przeciwieństwie do świata codziennego, w rzeczywistości wędrówki Odyseusza podróż w nieznane nie wymaga przewodnika (ἡγεμόνος).</p>
                    <p>509: ἔνθ᾽ ἀκτή τε λάχεια καὶ ἄλσεα  Περσεφονείης – „tam gdzie płaski przylądek i gaje Persefony”; znaczenie słowa λάχεια jest niejasne; występuje dwukrotnie w Odysei (por. 9.116), jest wyjaśniane przez Hesychiosa następująco: εὔσκαφος καὶ εὔγειος, παρὰ τὸ λαχαίνεσθαι, ὅ ἐστι σκάπτεσθαι πυκνῶς – „łatwy do przekopania i żyzny” od: „być przekopywanym”, to znaczy „przekopać gęsto”. Etymologia uczona, ale jednoznacznie klasyfikowana jako „ludowa”, to znaczy oparta na podobieństwie fonetycznym i skojarzenia z epizodem w Odysei, w którym heros wykopie dół sakralny. Arystarch czytał λάχεια i mimo koniektury Zeodotosa ἐλάχεια – „mały”, „krótki”, należy tę lekcję zachować (van der Valk 1949: 98). Leumann (1950: 54) wyjaśnił formę słowa „wypadnięciem samogłoski” z pierwotnej formy *δελάχεια (por. Heubeck 1993: 193). Współcześni interpretatorzy łączyli również z germańskimi przymiotnikami oznaczającymi „płaski, niski”, st.norw. lágr, st. doln. niem. læge, jednak indoeuropejska forma leh2gh- nie mogła rozwinąć się w grecką λάχ- (Beekes 2010: 839). Tłumaczę zatem „płaski” za przyjętą intertpretacją, lecz w istocie trudno powiedzieć, jakie skojarzenia słowo mogło wywoływać w czasie powstania poematu.</p>
                    <p>516: ἔνθα δ᾽ ἔπειθ᾽, ἥρως, χριμφθεὶς πέλας, ὥς σε κελεύω – „gdy tam, herosie, podejdziesz blisko, jak ci polecam”; Kirke zwraca się bezpośrednio do Odyseusza, aby przekazać mu instrukcje rytualne. Zarówno zaimki deiktyczne (ἔνθα – „tam”; ἔπειθα – „kiedy”), jak i vocativus ἥρως – „herosie”, podkreślają specyficzną sytuację komunikacyjną, w której wyposażona w wiedzę o prawidłowym przebiegu rytuału bogini przekazuje bohaterowi scenariusz działań rytualnych. W przeciwieństwie do pozostałych scen ofiarniczych, w których herosi działają zgodnie z ustalonymi kulturowo schematami, w tym przypadku heros musi otrzymać rozkaz, a zatem mythos w sensie ścisłym, aby działać skutecznie. Polecenia Kirke pełnią zatem funkcję mitu ajtiologicznego, lecz w przeciwieństwie do niego nie budują scenariusza rytualnego na podstawie działań dokonanych w przeszłości, lecz na wzór wyroczni dotyczą przyszłości.</p>
                    <p>χριμφθεὶς πέλας – „podejdziesz blisko”; w Odysei hapax legomenon; czasownik χρίμπτω oznacza „dotkąć lekko”, „zbliżyć tak, aby dotknąć”, w passivum natomiast „zbliżyć się”, „tknąć”. Podkreśla zatem konieczność podejścia do bram Hadesu na wyciągnięcie ręki, dojście do progu.</p>
                    <p>517: βόθρον ὀρύξαι – „wykop dół”; dół rytualny, βόθρος, jest tutaj kluczowym elementem rytuału. Do niego spłynie krew zabitych zwierząt, która zwabi dusze zmarłych i umożliwi im chwilowe odzyskanie świadomości. Przed ukazaniem się przełomowej książki Gunnel Ekroth (2001) bothros łączono z chtonicznym kultem herosów, zmarłych oraz bogów świata podziemnego. Ekroth wykazała, że w inskrypcjach mamy dwie wzmianki o bothros, a w źródłach literackich, oprócz świadectwa z Odysei i zależnej od konwencji epickiej poezji hellenistycznej, informacje o dołach rytualnych pojawiają się w piśmiennictwie okresu Cesarstwa (Ekroth 2002: 60–74). Nie można wykluczyć, że idea wydrążenia dołu i wykorzystania go do odprawienia rytuałów nawiązujących komunikację z istotami nadprzyrodzonymi należącymi do świata podziemnego była inspirowana eposem. Oprócz dołów tworzonych ad hoc znajdujemy w źródłach informację o istnieniu większych stałych struktur, które służyły rytuałom ofiarniczym poświęconym różnym bóstwom: wiatrom w Titane, Kore w Argos, Agamedesowi w Lebadei, herosom w ateńskiej Akademii oraz Pelopsowi i Achillesowi w Troi.</p>
                    <p>518: ἀμφ᾽ αὐτῷ δὲ χοὴν χεῖσθαι πᾶσιν νεκύεσσι – „wokół niego wylej ofiarę płynną dla wszystkich zmarłych”; por. Od. 11.26. Czasownik χέω oznacza w tym kontekście „wylać” (całość płynu) w celu nasycenia nim ziemi wokół dołu. Jean Casabona interpretuje użycie strony medialnej χεῖσθαι jako podkreślenie zwrotne działanie ofiary: „przyciągnąć do siebie, za pomocą libacji, dusze zmarłych” (Casabona 1966: 285). Ofiara przypomina libację spełnioną przez Achillesa podczas pogrzebu Patroklosa (Il. 23.220), jednak w tamtym przypadku Achilles wylewa wino na ziemię (czasownik χέω jest użyty w stronie aktywnej), brak również wskazania odbiorcy rytuału. Tutaj dativus πᾶσιν νεκύεσσι, „dla wszystkich zmarłych” wyraźnie wskazuje na kategorię istot, dla których ofiara płynna jest przeznaczona.</p>
                    <p>519–520: πρῶτα μελικρήτῳ, μετέπειτα δὲ ἡδέϊ οἴνῳ / τὸ τρίτον αὖθ᾽ ὕδατι – „najpierw z mleka z miodem, następnie ze słodkiego wina / za trzecim razem z wody”; trzykrotna libacja, za każdym razem z innej substancji, należy do stałego repertuaru ofiar płynnych. Pierwsza, nazwana μελίκρητον (forma jońska), składała się z mieszaniny miodu i mleka, zob. Graf 1980: 209–221.</p>
                    <p>520: ἐπὶ δ᾽ ἄλφιτα λευκὰ παλύνειν – „posyp białą mąką jęczmienną”; po dokonaniu trzykrotnej libacji Odyseusz obsypuje krawędź dołu mąką. </p>
                    <p>521–525: Po złożeniu na miejscu ofiar bezkrwawych, trzech libacji z płynów i ofiary mącznej Odyseusz ma obiecać zmarłym ofiary krwawe po powrocie do Itaki – wszystkim, jako niezróżnicowanej grupie, złoży jałówkę, a Tejrezjaszowi czarnego barana.</p>
                    <p>521: πολλὰ δὲ γουνοῦσθαι – „mocno błagaj”; czasownik γουνόομαι oznacza fizyczny gest objęcia, uściśnięcia czyichś kolan w akcie błagania. Trudno powiedzieć, dlaczego Odyseusz występuje wobec zmarłych w roli błagalnika. W późniejszych źródłach znajdujemy informację o suplikacjach przy grobach zmarłych, które funkcjonalnie pełnią rolę ołtarza (Aubriot-Sévin 1992: 434–438). Tutaj jednak chodzi o coś innego. Należy pamiętać, że zdecydowana większość suplikacji w eposie dotyczy sytuacji próby przebłagania innego człowieka. Sądzę, że wybór czasownika wskazuje na ludzki status zmarłych. W przeciwieństwie do nieśmiertelnych bogów, których prosi o użycie ich mocy w celu zmiany w życiu osoby zanoszącej błagania, w tym przypadku Odyseusz pragnie uzyskać od Tejrezjasza wiedzę wieszczka, a zatem (zmarłego) śmiertelnika mającego już za życia szczególne zdolności poznawcze.</p>
                    <p>522–523: ἐλθὼν εἰς Ἰθάκην στεῖραν βοῦν, ἥ τις ἀρίστη / ῥέξειν ἐν μεγάροισι – „po dotarciu do Itaki jałówkę, która jest najlepsza / złożysz w ofierze w komnatach”; w sprawie użycia czasownika ῥέζειν z nazwą zwierzęcia w acc. w znaczeniu „złożyć w ofierze”, zob. Casabona 1966: 52. Z wyjątkiem Il. 10.292–294 (Doloneia), wszystkie przypadki pochodzą z Odysei (z βοῦν jako dopełnieniem: 3.382; 3.384; 10.523; 11.31).</p>
                    <p>στεῖραν βοῦν – „jałówkę”; przymiotnik στεῖρα oznacza krowę, która jeszcze się nie ocieliła. Stare słowo pochodzenia indoeuropejskiego (i.e. ster-ih2 – „jałowy”) należy do terminologii pasterskiej (por. skr. starī- „jałówka”, łac. sterilis, goc. stairo [f.] – „kobieta bezpłodna”, alb. shtjerrë „jagnię”, „cielę”), por. Beekes 2001: 1394–1395.</p>
                    <p>524: Τειρεσίῃ δ᾽ ἀπάνευθεν ὄϊν ἱερευσέμεν οἴῳ / παμμέλαν – „a Tejrezjaszowi, wyłącznie jemu, barana ofiarujesz, / całego czarnego”; w sprawie maści zwierzęcia, por. Il. 3.103–104 (czarne jagnię dla Gai zabite jako zwierzę przysiężne). Kirke nakazuje Odyseuszowi złożenie osobno dla Tejrezjasza czarnego barana. Czasownik ἱερεύειν jest tutaj użyty wymiennie z ῥέζειν i oznacza całość obrzędu ofiarnego, aczkolwiek drugi uwypukla działanie rytualne, natomiast pierwszy podkreśla fakt zabicia konkretnego zwierzęcia poświęconego istocie nadprzyrodzonej (por. Casabona 1966: 20–21).</p>
                    <p>526: αὐτὰρ ἐπὴν εὐχῇσι λίσῃ κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν – „gdy już modlitwami przebłagasz sławne plemiona umarłych”; heksametr podsumowujący wstępne działania rytualne. Czasowniki λίσσομαι oraz γουνόομαι są używane wymiennie (Corlu 1966: 300–301). Czasownik λίσσομαι często odnosi się do rytuału suplikacji, jednak chodzi o wznoszenie usilnej prośby do innego człowieka. Niekiedy λίσσομαι oznacza błaganie wzniesione do bogów. W tym miejscu, jak się zdaje, zmarli zajmują miejsce pośrednie między bogami a ludźmi, otrzymują ofiary i są adresatami próśb błagalnika. Zob. Aubriot-Sévin 1992: 404 i nast.</p>
                    <p>εὐχῇσι – „modlitwami”; wydaje się, że rzeczonik eukhai został tutaj użyty w znaczeniu „ślubowanie” – Odyseusz spełnia na miejscu ofiary mające najpewniej charakter apotropaiczny, odgraniczający dół rytualny jako miejsce kontaktu ze światem umarłych. Oprócz płynnych obiecuje złożenie ofiar zwierzęcych w przyszłości.</p>
                    <p>527: ἔνθ᾽ ὄϊν ἀρνειὸν ῥέζειν θῆλύν τε μέλαιναν – „tam barana złóż w ofierze i czarną owcę”; oprócz ślubowanych ofiar, które zostaną złożone po powrocie na Itakę, Odyseusz ma złożyć ofiarę nad wykopanym przez siebie dołem rytualnym. Funkcja obu ofiar jest odmienna. O ile pierwsze najpewniej mają na celu ochronę przed negatywnymi skutkami zetknięcia się ze światem zmarłych poprzez zyskanie ich przychylności, o tyle drugie służą bezpośredniej manipulacji rytualnej – krew poprzez swoje właściwości daje zmarłym moc umożliwiającą nawiązanie z nimi komunikacji. Chodzi zatem o działania nekromantyczne.</p>
                    <p>ὄϊν ἀρνειὸν… θῆλύν – „barana… i owcę”; złożenie dwóch zwierząt różnej płci wiąże się najpewniej z zasadą rytualną nakazującą składanie w ofierze samców bogom męskim i samic boginiom, przetransponowaną na ofiarę dla zmarłych obu płci.</p>
                    <p>528–529: Szczegółowe instrukcje przekazane przez Kirke dotyczą również gestów podczas zadania śmierci zwierzętom. Odyseusz powinien przeciąć gardła skierowując je do wnętrza dołu, odwracając jednocześnie twarz w stronę nurtów Okeanosa.</p>
                    <p>εἰς Ἔρεβος στρέψας – „nachylając je w stronę Erebu”; w opisie rytuału mamy ἐς βόθρον (11.36). Na temat tego rytu, zob. Ekroth 2002: 271.</p>
                    <p>531–534: Ofiara całopalna dla Hadesa i Persefony. Zwierzęta po wykrwawieniu i oskórowaniu mają być spalone w ofierze dla bóstw świat podziemnego, Hadesa i Persefony.</p>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
