<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Eumenides (Εὐμενίδες, Le Eumenidi)</title>
                <title xml:lang="en">Eumenides (Εὐμενίδες, Eumenides)</title>
                <title xml:lang="pl">Eumenides (Εὐμενίδες, Eumenidy)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_06_eumenides</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Eumenides (Εὐμενίδες, Eumenidy)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 85-104</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-03-18" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Z dwóch głównych tematów ostatniej części trylogii <title>Oresteja</title> – losu
                        (zmazy i oczyszczenia) Orestesa i sądu nad nim, będącego jednocześnie
                        ustanowieniem rady na Areopagu – pierwszy dotyka kwestii
                        związanych z ofiarą krwawą w postaci rytuału oczyszczającego
                        (καθαρμός). Tematy związane z ofiarą oraz terminologia ofiarnicza
                        pojawiają się także w związku z Eryniami i należnym im kultem,
                        zarówno przed ich przybyciem do Aten, jak i po ich pozostaniu
                        i zamianie na tytułowe Eumenidy. Jednak w przeciwieństwie do
                        pierwszej części trylogii tematyka ofiary jest w dramacie stosunkowo
                        słabo reprezentowana.</p>
                    <p>Tekst według wydania: West (1991c).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Eumenides_100-109">
                    <head>Eumenides 100-109</head>
                    <p>Passus z końcowej partii rozbudowanego prologu ze słowami ducha
                        Klitajmestry skierowanymi do śpiących Erynii. Przyzywa je ona
                        i budzi, opowiadając o własnej śmierci z rąk bliskich oraz o ofiarach,
                        które po mordzie spełnionym na swym mężu składała boginiom zemsty,
                        aby ułagodzić ich gniew.</p>
                    <quote><lb n="100"/>παθοῦσα δ᾽ οὕτω δεινὰ πρὸς τῶν φιλτάτων—
                        <lb/>οὐδεὶς ὑπέρ μου δαιμόνων μηνίεται,
                        <lb/>κατασφαγείσης πρὸς χερῶν μητροκτόνων.
                        <lb/>ὅρα δὲ πληγὰς τάσδε καρδίᾳ σέθεν·
                        <lb/>εὕδουσα γὰρ φρὴν ὄμμασιν λαμπρύνεται,
                        <lb n="105"/>[ἐν ἡμέρᾳ δὲ μοῖρ᾽ ἀπρόσκοπος βροτῶν.]
                        <lb/>ἦ πολλὰ μὲν δὴ τῶν ἐμῶν ἐλείξατε·
                        <lb/>χοάς τ᾽ ἀοίνους, νηφάλια μειλίγματα,
                        <lb/>καὶ νυκτίσεμνα δεῖπν᾽ ἐπ᾽ ἐσχάρᾳ πυρὸς
                        <lb/>ἔθυον, ὥραν οὐδενὸς κοινὴν θεῶν.</quote>
                    <quote><lb n="100"/>chociaż wycierpiałam tak straszne rzeczy od najbliższych,
                        <lb/>Nikt z bogów gniewem nie wybucha nade mną,
                        <lb/>Zarżniętą matkobójczymi rękami.
                        <lb/>Zobacz swoim sercem te rany,
                        <lb/>Bo duch jasnym przenika wzrokiem, kiedy śpi,
                        <lb n="105"/>[za dnia zaś ludzki los jest niewidoczny].
                        <lb/>Wieleście wypiły z moich [ofiar],
                        <lb/>Ofiary płynne bez wina, gniew kojące bez wina,
                        <lb/>I nocne uroczyście uczty na ołtarzu ognia
                        <lb/>Składałam w ofierze, w porze właściwej dla żadnego z bogów.</quote>
                    <p>Słowa z wezwania-modlitwy ducha Klitajmestry do Erynii, śpiących
                        w adytonie świątyni Apollona w Delfach (zob. Winnington-Ingram
                        1976: 483–485). Na prośbę Apollona, otaczającego opieką Orestesa, Hermes
                        wyprowadza matkobójcę ze świątyni i odprowadza do Aten.</p>
                    <p>Tematyka ofiary, która się tutaj pojawia, dotyczy wprawdzie ofiar
                        bezkrwawych, jednak użyte słownictwo i zastosowana metaforyka
                        wymagają uwagi i przywołują kontekst ofiary krwawej.</p>
                    <p>Duch Klitajmestry robi Eryniom wyrzuty, że nie czynią swej powinności
                        i nie ścigają Orestesa. Wypomina im ofiary, które im składała,
                        uznając je za próżne, zmarnowane i nieskuteczne. Zmarli nie
                        składają ofiar (Zeitlin 1965: 477), Klitajmestra przywołuje dary, które
                        składała Eryniom za życia, już po zamordowaniu Agamemnona, zawsze
                        nocą, by je ubłagać i uspokoić (<w>μειλίγματα</w> – por. <title>Ch</title>. 15, S. OC
                        100). Powoływanie się na złożone ofiary należy do topiki modlitewnej
                        (Pulleyn 1997: 30–32).</p>
                    <p>Klitajmestra wymienia typowe ofiary dla zmarłych jako złożone
                        Eryniom: bezkrwawe choai – ofiary płynne, niezmieszane z winem
                        – <w>χοάς</w> τ᾽ <w>ἀοίνους</w>, <w>νηφάλια</w> [ <w>μειλίγματα</w>]. Typowe choai zawierały
                        wino. Składanie ofiar płynnych bez domieszki wina właściwe było
                        w kulcie herosów i bóstw podziemnych, w tym Erynii, Mojr i Eumenid
                        (zob. Henrichs 1983: 93–98 oraz Thomson 1938: 259 z odwołaniem do
                        E. <title>Mel. Vinct</title>. 18–21 = fr. 13.14–17: ἃ δ᾽ εἴς τε <w>Μοίρας</w> τάς τ᾽ <w>ἀνωνύμους</w>
                        <w>θεὰς</w> <w>ἱερὰ</w> <w>τελεῖται</w>, <w>ταῦτ</w>᾽ ἐν <w>ἀνδράσιν</w> μὲν οὐχ <w>ὅσια</w> <w>καθέστηκ</w>᾽, ἐν
                        <w>γυναιξὶ</w> δ᾽ <w>αὔξεται</w> <w>ἅπαντα</w>).</p>
                    <p>Klitajmestra uważa złożone ofiary za deipna – uczty, co wyraźnie
                        stanowi odwołanie, a może wprost analogię do rytuału ofiary krwawej,
                        w której uczta stanowi stały i niezbędny element.</p>
                    <p>Płynna ofiara złożona Eryniom jest wprawdzie wylewana na ołtarz
                        typu eschara, związany z kultem herosów i zmarłych, ale z drugiej
                        strony czynność składania tej ofiary opisuje w analizowanym passusie
                        czasownik thyo – <w>ἔθυον</w> (w. 109).</p>
                    <p>102: <w>κατασφαγείσης</w> – „zarżniętej [jak na ofiarę]”. <w>Κατασφάζω</w>,
                        „zarżnąć na ofiarę przez podcięcie gardła”. Duch Klitajmestry opisuje
                        jej śmierć z ręki Orestesa jako krwawy mord, a zastosowany techniczny
                        termin języka ofiary krwawej wpisuje się w biegnący przez całą
                        trylogię topos następujących po sobie śmierci rozumianych, interpretowanych
                        i opisywanych jako należące do porządku ofiarnego (por.
                        Sommerstein 1989: 102). Występujące na przemian czasowniki
                        <w>σφάζειν</w> i <w>θύειν</w> w opisach mordów przenoszą metaforycznie ich sens na
                        poziom ofiarny.</p>
                    <p>Alan Sommerstein (1989: 102) wskazuje na to, że w zależności od
                        konkretnego przypadku i punktu widzenia postaci opisującej mord,
                        trzy elementy uprawomocniają odwołanie się do tego ofiarnego toposu:
                        1. odwołanie się do języka ofiary ukazuje te mordy jako sprawiedliwe
                        i nieuchronne, konieczne (<title>Ag</title>. 214, <title>Ch</title>. 904); 2. podkreślają niewinność
                        ofiary (jak w przypadku mordu na Ifigenii w relacji Klitajmestry,
                        Ag. 1414–1418, lub – jak w tym przypadku – mordu na Klitajmestrze
                        w relacji jej samej); 3. uwypuklają bestialstwo samego aktu zabójstwa
                        (np. <title>Ag</title>. 1096, <title>Ch</title>. 242) (por. też Zeitlin 1965: 463–508).</p>
                    <p>109: <w>ἔθυον</w> – „złożyłam w ofierze”, „na płonącym ołtarzu” (ἐπ᾽
                        <w>ἐσχάρᾳ</w> <w>πυρός</w>). Zastosowanie tutaj czasownika θύειν zamiast typowego
                        przy ofierze płynnej bezkrwawej <w>χεῖν</w>, <w>σπένδειν</w> lub λείβειν
                        Sommerstein w swoim komentarzu nazywa mild zeugma (1989: 104),
                        chociaż nie bardzo wiadomo, jakie komponenty figura ta miałaby
                        łączyć. Na ołtarzu właściwym ofiarom dla herosów i zmarłych – eschara
                        – wylewane na ogień są płynne ofiary pozbawione wina oraz odbywają
                        się nocne uczty (deipna) (Podlecki 1989: 139). Nic nie wskazuje na
                        to, że te ostatnie są związane z jakąkolwiek postacią ofiary krwawej,
                        a czasownik thyein jest tu użyty przenośnie zapewne przez wzgląd na
                        krwawą naturę samych Erynii, zdaniem Rose’a (1958: 238) zbytecznie.
                        Sommerstein słusznie zauważa, że thyein nie występuje w połączeniu
                        ze składaniem ofiar bezkrwawych, wskazując na błędne lokalizacje
                        w <title>LSJ</title>, s.v.: <title>Od</title>. 14.446 i 15.260.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_264-266">
                    <head>Eumenides 264-266</head>
                    <p>Słowa Erynii, które domagają się krwi Orestesa jako zapłaty za
                        krew Klitajmestry. Niezwykle intrygujący passus, w którym Orestes
                        jest przedstawiony jako ofiara dla Erynii, które wypiją jego krew, chociaż
                        ofiara ta jest nazwana tu pelanos (Zeitlin 1965: 485). Jako rzeczywiście
                        krwawa ofiara Orestes zostanie przywołany w wersach 305, 328
                        (powtórzone w w. 341).</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ ἀντιδοῦναι δεῖ σ᾽ ἀπὸ ζῶντος ῥοφεῖν
                        <lb n="265"/>ἐρυθρὸν ἐκ μελέων πέλανον· ἀπὸ δὲ σοῦ
                        <lb/>βοσκὰν φεροίμαν πώματος δυσπότου.</quote>
                    <quote><lb/>Ale musisz jeszcze za życia oddać do wyssania
                        <lb n="265"/>czerwony pelanos z twych członków: bo z ciebie
                        <lb/>chcemy pozyskać posiłek niemiłego napoju.</quote>
                    <p>265: <w>ἐρυθρὸν</w> ἐκ <w>μελέων</w> <w>πέλανον</w> – „czerwony pelanos [wytoczony]
                        ze swych członków”, czyli „krew wylaną na ofiarę z twego ciała”.
                        Poetycki obraz przyrównuje wypływającą z ciała krew do ofiary płynnej;
                        Sommerstein (1989: 128) podkreśla podobieństwo konsystencji pelanosu
                        do na wpół zakrzepłej krwi. Krew Orestesa ma być j a k pelanos.
                        Bezkrwawa libacja z pelanosu staje się tutaj metaforą ofiary krwawej.
                        Podobnej metafory użył Ajschylos w <title>Persach</title> (w. 816, por. komentarz),
                        gdzie mamy <w>πέλανος</w> <w>αἱματοσφαγής</w> – „krwawy, ofiarny pelanos”.
                        Βοσκή może oznaczać zarówno paszę, jedzenie, posiłek, jak i zwierzę
                        paszą wykarmione (<title>LSJ</title>, s.v.), co w tym wypadku może zapowiadać
                        obraz „tuczenia” Orestesa na ofiarę z wersu 304: <w>ἐμοὶ</w> <w>τραφείς</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_276-283">
                    <head>Eumenides 276-283</head>
                    <p>Słowa Orestesa, który nie odpowiadał chórowi, a teraz zwraca się
                        do Ateny i mówi o ofierze oczyszczającej, jakiej był poddany w Delfach
                        przez Apollona.</p>
                    <quote><lb n="276"/>ἐγὼ διδαχθεὶς ἐν κακοῖς ἐπίσταμαι
                        <lb/>πολλοὺς καθαρμούς, καὶ λέγειν ὅπου δίκη
                        <lb/>σιγᾶν θ᾽ ὁμοίως· ἐν δὲ τῷδε πράγματι
                        <lb/>φωνεῖν ἐτάχθην πρὸς σοφοῦ διδασκάλου·
                        <lb n="280"/>βρίζει γὰρ αἷμα καὶ μαραίνεται χερός,
                        <lb/>μητροκτόνον μίασμα δ᾽ ἔκπλυτον πέλει.
                        <lb/>ποταίνιον γὰρ ὂν πρὸς ἑστίᾳ θεοῦ
                        <lb/>Φοίβου καθαρμοῖς ἠλάθη χοιροκτόνοις.T</quote>
                    <quote><lb n="76"/>Ja nauczony w wielu nieszczęściach znam
                        <lb/>Wiele oczyszczeń oraz gdzie się godzi mówić
                        <lb/>I podobnie gdzie milczeć. W tej zaś sprawie
                        <lb n="280"/>Mówić mi kazał mądry nauczyciel.
                        <lb/>Gaśnie krew i znika z ręki,
                        <lb/>A zmaza matkobójcy ulega obmyciu.
                        <lb/>Choć jeszcze świeża u ołtarza boga
                        <lb/>Feba została przepędzona oczyszczającą ofiarą z zabitej świni.</quote>
                    <p>277: πολλοὺς <w>καθαρμούς</w> – tutaj „liczne <w>καθαρμοί</w>” odnoszą się
                        jedynie ogólnie do możliwych form rytuałów oczyszczających, później
                        wskazanych jednoznacznie w postaci rytuału krwawej ofiary.</p>
                    <p>282: πρὸς <w>ἑστίᾳ</w> <w>θεοῦ</w> – odwołanie do świętego ognia Apollona
                        w Delfach, jak w wersach 439–441 (Sommerstein 1989: 131 i 159).</p>
                    <p>283: <w>καθαρμοῖς</w> […] <w>χοιροκτόνοις</w> – krwawy rytuał oczyszczający,
                        polegający na tym, że kapłan podcinał żyły szyjne prosięcia, trzymanego
                        nad głową i rękami osoby poddającej się oczyszczeniu.</p>
                    <p>Pokropienie osoby lub miejsca krwią z prosięcia stanowiło pospolitą
                        formę oczyszczenia (zob. Burkert 1985a: 80–81 i Parker 1983:
                        370–374 – Appendix 6). Eitrem (1915: 177), Burkert (1985: 82) i Parker
                        (1983: 21) wskazują na pochodzenie tego rytu z prywatnych katartycznych
                        obrzędów praktykowanych w gospodarstwach domowych.</p>
                    <p>Jane E. Harrison (1922: 61) dostrzegała w tym rytuale proces identyfikacji
                        osoby okrytej zmazą ze zwierzęciem ofiarnym i jego krwią:
                        duch zamordowanej osoby domaga się krwi, żeby ugasić swoje pragnienie
                        zemsty, krew zwierzęcia zaspokaja to pragnienie, spływając
                        po oczyszczanym (por. też Zeitlin 1965: 479). Natomiast Rose (1958:
                        249) sugeruje, że pierwotnie rytuał ten stanowił połączenie typowej
                        ofiary chtonicznej (prosię) z jakimś substytutem krwi samego ofiarnika,
                        aby mogła się ona pomieszać z krwią ofiary. Niestety nie podaje
                        żadnych odniesień bibliograficznych i nikt inny takiej interpretacji
                        nie podjął.</p>
                    <p> W opisie Apolloniosa z Rodos takiemu właśnie oczyszczeniu
                        poddała Kirke Jazona i Medeę (4.700–717) – miejsce to jest najbardziej
                        szczegółowym opisem tego rytuału w literaturze greckiej (zob.
                        Green 1977: 322 z komentarzem oraz szerokie omówienie kontekstu
                        u Parkera 1983: 370). Kirke wzięła „młode od maciory” (to znaczy
                        to młode, a nie te młode: συὸς τέκος), nacięła mu szyję (<w>ἐπιτμήγουσα</w> <w>δέρην</w>), potrzymała je ponad głowami oczyszczanych (<w>τειναμένη</w>
                        <w>καθύπερθε</w>) oraz krwią umazała czy skropiła ich ręce (<w>αἵματι</w> <w>χεῖρας</w>
                        <w>τέγγεν</w>) <note>15 Komentarz filologiczny do tego fragmentu zob. Livrea 1973: 215–216.</note>. Z przedstawień w malarstwie wazowym widać, że krew
                        ofiary powinna była spływać bezpośrednio na głowę i ręce osoby
                        poddawanej oczyszczeniu (zob. Dryer 1969: 38–45, tabl. 2.1 [Krater
                        z Luwru K 710]; Séchan 1967: 93–101; Trendal, Webster 1971: 41–49;
                        Denoyelle 1994: 168; Denoyelle 1998: 61–63; Knoepfler 1993: 72–73
                        oraz Taplin 2007: 62–64), a następnie zostać zmyta. Oczyszczenie ze
                        zmazy za mord na człowieku nie było znane w świecie Homeryckim
                        (zob. Harrison 1922: 152–153; Orth 1921: 812).</p>
                    <p>W komentowanym passusie Orestes doznaje już oczyszczenia κα-
                        θαρμοῖς <w>χοιροκτόνοις</w> <note>16 Zob. też fr. 327 Ajschylosa (Nauck3 = 648 Mette) o oczyszczeniu tą metodą
                            Iksjona przez Zeusa: πρὶν ἂν σταλαγμοῖς αἵματος χοιροκτόνου / αὐτός σε
                            χράνηι Ζεὺς καταστάξας χεροῖν. Podobnie u Arystofanesa: Ra. 338, Ach. 764,
                            Pax 374–375. W IT Eurypidesa w wersach 1223–1225 i 1230–1233 do podobnego
                            oczyszczenia użyto owcy jako zwierzęcia ofiarnego.</note>, co zresztą Amandry (1938: 19–27) uznał za
                        pomyłkę Ajschylosa lub świadome pomieszanie rytuału delfickiego
                        ze znanym mu z autopsji rytem eleuzyńskim. Ajschylos rzeczywiście
                        pochodził z Eleusis. Oczyszczenie w Delfach związane było z wodą
                        i liśćmi laurowymi. Jednak rozumowanie Amandry’ego opiera się na
                        dowodach ex silentio, a późniejsza argumentacja Dryera (1969: passim)
                        każe traktować hipotezę Amandry’ego z ostrożnością. Równie zastanawiające
                        jest stanowisko van Stratena, który uznał oczyszczenie Orestesa
                        krwią jedynie za puryfikację „mitologiczną” (1995: 4), jakkolwiek
                        również przywołuje on ustalenia Dryera (1969).</p>
                    <p>Opis takiego rytuału znajduje się także w inskrypcji z Kos, datowanej
                        na pierwszą połowę III w. p.n.e. (<title>LSCG</title> 156A 13–20):</p>
                    <p>αἰ δέ τί κα τούτων μυσαρῶν τῶι ἱαρῆι συμβᾶι φάγεν, περιταμέσθω
                        <w>χοίρωι</w> ἔρσενι καὶ <w>καθαράσθω</w> ἀπὸ χρυσίου καὶ προσπερμείσας.</p>
                    <p>[…] jeśli kapłanowi zdarzy się zjeść coś nieczystego, niech zostanie
                        nacięty dookoła przez prosię płci męskiej [tak brzmieć musi przekład
                        dosłowny] oraz oczyszczony [wodą ze] złotego naczynia i zbożowymi
                        ziarnami. Jeśli natomiast pomyli się w czymś innym, niech skropi
                        się wodą z morza i [w ten sposób] będzie czysty.</p>
                    <p>Wyrażenie „nacięty przez prosię” (<w>περιταμέσθω</w> <w>χοίρωι</w>) musi
                        oznaczać tutaj oczywiście, że okaleczeniu podlega zwierzę, które
                        następnie obnosi się dookoła (<w>περί</w>) osoby oczyszczanej. Użyty w inskrypcji
                        czasownik <w>περιτέμνω</w> oznacza „nacięcie wokół”, ale też po
                        prostu odcięcie – jest to czasownik używany w znaczeniu „obrzezać”
                        u Herodota (np. 2.104) i w Septuagincie (np. Rdz 17, 10). Kilka linii dalej
                        (w. 19) znajdujemy zalecenie oczyszczenia przez prosię – <w>καθαίρεται</w>
                            <w>χοίρωι</w> – w morzu: ἐπὶ <w>θαλάσσαι</w>. Być może – jak sugeruje Clinton
                            (2005: 169) w kontekście misteriów eleuzyńskich – jest to rytuał, w którym
                            najpierw skrapiano osobę oczyszczaną krwią prosięcia, a następnie
                            należało tę krew spłukać morską wodą.</p>
                    <p>W każdym razie w rytuale oczyszczenia krwią zwierzęcia podrzynano
                        prosięciu gardło i krwią broczącą z rany spryskiwano oczyszczaną
                        osobę lub miejsce. Żadne z przywołanych źródeł nie mówi, co
                        się działo ze zwierzęciem po wykrwawieniu ani, co więcej, czy obrzęd
                        „spryskiwania” krwią trwał aż do wykrwawienia się na śmierć, czy
                        też był przerywany, czy zwierzę pozostawiano na śmierć, czy dobijano?
                        Intrygujące jest także, że praktyczny aspekt tego rytuału umyka
                        uwadze uczonych i komentatorów. Nawet Parker (1983: 21) mówi
                        o zabitym prosięciu („a young pig was killed”), którego zwłoki obnoszono
                        po oczyszczanym miejscu („its corpse carried around”). Opisy
                        – zarówno literackie, jak i epigraficzne – mówią o podcięciu, nacięciu
                        gardła zwierzęcia, a nie o zabiciu go. W przywołanym powyżej opisie
                        Apolloniosa z Rodos Kirke zdaje się trzymać nad głowami Jazona
                        i Medei prosię z poderżniętym gardłem w sposób, który sugeruje unieruchomienie
                        konającego, ale szarpiącego się zwierzęcia (τείνω) – jest
                        ono „rozpięte”, a nie bezwładne. To prawda, że z zabitego zwierzęcia
                        krew jeszcze jakiś czas wypływa, pytanie jednak, kiedy zwierzę
                        należy uznać za zabite w przypadku podcinania gardła. Wydaje się
                        uzasadnione, by sądzić, że oczyszczeń krwią prosiąt dokonywano,
                        obnosząc konające zwierzęta z podciętym gardłem. (Dalsze uwagi na
                        temat deponowania ciał zabitych w rytuale zwierząt zob. komentarz
                        do inskrypcji eleuzyńskich).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_303-306">
                    <head>Eumenides 303-306</head>
                    <p>Słowa chóru Erynii, które w odpowiedzi Orestesowi nazywają go
                        „bezkrwawym cieniem” (w. 302: <w>ἀναίματον</w> σκιάν), „bezkrwistym
                        żerem demonów” (w. 302: <w>βόσκημα</w> <w>δαιμόνων</w>; por. przekład Srebrnego)
                        oraz „żywą ofiarą” dla Erynii, która ma najpierw zostać odżywiona
                        i odhodowana (<w>τραφείς</w> – na temat hodowli zwierząt ofiarnych
                        zob. komentarz Podleckiego 1989: 156 z odniesieniem do Platonowego
                        Criti. 110D), a następnie przeznaczona na ofiarę (<w>καθιερωμένος</w>)
                        i wreszcie żywcem (<w>ζῶν</w>) zjedzona – nie zaś zarżnięta na ołtarzu (οὐδὲ
                        πρὸς <w>βωμῷ</w> <w>σφαγείς</w>). Zeitlin mówi tutaj o przykładzie „corrupted sacrifice”
                        (1965: passim).</p>
                    <quote><lb/>οὐδ᾽ ἀντιφωνεῖς, ἀλλ᾽ ἀποπτύεις λόγους
                        <lb/>ἐμοὶ τραφείς τε καὶ καθιερωμένος;
                        <lb n="305"/>καὶ ζῶν με δαίσεις οὐδὲ πρὸς βωμῷ σφαγείς·
                        <lb/>ὕμνον δ᾽ ἀκούσῃ τόνδε δέσμιον σέθεν.</quote>
                    <quote><lb/>Nie odpowiadasz? Odpluwasz słowa?
                        <lb/>Choć to dla mnie i żyjesz, i mi jesteś poświęcony?
                        <lb n="305"/>Jeszcze żywy staniesz się dla mnie ucztą i to nie na ołtarzu
                        zarżnięty.
                        <lb/>A ten hymn, który usłyszysz, spęta Cię.</quote>
                    <p>304: <w>καθιερωμένος</w> – <w>καθιερόω</w> w passivum oznacza „być poświęconym,
                        konsekrowanym bogu jako ofiara” (dokładnie tak Montanari,
                        s.v. z błędnym odniesieniem do Dem. 18.149 – czasownik ten
                        w jednoznacznym kontekście ofiarnym pojawia się najczęściej u Platona,
                        np. <title>Lg</title>. 813a1, 816c5, a u Plutarcha zazwyczaj stanowi synonim
                        <w>ἀνατίθημι</w>, np. <title>Sol</title>. 4.6.3; <title>Publ</title>. 8.2.1 etc.; tak też Suda i Hesychios s.v.
                        <w>καθιεροῖ</w>). Tutaj „być poświęconym bogu” oznacza tyle, co „być przeznaczonym
                        na ofiarę”, czyli stać się anathema (Rudhardt 1992: 215, 218,
                        224). Erynie zapowiadają, że Orestes żyje (<w>τραφείς</w> – dosłownie „jest
                        żywiony”, utrzymywany przy życiu, niemal chciałoby się rzec: „hodowany”
                        przez Erynie) po to, by stać się dla nich krwawą ofiarą.</p>
                    <p>305: καὶ <w>ζῶν</w> με <w>δαίσεις</w> οὐδὲ πρὸς <w>βωμῷ</w> <w>σφαγείς</w> – „jeszcze żywy
                        staniesz się dla mnie ucztą i nie zostaniesz zabity na ołtarzu”. Bomos
                        jako typowe miejsce składania ofiar dla bóstw olimpijskich (Podlecki
                        1989: 156) w ogóle nie wchodził tutaj w rachubę – groźba Erynii zdaje
                        się raczej mówić: „w ogóle na żadnym ołtarzu nie zostaniesz złożony”,
                        chociaż jesteś dla mnie ofiarą. Obraz ucztowania (<w>δαίνυμι</w>), zabijania
                        zwierzęcia (<w>σφαγείς</w>) i ołtarza (πρὸς <w>βωμῷ</w>) przywołuje kontekst ofiarny,
                        podobnie jak hymn z wersu 306. Erynie zapowiadają, że nasycą
                        się krwią Orestesa, t a k j a k b y b y ł ofiarą dla nich przeznaczoną;
                        zapowiadają, że zjedzą go – tak jak zjada się mięso zwierząt ofiarnych
                        – ale żywcem i nie przy ołtarzu. Obraz sycenia się krwią ofiary jeszcze
                        żywej przywołuje tutaj obrzęd katharmos (zob. powyżej, komentarz
                        do w. 283), w którym krew ofiarna spływa bezpośrednio z konającego
                        zwierzęcia na oczyszczanego.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_323-333">
                    <head>Eumenides 323-333</head>
                    <p>Passus z pieśni chóru, który pomstuje na Apollona do Matki Nocy,
                        żaląc się, że syn Latony pozbawia Erynie czci (w. 324: μ᾽ <w>ἄτιμον</w>
                        <w>τίθησιν</w>) i odbiera należne im, skulone z przerażenia zwierzę (w. 325:
                        <w>πτῶκα</w>), czyli Orestesa, poprzez oczyszczenie go od zmazy. Następnie
                        chór śpiewa swój hymn do Erynii nad Orestesem, wprost tutaj nazwanym
                        „tym, który został/jest [prf.] złożony w ofierze” (τῷ <w>τεθυμένῳ</w>).</p>
                    <quote><lb/>ὁ Λατοῦς γὰρ ἶ
                        <lb break="no"/>νίς μ᾽ ἄτιμον τίθησιν
                        <lb n="325"/>τόνδ᾽ ἀφαιρούμενος
                        <lb/>πτῶκα, ματρῷον ἅγ-
                        <lb break="no"/>νισμα κύριον φόνου.
                        <lb/>ἐπὶ δὲ τῷ τεθυμένῳ
                        <lb/>τόδε μέλος, παρακοπά,
                        <lb n="330"/>παραφορὰ φρενοδαλής,
                        <lb/>ὕμνος ἐξ ᾿Ερινύων,
                        <lb/>δέσμιος φρενῶν, ἀφόρ-
                        <lb/>μικτος, αὑονὰ βροτοῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Bo oto syn Latony pozbawia mnie czci,
                        <lb/>Zabierając to tchórzliwe zwierzę,
                        <lb/>Należny okup za zbrodnię na matce.
                        <lb/>To nad nim, który jest ofiarą,
                        <lb/>Ta pieśń, która szałem uderza
                        <lb/>I do szału prowadzi i rozum odbiera,
                        <lb/>Hymn Erynii,
                        <lb/>Który pęta myśli, śpiewany bez liry,
                        <lb/>Suchy jak wiór dla śmiertelnych.</quote>
                    <p>326–327: ματρῷον <w>ἅγνισμα</w> κύριονφόνου – „należny okup za
                        zbrodnię na matce”, dosłownie: „należne oczyszczenie (<w>ἅγνισμα</w>)”.
                        Rzeczownik ἅγνισμα pochodzi od czasownika <w>ἁγνίζω</w> – „oczyszczać”,
                        ale też „składać ofiarę [oczyszczającą]” (por. LJS Supplement
                        s.v.; Rudhardt 1992: 171), i jest Ajschylosowym neologizmem; poza
                        tym passusem pojawia się tylko jeszcze raz w hymnach orfickich (83.6,
                        gdzie Okeanos jest nazywany „najlepszym oczyszczeniem bogów”).
                        Później jedynie w scholiach i u Hesychiosa. Jakkolwiek słowniki tego
                        nie notują, wydaje się, że tutaj jest to ofiara oczyszczająca, jak chce tego
                        właśnie Hesychios: <w>ἅγνισμα</w>, <w>θυσία</w> (s.v.: <w>ἄγος</w>). Tak też komentuje
                        Rose (1958: 251): „A <w>ἅγνισμα</w> is the rite or thing by which someone is
                        made <w>ἅγνος</w>, ritually pure”.</p>
                    <p>Wers ten przywołuje ofiarę na obydwu poziomach: zabójstwo
                        (<w>φόνος</w>) Orestesa na matce jest krwawą ofiarą ekspiacyjną za śmierć
                        Agamemnona, a on sam jest przez Erynie postrzegany jako ἅγνισμα
                        – oczyszczenie za śmierć Klitajmestry. Erynie nie pozostawiają wątpliwości,
                        że ta puryfikacja jest ofiarą z krwi, o czym mówią w wersach
                        303–305 (zob. komentarz powyżej).</p>
                    <p>328: ἐπὶ δὲ τῷ <w>τεθυμένῳ</w> – „nad nim, który jest ofiarą”. Erynie nazywają
                        Orestesa wprost „tym, który jest składany w ofierze” i zapowiadają
                        śpiew hymnu nad nim, przywołując rytuał zwykły ofiarny, w którym
                        hymn towarzyszy ofierze – tutaj jednak jest to śpiew „smutny” – bez
                        akompaniamentu liry (<w>ἀφόρμικτος</w>, por. Sommerstein 1989: 140), bardziej
                        przypominający lament. Jest to zwieńczenie pewnego klimaksu,
                        jaki w kolejnych strofach wypowiedzi Erynii dotyczy Orestesa. Najpierw
                        porównują go do ofiarnego pelanosu (w. 265), potem zapowiadają
                        jego śmierć opisaną czasownikiem <w>σφάζειν</w> (w. 305), by następnie tutaj
                        już wprost nazwać go „ofiarą”. We wszystkich tych passusach mamy
                        do czynienia z pomieszanym i głęboko metaforycznym użyciem języka
                        ofiarnego: pelanos nie należy do ofiary krwawej, jak to interpretują
                        Erynie, sphagia jest ofiarą, po której nie następował posiłek, chociaż to
                        właśnie ucztę po zabiciu Orestesa zapowiadają boginie, wreszcie thysia
                        w wersie 328 jest po prostu metaforą śmierci, o czym przekonują kolejne
                        wersy tekstu. W żadnym z tym miejsc nie można mówić o „corrupted
                        sacrifice” (Zeitlin 1965: passim), ale jedynie o budzeniu silnych skojarzeń
                        związanych z przemocą, wywołanych za pomocą metaforycznie użytego
                        języka ofiary. Żadna z tych „ofiar” nie jest „zepsuta”, wszystkie
                        natomiast występują w całkowicie odwróconym porządku i oderwaniu
                        od rzeczywistego kontekstu ofiary krwawej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_341-346">
                    <head>Eumenides 341-346</head>
                    <p>341–346: – dokładnie powtórzona pieśń z wersów 328–333.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_447-452">
                    <head>Eumenides 447-452</head>
                    <p>Passus z mowy Orestesa do Ateny, w której przedstawia on swoją
                        sytuację. W tych słowach przywołuje prawo, według którego człowiek
                        skalany krwią powinien milczeć do czasu, aż dozna oczyszczenia
                        przez krew. Sam Orestes już został oczyszczony. Ponownie przywołuje
                        scenę puryfikacji z Delf, opisaną w wersach 276–283 (zob. komentarz
                        powyżej), jako dowód na to, że wolno mu przemawiać.</p>
                    <quote><lb/>τεκμήριον δὲ τῶνδέ σοι λέξω μέγα·
                        <lb/>ἄφθογγον εἶναι τὸν παλαμναῖον νόμος,
                        <lb/>ἔστ᾽ ἂν πρὸς ἀνδρὸς αἵματος καθαρσίου
                        <lb n="450"/>σφαγαὶ καθαιμάξωσι νεοθήλου βοτοῦ.
                        <lb/>πάλαι πρὸς ἄλλοις ταῦτ᾽ ἀφιερώμεθα
                        <lb/>οἴκοισι, καὶ βοτοῖσι καὶ ῥυτοῖς πόροις.</quote>
                    <quote><lb/>Przedstawię ci na to wielki dowód:
                        <lb/>Istnieje prawo, by winien mordu milczał,
                        <lb/>Aż ofiary krwawe z młodego (jeszcze ssącego) zwierzęcia,
                        <lb n="450"/>Spełnione przez męża, który od krwi oczyszcza, krwią go nie
                        spryskają.
                        <lb/>Dawno już tych oczyszczeń dostąpiłem gdzie indziej, i w domu,
                        <lb/>I krwią małych zwierząt, i strumieniami wody.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides">
                    <head>Eumenides</head>
                    <p>Zmaza za przelaną krew może być oczyszczona tylko przez przelanie
                        krwi (Sommerstein 1989: 160), por. Ch. 400–474.</p>
                    <p>449: [<w>ἀνδρὸς</w>] <w>αἵματος</w> <w>καθαρσίου</w> – „który od krwi oczyszcza”
                        (tak samo jak w w. 63 i 578 – zob. Sidwell 1996: 48). Tutaj <w>καθάρσιος</w>
                        jako przymiotnik (do <w>ἀνδρὸς</w>) oznacza tego, kto może/potrafi oczyszczać
                        od zmazy krwi, a nie samą ofiarę oczyszczającą czy też to, co ma
                        właściwości oczyszczające (zob. Rudhardt 1992: 165).</p>
                    <p>450: <w>σφαγαὶ</w> […] ἂν […] <w>καθαιμάξωσι</w> – „ofiary […] krwią spryskają”.
                        Rytualne, oczyszczające skropienie czy pomazanie krwią – wyrażane
                        przez czasownik <w>καθαιμάσσω</w> – jest tu opisane jako skutek lub
                        też element składowy ofiary typu sphagia. Krew oczyszcza, kiedy spływa
                        z zaszlachtowanego zwierzęcia bezpośrednio na skalanego (por.
                        wyżej komentarz do w. 276–283).</p>
                    <p>450: <w>νεοθήλου</w> <w>βοτοῦ</w> – „z młodego zwierzęcia”, chodzi o młode
                        prosię, które jeszcze ssie matkę, typowe w ofiarach katartycznych, jak
                        w wersie 452: <w>βοτοῖσι</w> (Rose 1958: 259).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_538-539">
                    <head>Eumenides 538-539</head>
                    <p>Wersy z pieśni chóru, która stanowi swoisty katalog tradycyjnych
                        wartości. Pośród nich jest szacunek dla Dike – Sprawiedliwości, symbolizowanej
                        tutaj przez jej ołtarz.</p>
                    <quote><lb/>ἐς τὸ πᾶν {δέ} σοι λέγω,
                        <lb/>βωμὸν αἴδεσαι δίκας·</quote>
                    <quote><lb/>Oto, co Ci powiadam:
                        <lb/>Czcij ołtarz Sprawiedliwości.</quote>
                    <p>539: <w>βωμὸν</w> […] <w>δίκας</w> – „ołtarz Sprawiedliwości”. Ołtarz – <w>βωμός</w>
                        – podkreśla sakralny, boski charakter Sprawiedliwości. Passus nie odwołuje
                        się w żaden sposób do ofiary krwawej, jednak należy odnotować
                        wystąpienie terminu technicznego.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_578">
                    <head>Eumenides 578</head>
                    <p>Wypowiedź Apollona o Orestesie. Bóg oznajmia, że on sam jest
                        tym, który oczyścił Orestesa z „krwawej zmazy” mordu, jak przekłada
                        Srebrny: <w>φόνου</w>.</p>
                    <quote><lb/>[…] φόνου δὲ τῷδ᾽ ἐγὼ καθάρσιος.</quote>
                    <quote><lb/>Ja jestem dla niego tym, kto go oczyścił od mordu.</quote>
                    <p>578: <w>καθάρσιος</w> – jak powyżej, wers 449, przymiotnikowo: taki,
                        który oczyszcza. W postaci neutralnej urzeczownikowionej jest to
                        sama ofiara oczyszczająca (LSJ, s.v.).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_655-656">
                    <head>Eumenides 655-656</head>
                    <p>Passus z agonu między Apollonem i Eryniami. Erynie retorycznie
                        pytają, jak można umknąć przed sprawiedliwością za mord na matce,
                        w jaki sposób taki zbrodniarz miałby zamieszkiwać w rodzinnym domu
                        w Argos, i wreszcie – jak ktoś taki miałby sprawować kult bogów.</p>
                    <quote><lb n="655"/>ποίοισι βωμοῖς χρώμενος τοῖς δημίοις;
                        <lb/>ποία δὲ χέρνιψ φρατέρων προσδέξεται;</quote>
                    <quote><lb n="655"/>Jakich miałby używać publicznych ołtarzy?
                        <lb/>Jaki wspólny obrzęd oczyszczający [chernips] życzliwie go przyjmie?</quote>
                    <p>655: ποίοισι <w>βωμοῖς</w> χρώμενος τοῖς <w>δημίοις</w>; – „jakich miałby używać
                        publicznych ołtarzy?”. Człowiek obciążony winą za morderstwo
                        teoretycznie mógł spełniać ofiary prywatne, o ile nie obawiał się gniewu
                        bogów, ale nie wolno mu było zbliżać się do żadnych ołtarzy publicznych
                        (<w>βωμοῖς</w> τοῖς <w>δημίοις</w>).</p>
                    <p>656: ποία δὲ <w>χέρνιψ</w> φρατέρων προσδέξεται – „jaki wspólny obrzęd
                        oczyszczający [chernips] życzliwie go przyjmie?”, dosłownie „jaka
                        święta woda [obmycie?] fratrii [go] przyjmie?”. Lech Trzcionkowski
                        (hasło <w>χέρνιψ</w> w leksykonie, za Sommersteinem, 1989: 206) sugeruje
                        przekład: „jaka fratria dopuści go do udziału w rytuałach?” (zob. leksykon:
                        hasło <w>χέρνιψ</w>). <w>Χέρνιψ</w> to przede wszystkim woda lustralna
                        używana do oczyszczeń przed obrzędami religijnymi, ale także samo
                        obmywanie – stąd jako warunek sine qua non staje się ona metonimicznie
                        określeniem całego rytuału, który poprzedza: jeśli nie wolno
                        skalanemu nawet dostąpić oczyszczenia wodą lustralną, to tym bardziej
                        zakazany jest jakikolwiek jego udział w rytuale (por. Rose 1958:
                        273). Stanowi też istotny element przygotowania i właściwego przebiegu
                        obrzędu ofiarnego.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_689-690">
                    <head>Eumenides 689-690</head>
                    <p>Wersy z przemowy Ateny, ustanawiającej trybunał na Areopagu. Atena
                        wspomina Amazonki i ich obóz rozbity na tym samym wzgórzu oraz
                        to, że złożyły one ofiarę Aresowi, skąd pochodzi nazwa tego miejsca.</p>
                    <quote><lb/>Ἄρει δ᾽ ἔθυον, ἔνθεν ἔστ᾽ ἐπώνυμος
                        <lb n="690"/>πέτρα πάγος τ᾽ Ἄρειος·</quote>
                    <quote><lb/>[Amazonki] złożyły tu ofiarę Aresowi, skąd pochodzi nazwa:
                        <lb/>Skała i wzgórze Aresa.</quote>
                    <p>689: <w>Ἄρει</w> δ᾽ <w>ἔθυον</w> – „złożyły ofiarę Aresowi”. Ofiara Amazonek
                        na Areopagu jest zapewne pomysłem Ajschylosa, ponieważ nie pojawia
                        się nigdzie indziej w literaturze. W wizji poety potrzebny był jakiś
                        dodatkowy element łączący Wzgórze Aresa z Amazonkami. Taka
                        ofiara, jak komentuje Sommerstein (1989: 214) nie powinna jednak
                        dziwić, ponieważ według attyckiej tradycji Ares był ojcem Amazonek
                        (Lys. 2.4; Isoc. 4.68).</p>
                    <p>Kolejne passusy pochodzą z wystąpień Ateny, która toczy swoisty
                        agon logon z Eryniami. Bogini odpowiada na powtarzający się refren
                        Erynii, biadających nad nowym porządkiem nowych bogów i odstąpieniem
                        od pradawnych praw zemsty, obiecujących Atenom krwawą
                        zemstę za ułaskawienie Orestesa.</p>
                    <p>Każde z tych wystąpień Ateny kończy się obietnicą kultu bogiń zemsty
                        w mieście Ateńczyków oraz w ostatnim z nich – korzyści z niego
                        płynących (w. 867–869: τοιαῦθ᾽ ἑλέσθαι σοι πάρεστιν ἐξ ἐμοῦ, /
                        εὖ δρῶσαν, εὖ πάσχουσαν, εὖ <w>τιμωμένην</w> / χώρας μετασχεῖν τῆσδε
                        θεοφιλεστάτης – „to wszystko możesz otrzymać ode mnie / w tej mojej
                        ziemi kochanej przez bogów / dobra za dobro doświadczysz w czci
                        wielkiej”, przekł. Chodkowski). Także na koniec czwartej przemowy
                        Ateny (w. 881–891) wspomniana jest cześć, jakiej będą doznawać Erynie
                        po pozostaniu w Atenach (w. 891: δικαίως ἐς τὸ πᾶν <w>τιμωμένῃ</w>
                        – „cześć wieczystą mieć będziesz zapewnioną prawem”, przekł. Chodkowski).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_804-807">
                    <head>Eumenides 804-807</head>
                    <p>Atena prosi Erynie, aby pozostały w mieście i obiecuje, że będą tu
                        doznawać należnej czci.</p>
                    <quote><lb/>ἐγὼ γὰρ ὑμῖν πανδίκως ὑπίσχομαι
                        <lb n="805"/>ἕδρας τε καὶ κευθμῶνας ἐνδίκου χθονὸς
                        <lb/>λιπαροθρόνοισιν ἡμένας ἐπ᾽ ἐσχάραις
                        <lb/>ἕξειν, ὑπ᾽ ἀστῶν τῶνδε τιμαλφουμένας.</quote>
                    <quote><lb/>Ja zaś uczciwie obiecuję wam,
                        <lb n="805"/>Że i siedziby, i sanktuaria [w tej] wiernej ziemi,
                        <lb/>Położone przy błyszczących tronach ołtarzy,
                        <lb/>Mieć będziecie, czczone przez to miasto.</quote>
                    <p>806: <w>λιπαροθρόνοισιν</w> […] ἐπ᾽ <w>ἐσχάραις</w> – „przy błyszczących
                        tronach ołtarzy”. Atena obiecuje Eryniom, że będą miały w Atenach
                        swoje ołtarze – escharai. Jednocześnie dopowiada, że będą one „tronobłyszczące”
                        (<w>λιπαρόθρονοι</w>). Przymiotnik <w>λιπαρόθρονος</w> jest tutaj
                        przydawką dla ołtarza – <w>ἔσχαρα</w>. Trudno powiedzieć, jak należy
                        rozumieć tę frazę: czy ołtarze te, niskie, przyziemne, może w formie
                        świętych kamieni (tak Sommerstein 1989: 244), mają w poetyckim
                        wyobrażeniu pełnić zarazem funkcję tronów? W takim wypadku należałoby
                        chyba tłumaczyć „przy ołtarzach błyszczących jak trony”,
                        ewentualnie „przy ołtarzach takich, jak błyszczące trony”. Czy też
                        należy uznać, że Erynie zasiądą na błyszczących tronach tuż obok ołtarzy
                        (tak również Sommerstein, loc. cit., zresztą paradoksalnie w komentarzu
                        do tego samego miejsca, sic!)? Sommerstein uznaje owe trony,
                        niezależnie od tego, czy ostatecznie utożsamia je z ołtarzami, czy
                        też nie – czego nie wiadomo, za święte kamienie w świętym okręgu
                        bóstw, które regularnie miały być namaszczane oliwą. Przywołuje
                        <title>Charaktery</title> Teofrasta (16.5), Pauzaniasza (10.24.6) oraz <title>Odyseję</title> 3.406–
                        –411, gdzie Nestor zasiada na „gładzonych kamieniach (ἕζετ᾽
                        ἐπὶ ξεστοῖσι <w>λίθοισιν</w>) „błyszczących od oliwy” (<w>ἀποστίλβοντες</w>
                        <w>ἀλείφατος</w>)”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_834-836">
                    <head>Eumenides 834-836</head>
                    <quote><lb/>πολλῆς δὲ χώρας τῆσδε τἀκροθίνια
                        <lb n="835"/>θύη πρὸ παίδων καὶ γαμηλίου τέλους
                        <lb/>ἔχουσ᾽ ἐς αἰεὶ τόνδ᾽ ἐπαινέσεις λόγον.</quote>
                    <quote><lb/>Najlepsze ofiary z tej bogatej krainy,
                        <lb n="835"/>Ofiary wonne za dzieci i ślubne obrzędy
                        <lb/>Mieć będziesz i na zawsze moje słowo będziesz chwalić.</quote>
                    <p>834: <w>τἀκροθίνια</w> – „najlepsze ofiary”; ἀκροθίνια – najlepsze, wybrane
                        cząstki, pierwociny z owoców i zbiorów, tutaj tyle, co aparchai.</p>
                    <p>835: <w>θύη</w> – „ofiary wonne”. Rzeczownik τὸ <w>θύος</w> jest poetyzmem
                        i wbrew narzucającej się intuicji nie występuje w znaczeniu
                        tożsamym z <w>θυσία</w>. U Ajschylosa pojawia się jeszcze w <title>Ag</title>. 1409.
                        Poza tym głównie u Homera (<title>Il</title>. 6.270; 9.499; <title>Od</title>. 15.261), Hezjoda
                        (<title>Op. 338</title>) i raz u Teokryta (2.10). Pozostaje w etymologicznym
                        związku z czasownikiem <w>θύω</w> i jego pierwotnym znaczeniem: „spalać,
                        czyli powodować powstanie dymu”. Oznacza „to, co się spala,
                        żeby uzyskać wonny dym”. Normatywny leksykon <title>LSJ</title> (s.v.) w haśle
                        głównym podaje „burnt sacrifice”, ale już w <title>Suplemencie</title> każe zastąpić
                        to znaczenie przez rozbudowaną definicję „a substance producing
                        a fragrant smell when burnt”. Za takim właśnie znaczeniem,
                        związanym raczej ze stwarzaniem wonnego dymu niż ze spalaniem
                        czegokolwiek, opowiada się też Chantraine (s.v. <w>θύω</w> – 2.A.1). Do
                        tych samych ustaleń doszedł też już w roku 1894 Hans von Fritze
                        (1894: passim, zwłaszcza 9, 9), analizując wszystkie wystąpienia
                        tego rzeczownika w literaturze i trudno zrozumieć, skąd błędne
                        znaczenie znalazło się we wszystkich edycjach <title>LSJ</title>, skorygowane
                        dopiero w ostatnim Suplemencie (1996). Termin ten nie należy do
                        języka technicznego ofiary krwawej, jednak należy go tutaj odnotować
                        z powodu związków etymologicznych, a także ze względu
                        na istniejące w przekładach błędne interpretacje (tak np. w najnowszym
                        przekładzie Chodkowskiego 2016 mamy po prostu „ofiary”,
                        a u Podleckiego 1989: „sacrificial offerings” – tłumacze zwykli niesłusznie
                        traktować to słowo jako synonim dla <w>θυσία</w>). Na temat
                        stosowania kadzideł podczas ofiar krwawych (bez odniesienia do
                        omawianego słowa) zob. Mehl 2008.</p>
                    <p>Sommerstein (1989: ad loc.) sugeruje czasowe znaczenie przyimka
                        <w>πρό</w>, co skutkowałoby znaczeniem „wonne ofiary [składane]
                        przed porodami i zaślubinami”. Uważam jednak (jak Parker 2005a:
                        441), że πρό znaczy tutaj tyle, co <w>ὑπέρ</w>, a całość frazy odnosi się
                        do ofiar przedmałżeńskich połączonych z modlitwą za narodziny
                        dzieci (Parker 2005a: 441 z odniesieniem do <title>FGrH</title> 325 F 6).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_916-920">
                    <head>Eumenides 916-920</head>
                    <p>Słowa z pieśni chóru Erynii, które ostatecznie przekonane słowami
                        Ateny przyjmują gościnę w Atenach, podkreślając w nich obecność bogów
                        i miejsc kultu.</p>
                    <quote><lb/>δέξομαι Παλλάδος ξυνοικίαν
                        <lb/>οὐδ᾽ ἀτιμάσω πόλιν,
                        <lb/>τὰν καὶ Ζεὺς ὁ παγκρατὴς Ἄρης τε
                        <lb/>φρούριον θεῶν νέμει,
                        <lb n="920"/>ῥυσίβωμον Ἑλλάνων ἄγαλμα δαιμόνων.</quote>
                    <quote><lb/>Przyjmę gościnę Ateny,
                        <lb/>I nie pogardzę miastem,
                        <lb/>W którym i wszechmocny Zeus, i Ares
                        <lb/>Posiadają twierdzę bogów
                        <lb n="920"/>I wspaniałą obronę ołtarzy greckich bóstw.</quote>
                    <p>920: <w>ῥυσίβωμον</w> – hapax legomenon Ajschylosa; złożenie z <w>βωμός</w>:
                        „broniący ołtarzy”, tak jak ῥυσίπολις – „broniący miasto” czy <w>ῥυσίδιφρος</w> – „ratujący powóz”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_1003-1009">
                    <head>Eumenides 1003-1009</head>
                    <p>Słowa z końcowej mowy Ateny w dialogu z chórem Erynii, które
                        przyjęły gościnę w Atenach.</p>
                    <quote><lb/>χαίρετε χὐμεῖς· προτέραν δ᾽ ἐμὲ χρὴ
                        <lb/>στείχειν θαλάμους ἀποδείξουσαν
                        <lb n="1005"/>πρὸς φῶς ἱερὸν τῶνδε προπομπῶν.
                        <lb/>ἴτε καὶ σφαγίων τῶνδ᾽ ὑπὸ σεμνῶν κατὰ γῆς σύμεναι
                        <lb/>τὸ μὲν ἀτηρὸν χωρὶς κατέχειν,
                        <lb/>τὸ δὲ κερδαλέον πέμπειν πόλεως ἐπὶ νίκῃ.</quote>
                    <quote><lb/>Także wy się cieszcie. Muszę jako pierwsza
                        <lb/>Pójść, żeby wskazać wam siedziby
                        <lb n="1005"/>W świętym ogniu uczestników procesji.
                        <lb/>Idźcie, pospieszane przez te czcigodne ofiary, pod ziemię,
                        <lb/>By trzymać [miasto] z dala od zagłady,
                        <lb/>I słać dobra dla zwycięstwa miasta.</quote>
                    <p>1006: <w>σφαγίων</w> τῶνδ᾽ ὑπὸ <w>σεμνῶν</w> – „przez te czcigodne ofiary”.
                        W tym miejscu σφαγία oznaczają ofiary złożone Eryniom w ramach
                        już ustanowionego kultu. W przekładzie Srebrnego mamy, nie wiadomo
                        dlaczego, „ofiary z tych jagniąt”, a Sommerstein zastanawia
                        się, jakie zwierzęta w tym kontekście byłyby najbardziej odpowiednie
                        i dochodzi do wniosku, że zapewne krowy (1989: 274), ponieważ
                        bydło uchodziło za najbardziej „zacne” (<w>σεμνά</w>), uszczegółowiając, że
                        czarne, jako właściwe dla żeńskich bóstw chtonicznych. W tekście nie
                        ma na ten temat żadnych wskazówek. Z pewnością jest to jedno z niewielu
                        miejsc w trylogii, gdzie mowa jest o ofierze typu sphagia bez
                        żadnych odwołań metaforycznych i podwojonych sensów.</p>
                    <p>Panuje powszechne przekonanie, że jakaś istotna część końcowej
                        mowy Ateny zaginęła w czasie transmisji tekstu (Sommerstein 1989: 280).
                        Ponieważ samo imię tytułowych Eumenid nie pojawia się ani razu w zachowanym
                        tekście tragedii, domniemywa się, że w zaginionym passusie
                        (Sommerstein 1989: 281 sugeruje, że musiał on być dość obszerny) bogini
                        ustanawiała kult Eumenid, by później wezwać do następującej potem
                        procesji, która odprowadzała Erynie zamienione w Eumenidy do miejsca
                        ich kultu. Lacuna ta, między wersami 1025–1028, mogła obejmować ustanowienie
                        kultu Eumenid, a także samo nazwanie ich tym imieniem (por.
                        apparatus w edycji krytycznej Westa: s. 56)<note>17 Pełna dyskusja na ten temat zob.: Mitchell-Boyask 2009: 24 z odniesieniem
                            do Sommerstein 1989: 11–12 i Podlecki 1989: 6–7. Por. też Brown 1984: 260–281.</note></p>
                    <p>W przekładzie Srebrnego wersy 1029–1032 (według jego numeracji)
                        zawierają wiadomość o ustanowieniu ofiar dla Eumenid, z wyszczególnieniem
                        „jagnięcej krwi ofiarnej” oraz „napoju z miodu, mleka i wody
                        krynicznej”. Nie udało mi się ustalić, co stanowiło dla Srebrnego podstawę
                        przekładu, ponieważ wersy te nie pojawiają się w żadnej znanej
                        mi lekcji tekstu (por. Headlam 1906: 268–277) – ani Nicolausa Weckleina
                        (Leipzig 1888), ani Wilamowitza-Moellendorffa (Berlin 1914), ani George’a
                        Thomsona (Cambridge 1938).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eumenides_1036-1038">
                    <head>Eumenides 1036-1038</head>
                    <p>Końcowe słowa Ateny skierowane do Erynii, a zarazem do uczestników
                        uroczystej procesji odprowadzającej nowe boginie do ich skalnej
                        siedziby.</p>
                    <quote><lb/>γᾶς ὑπὸ κεύθεσιν ὠγυγίοισιν,
                        <lb/>{καὶ} τιμαῖς καὶ θυσίαις περίσεπτα τύχοιτε<note>18 W części rękopisów (M – Laurentinus): περίσεπται τύχαι τε.</note>.
                        <lb/>– εὐφαμεῖτε δὲ πανδαμεί.</quote>
                    <quote><lb/>W głębi Ogygosa ziemi
                        <lb/>Niech spotka was wielki szacunek przez cześć i ofiary.
                        <lb/>Milczcie wszyscy zbożnie.</quote>
                    <p>1037: <w>τιμαῖς</w> καὶ <w>θυσίαις</w> – „przez cześć i ofiary”. Atena życzy Eumenidom,
                        by cieszyły się wielkim szacunkiem (περίσεπτα). Wyrazem
                        tego szacunku jest cześć (τιμαῖς), czy raczej objawy czci, oraz składanie
                        ofiar (<w>θυσίαις</w>) – żadna inna wzmianka w tekście nie pozwala rozstrzygnąć,
                        o jakiego typu ofiary może chodzić.</p>
                </div>
                
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
