<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Hercules (Ἡρακλῆς, Eracle)</title>
                <title xml:lang="en">Hercules (Ἡρακλῆς, Herakles)</title>
                <title xml:lang="pl">Hercules (Ἡρακλῆς, Herakles)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_23_hercules</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Hercules (Ἡρακλῆς, Herakles)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 283-296</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Nie istnieją żadne antyczne źródła, które pomogłyby nam datować
                        wystawienie <title>Heraklesa</title>. Naukowcom pozostają więc badania nad samym
                        tekstem i poszukiwania w nim odpowiedzi. Analiza metryczna
                        – skoncentrowana głównie na rozwiązaniach w trymetrach jambicznych
                        partii dialogowych – doprowadziła do wniosku, że dramat ten
                        powstał między rokiem 416 a 414 (Bond 1981: xxxi oraz Lesky 2006: 425
                        z pełną bibliografią na ten temat).</p>
                    <p>Jak w wielu sztukach Eurypidesa, także tutaj istotnym wyznacznikiem
                        miejsca akcji pozostaje ołtarz – to przy nim chronią się bohaterowie
                        i jest on ważnym punktem odniesienia w budowaniu charakterów:
                        stosunek do ołtarza staje się podstawą ludzkich ocen. Dramat
                        zawiera ważną, choć niedokończoną scenę ofiarną – to podczas obrzędów
                        ofiarnych Herakles popada w szaleństwo.</p>
                    <p>Tekst według wydania: Bond (1981).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Hercules_44-50">
                    <head>Hercules 44-50</head>
                    <p>Ołtarz Zeusa Zbawcy (Zeus Soter) przed pałacem Heraklesa w Tebach
                        jest miejscem akcji dramatu. W tej funkcji powraca w tekście
                        jeszcze kilkakrotnie – kiedy Lykos nakazuje wznieść wokół niego stos
                        drewna, by spalić żywcem błagalników (w. 243) i kiedy w trzecim epeisodionie
                        powraca na scenę (w. 715), a także kiedy powraca do domu
                        Herakles i kilkakrotnie przywołuje ognisko domowe (hestia – w. 523,
                        554, 599); ołtarz ten jest też świadkiem szaleństwa Heraklesa i miejscem
                        mordu na rodzinie (w. 922, 974, 984, 1145). Komentarze (Bond
                        1981: 74 i za nim Barlow 1996: 127) w dedykacji ołtarza dla Zeusa Sotera
                        widzą jedynie zabieg retoryczny: z jednej strony błagalnicy uciekają
                        się pod jego opiekę, ponieważ może ich „zbawić”, z drugiej strony
                        publiczność odczytuje w tym gorzką ironię, ponieważ należy się spodziewać
                        od samego prologu, że niekoniecznie jest to ucieczka skuteczna.
                        Nie wydaje się, że trzeba się tutaj doszukiwać retorycznych czy
                        poetyckich jedynie zabiegów Eurypidesa, skoro kult Zeusa Sotera jest
                        dobrze poświadczony, by nie powiedzieć pospolity, zwłaszcza że najprawdopodobniej
                        dość często utożsamiano go z Eleutheriosem (zob.
                        Raaflaub 2004: 108–110 oraz 316–317 – przypisy z pełną bibliografią
                        przedmiotu; wcześniej Farnell 1896, vol. 1: 60–62 i 166 oraz komentarz
                        Bednarka 2017: 240–241 do Ar. <title>Pl</title>. 1175).</p>
                    <p>W prologu Amfitrion pierwszy raz wskazuje na to kluczowe miejsce,
                        w którym siedzi jako błagalnik razem z Megarą i dziećmi Heraklesa.
                        Znaczenie ołtarza podkreślone jest przez opowieść ajtiologiczną
                        o jego pochodzeniu.</p>
                    <quote><lb/>ἐγὼ δέ–λείπει γάρ με τοῖσδ᾽ ἐν δώμασιν
                        <lb n="45"/>τροφὸν τέκνων οἰκουρόν, ἡνίκα χθονὸς
                        <lb/>μέλαιναν ὄρφνην εἰσέβαινε, παῖς ἐμός–
                        <lb/>σὺν μητρί, τέκνα μὴ θάνωσ᾽ ῾Ηρακλέους,
                        <lb/>βωμὸν καθίζω τόνδε σωτῆρος Διός,
                        <lb/>ὃν καλλινίκου δορὸς ἄγαλμ᾽ ἱδρύσατο
                        <lb n="50"/>Μινύας κρατήσας οὑμὸς εὐγενὴς τόκος.</quote>
                    <quote><lb/>Ja zaś – zostawił mnie bowiem w tym pałacu
                        <lb n="45"/>Jako opiekuna dzieci i domu, kiedy w ziemi
                        <lb/>Czarne mroki zstąpił, syn mój –
                        <lb/>Z matką, by dzieci Heraklesa nie zginęły,
                        <lb/>Siadłem przy tym ołtarzu Zeusa Zbawcy,
                        <lb/>Który wystawił na cześć pięknie zwycięskiej włóczni
                        <lb n="50"/>Po pokonaniu Miniasa mój szlachetny syn.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_242-245">
                    <head>Hercules 242-245</head>
                    <p>Słowa Lykosa, który zamierza zamordować błagalników – Amfitriona,
                        Megarę i dzieci Heraklesa. Nie chce ich nawet odrywać od ołtarza,
                        przy którym się chronią, ale poleca wokół niego wznieść stos z belek
                        dębowych i podpalić, by spłonęli żywcem. W kolejnych wersach
                        chór uznaje ten czyn za bezbożny (w. 255–256: τοῦδ᾽ ἀνδρὸς ἀνόσιον
                        κάρα / <w>καθαιματώσετε</w>), modląc się o to, by głowa Lykosa spłynęła
                        krwią (tutaj czasownik <w>καθαιματόω</w> = <w>καθαιμάσω</w> – bez ofiarnych konotacji).</p>
                    <quote><lb/>ἐπειδὰν δ᾽ ἐσκομισθῶσιν πόλει,
                        <lb/>βωμὸν πέριξ νήσαντες ἀμφήρη ξύλα
                        <lb/>ἐμπίμπρατ᾽ αὐτῶν καὶ πυροῦτε σώματα
                        <lb n="245"/>πάντων.</quote>
                    <quote><lb/>Kiedy zaś już zostaną zwiezione do miasta [dębowe belki],
                        <lb/>Wokół ołtarza ze wszystkich stron ułożywszy drewno
                        <lb/>Podłóżcie pod nich ogień i spalcie ciała ich
                        <lb n="245"/>Wszystkich.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_319-320">
                    <head>Hercules 319-320</head>
                    <p>Słowa Amfitriona do Lykosa, który wraz z Megarą odstępuje od ołtarza,
                        nie chce czekać na śmierć, ale prosi o to, by zabito ich najpierw,
                        przed dziećmi. Amfitrion uderza w patetyczny ton. Podaje szyję pod
                        uderzenia miecza, który bywał używany podczas zabijania zwierząt
                        ofiarnych – phasganon – co nie ma tutaj żadnego znaczenia: miecz, zabicie,
                        mordowanie, zrzucanie ze skały tworzą asyndetyczny klimaks
                        (Barlow 1996: 137) czy też, jak soczyście notuje Bond (1981: 140) „bloody
                        tricolon crescendo”. Intrygujące, że Lykos zdaje się odczytywać jednak
                        w tych wezwaniach jakąś prośbę o rytualizację planowanych mordów
                        – poleca wszystkim skazanym przebrać się w uroczyste szaty pogrzebowe
                        (w. 333–335, zob. poniżej), by „dać” ich „bogom podziemnym”.
                        Histeryczny krzyk o szybką i gwałtowną śmierć Amfitriona znajduje
                        odpowiedź w poleceniu uporządkowanego, niemal rytualnego przygotowania
                        się na zabicie, które w dodatku zyskuje ofiarny charakter.</p>
                    <quote><lb/>ἰδοὺ πάρεστιν ἥδε φασγάνῳ δέρη
                        <lb n="320"/>κεντεῖν φονεύειν, ἱέναι πέτρας ἄπο.</quote>
                    <quote><lb/>Oto gotowa szyja pod miecz,
                        <lb n="320"/>Zabij, zamorduj, zrzuć ze skały.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_333-335">
                    <head>Hercules 333-335</head>
                    <p>Lykos przyjmuje prośbę Amfitriona i poleca wszystkim przystroić
                        się na śmierć. Oznajmia, że jak będą gotowi, przyjdzie, by oddać ich
                        „bogom podziemnym” (<w>νερτέρᾳ</w> <w>χθονί</w>). Podejmując ofiarną retorykę
                        Amfitriona z poprzedniej kwestii, wyobraża sobie zabitych jako ofiary
                        dla bóstw podziemnych.</p>
                    <quote><lb/>κοσμεῖσθ᾽ ἔσω μολόντες· οὐ φθονῶ πέπλων.
                        <lb/>ὅταν δὲ κόσμον περιβάλησθε σώμασιν,
                        <lb n="335"/>ἥξω πρὸς ὑμᾶς νερτέρᾳ δώσων χθονί.</quote>
                    <quote><lb/>Wejdźcie do środka i strójcie się. Nie zazdroszczę peplosów.
                        <lb/>Kiedy zaś ciała swe przyozdobicie,
                        <lb n="335"/>Przyjdę do was i dam was podziemnym bogom.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_451-453">
                    <head>Hercules 451-453</head>
                    <p>Po śpiewie chóru w pierwszym stasimonie, stanowiącym hymn
                        pochwalny dla Heraklesa i jego bohaterskich czynów, Megara z teściem
                        i dziećmi wychodzi z pałacu, wszyscy przystrojeni są w uroczyste
                        szaty. Megara interpretuje to wyjście – za Amfitrionem i Lykosem
                        z poprzedniej sceny – jako orszak ofiarny zmierzający na śmierć.
                        Dopytuje się, kto będzie kapłanem (<w>ἱερεύς</w>), ofiarnikiem (<w>σφαγεύς</w>)
                        i mordercą jednocześnie i zaznacza, że są gotowi (<w>ἕτοιμοι</w>) na śmierć
                        ofiarną (<w>θῦμα</w>). To Lykos przeniósł planowany mord na poziom rytuału
                        pogrzebowego przez nakaz przebrania się w odświętne szaty.
                        Megara idzie dalej i nazywa siebie „zwierzęciem ofiarnym”. Przez to
                        porównanie nie sugeruje tutaj rzeczywistej substytucji zwierzę-człowiek,
                        ale usiłuje nadać tej śmierci sens i podkreślić swoją niewinność.
                        To ona jest przekonana, że jej śmierć jest metaforą ofiary. Zarówno
                        <w>ἱερεύς</w>, jak i <w>σφαγεύς</w> to termini technici na określenie tych, którzy przeprowadzają
                        własnoręcznie ofiarę. Megara „mianuje” swego phoneusa
                        (<w>φονεύς</w> – o ile ten wers nie jest późniejszą interpolacją, zob. Bond
                        1981: 180) – mordercę kapłanem i ofiarnikiem. <w>Ἱερεύς</w> jest pojęciem
                        szerszym, może oznaczać tego, kto przeprowadza sam akt zabicia
                        zwierzęcia na ofiarę, ale także tego, kto nadzoruje także wszystkie ryty
                        przygotowawcze (Rudhardt 1992: 291–291; Casabona 1966: 178: „une
                        fonction habituelle”). <w>Σφαγεύς</w> to ten, kto wykonuje σφαγή – cięcie
                        mieczem (Casabona 1966: 178: „s’applique à qui accomplit occasionnellement
                        le geste de l’égorgement”). <w>Φονεύς</w> nie pojawia się nigdy
                        w związku z ofiarą. Rzeczownik <w>σφαγεύς</w>, mimo etymologicznych
                        związków z czasownikiem <w>σφάζω</w>, jest zwykłym określeniem ofiarnika,
                        który dokonywał aktu zabicia zwierzęcia, podcięcia mu gardła,
                        jest – jak mówi Bond (1981) – verbum bonum, stosowanym pospolicie
                        przy zwykłej ofierze. Zmiana języka opisującego nadchodzącą śmierć
                        bohaterów jest oczywista i perspektywa rytualna jest zamierzona, jakkolwiek
                        pozostaje na poziomie metaforycznym.</p>
                    <quote><lb/>τίς ἱερεύς, τίς σφαγεὺς τῶν δυσπότμων
                        <lb/>[ἢ τῆς ταλαίνης τῆς ἐμῆς ψυχῆς φονεύς;]
                        <lb/>ἕτοιμ᾽ ἄγειν τὰ θύματ᾽ εἰς Ἅιδου τάδε.</quote>
                    <quote><lb/>Kto kapłanem? Kto ofiarnikiem nieszczęśników?
                        <lb/>Kto mordercą mojej biednej duszy?
                        <lb/>Żeby prowadzić te gotowe ofiary do Hadesa.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_523">
                    <head>Hercules 523</head>
                    <p>Pierwsze słowa Heraklesa po przybyciu przed własny pałac. Tutaj
                        hestia – ognisko ołtarza domowego – metonimicznie zamiast „dom”,
                        tak samo zresztą jak melathron – dosłownie „dach”.</p>
                    <quote><lb/>ὦ χαῖρε, μέλαθρον πρόπυλά θ᾽ ἑστίας ἐμῆς.</quote>
                    <quote><lb/>O witaj, dachu i bramo mojego domowego ogniska!</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_554">
                    <head>Hercules 554</head>
                    <p>Herakles kieruje do Megary pytanie, dlaczego opuszcza dom
                        (<w>οἶκος</w>) i domowe ognisko (<w>ἑστία</w>) – być może chodzi tutaj metonimicznie
                        o ołtarz stojący przed pałacem (zob. komentarz do w. 44–50),
                        ale może też, jak w poprzednim passusie, o metonimię. Bond w swojej
                        edycji stosuje pisownię z wielkiej litery w słowie <w>ἑστία</w>, równocześnie
                        jednak cytując w komentarzu (1981: 215) przekonywające słowa Lloyda-
                        -Jonesa, że zwykle nie ma wielkiej różnicy między boginią i przedmiotem
                        („no great distinction between god and sacred object”). Nie widzę
                        żadnego uzasadnienia dla takiej grafii, zwłaszcza że Herakles nazywa
                        hestię „swoją”, czego komentarz nie uwzględnia.</p>
                    <quote><lb/>τί δ᾽ ἐξελείπετ᾽ οἶκον ἑστίαν τ᾽ ἐμήν;</quote>
                    <quote><lb/>Dlaczego opuszczacie dom i moje ognisko?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_599-602">
                    <head>Hercules 599-602</head>
                    <p>Amfitrion, po powrocie Heraklesa, planuje z nim zemstę na Lykonie.
                        Zaleca synowi pozdrowić domowy ołtarz i czekać na właściwy
                        moment. Odnosząc się do planu Lykona ponownie mówi o zamierzonym
                        przez niego mordzie (<w>φονεύσων</w>), który interpretuje w kategoriach
                        ofiarnych (<w>ἐπισφάξων</w> – zob. Casabona 1966: 169), jak powyżej Megara.
                        Tak jak w jej wypowiedzi (por. komentarz powyżej w. 451–453) i mord,
                        i rytuał ofiarny są równocześnie obecne.</p>
                    <quote><lb/>παρελθὼν νῦν πρόσειπέ θ᾽ ἑστίαν
                        <lb n="600"/>καὶ δὸς πατρῴοις δώμασιν σὸν ὄμμ᾽ ἰδεῖν.
                        <lb/>ἥξει γὰρ αὐτὸς σὴν δάμαρτα καὶ τέκνα
                        <lb/>ἕλξων φονεύσων κἄμ᾽ ἐπισφάξων ἄναξ·</quote>
                    <quote><lb/>Podejdź teraz i pozdrów ognisko domowe,
                        <lb n="600"/>I daj ojcowskiemu pałacowi ujrzeć twoją twarz.
                        <lb/>On sam przyprowadzi twoją żonę i dzieci,
                        <lb/>Żeby je zawlec i zamordować i mnie zarżnąć.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_715">
                    <head>Hercules 715</head>
                    <p>W trzecim epeisodionie Lykos, nieświadom powrotu Heraklesa
                        i własnej zguby, wchodzi na scenę, szukając Megary i dzieci Heraklesa,
                        aby je zabić. Amfitrion informuje go, że siedzi ona w domu przy
                        ołtarzu domowym jako błagalnica. Wydaje się, że tym razem chodzi
                        nie o ołtarz Zeusa eksponowany od pierwszej sceny, ale rzeczywiście
                        o ognisko domowe lub wprost ołtarz Hestii. Bond (1981: 250) błędnie
                        interpretuje <w>βάθρον</w> jako element górnej części ołtarza czy wprost paleniska
                        – część, w której zbiera się popiół („to contain fire and ashes”,
                        najwyraźniej pomyłka wynika z podobieństwa do <w>βόθρος</w>, które może
                        oznaczać zbiornik, jednak również w opisach ołtarzy nie występuje),
                        jest to jednak nieuzasadnione (zob. <title>LSJ</title>, s.v. wraz z suplementem) – jest
                        to podstawa ołtarza.</p>
                    <quote><lb/>ἱκέτιν πρὸς ἁγνοῖς ῾Εστίας θάσσειν βάθροις . . .</quote>
                    <quote><lb/>Siedzi jako błagalnica u świętych stóp Hestii.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_922-941">
                    <head>Hercules 922-941</head>
                    <p>Mowa posłańca do chóru, w której opowiada on o szale Heraklesa
                        i okolicznościach mordu na rodzinie. Tłem dla całego wydarzenia
                        jest scena ofiarna – pochód i śpiew chóru (w. 925: <w>χορὸς</w> δὲ
                        <w>καλλίμορφος</w>), obnoszenie kosza ofiarnego (w. 926–927: <w>κύκλῳ</w> δ' <w>ἤδη</w>
                        <w>κανοῦν</w> / <w>εἵλικτο</w> <w>βωμοῦ</w>), święte milczenie (w. 927: <w>φθέγμα</w> δ' <w>ὅσιον</w>
                        <w>εἴχομεν</w>) i obmycia rytualne (w. 929: ἐς <w>χέρνιβ</w>' ὡς <w>βάψειεν</w>). Po zabiciu
                        Lykosa Herakles z żoną i dziećmi szykuje się do złożenia ofiary
                        Zeusowi; ponownie ołtarz Zeusa Zbawcy (w. 922: <w>ἐσχάρας</w> <w>Διὸς</w>)
                        z prologu staje się centrum akcji dramatycznej. Ofiara ma charakter
                        oczyszczający dom (w. 923: <w>οἴκων</w>) po morderstwie (w. 922–923: <w>ἱερὰ</w>
                        […] <w>καθάρσια</w>).</p>
                    <p>Opis tych klasycznych przygotowań do ofiary przerywa zmiana
                        zachowania i wyglądu Heraklesa. Zmienia się wygląd jego oczu i twarzy,
                        zaczyna toczyć pianę z ust. Próbuje racjonalizować swoje zachowanie
                        i dość logicznie zwraca się do ojca z pytaniem, po co składać
                        ofiarę (w. 936: τί <w>θύω</w>), która ma oczyścić dom (w. 923: <w>οἴκων</w>) i ręce
                        (w. 940: <w>ἁγνιῶ</w> <w>χέρας</w>) z morderstwa, skoro zamierza zabić jeszcze
                        Eurysteusza – po co dwa razy się trudzić.</p>
                    <p>Herakles zatrzymuje ostatecznie rytualny przebieg ofiary, nakazuje
                        wylać wodę oczyszczeń (w. 941: <w>ἐκχεῖτε</w> <w>πηγάς</w>) i odrzucić kosze
                        rytualne (<w>ῥίπτετ</w>' ἐκ <w>χειρῶν</w> <w>κανᾶ</w>), a następnie w szale rozpoczyna
                        mordować rodzinę.</p>
                    <quote><lb n="922"/>ἱερὰ μὲν ἦν πάροιθεν ἐσχάρας Διὸς
                        <lb/>καθάρσι᾽ οἴκων, γῆς ἄνακτ᾽ ἐπεὶ κτανὼν
                        <lb/>ἐξέβαλε τῶνδε δωμάτων Ἡρακλέης·
                        <lb n="925"/>χορὸς δὲ καλλίμορφος εἱστήκει τέκνων
                        <lb/>πατήρ τε Μεγάρα τ᾽· ἐν κύκλῳ δ᾽ ἤδη κανοῦν
                        <lb/>εἵλικτο βωμοῦ, φθέγμα δ᾽ ὅσιον εἴχομεν.
                        <lb/>μέλλων δὲ δαλὸν χειρὶ δεξιᾷ φέρειν,
                        <lb/>ἐς χέρνιβ᾽ ὡς βάψειεν, Ἀλκμήνης τόκος
                        <lb n="930"/>ἔστη σιωπῇ. καὶ χρονίζοντος πατρὸς
                        <lb/>παῖδες προσέσχον ὄμμ᾽· ὁ δ᾽ οὐκέθ᾽ αὑτὸς ἦν,
                        <lb/>ἀλλ᾽ ἐν στροφαῖσιν ὀμμάτων ἐφθαρμένος
                        <lb/>ῥίζας τ᾽ ἐν ὄσσοις αἱματῶπας ἐκβαλὼν
                        <lb/>ἀφρὸν κατέσταζ᾽ εὐτρίχου γενειάδος.
                        <lb n="935"/>ἔλεξε δ᾽ ἅμα γέλωτι παραπεπληγμένῳ·
                        <lb/>Πάτερ, τί θύω πρὶν κτανεῖν Εὐρυσθέα
                        <lb/>καθάρσιον πῦρ, καὶ πόνους διπλοῦς ἔχω;
                        <lb/>ἔργον μιᾶς μοι χειρὸς εὖ θέσθαι τάδε·
                        <lb/>ὅταν δ᾽ ἐνέγκω δεῦρο κρᾶτ᾽ Εὐρυσθέως,
                        <lb n="940"/>ἐπὶ τοῖσι νῦν θανοῦσιν ἁγνιῶ χέρας.
                        <lb/>ἐκχεῖτε πηγάς, ῥίπτετ᾽ ἐκ χειρῶν κανᾶ.</quote>
                    <quote><lb n="922"/>Ofiary dom oczyszczające już były przed ołtarzem Zeusa,
                        <lb/>Władcę tej ziemi, kiedy już go zabił,
                        <lb/>Wyrzucił z pałacu Herakles.
                        <lb n="925"/>Piękny chór dzieci stanął,
                        <lb/>I ojciec, i Megara; kosz ofiarny już wokół
                        <lb/>Ołtarza krążył, zachowaliśmy święte milczenie.
                        <lb/>Zamierzał unieść w prawej ręce żagiew,
                        <lb/>Żeby w wodzie oczyszczeń ją zanurzyć syn Alkmeny,
                        <lb n="930"/>Stanął w milczeniu. Kiedy ojciec zwlekał,
                        <lb/>Dzieci zwróciły ku niemu oczy. On zaś już nie był sobą,
                        <lb/>Przewracał oczami, jak by ginął,
                        <lb/>Krwią nabiegły mu wytrzeszczone oczy,
                        <lb/>Piana spływała po gęstej brodzie,
                        <lb n="935"/>Ze śmiechem szaleńca powiedział:
                        <lb/>„Ojcze, po co składam w ofierze, zanim zabiję Eurysteusza,
                        <lb/>Ogień oczyszczający, i trud podwójny sobie zadaję?
                        <lb/>Dziełem jednej ręki dobrze mogę to spełnić.
                        <lb/>Gdy tu przyniosę głowę Eurysteusza,
                        <lb n="940"/> Oczyszczę ręce przy tych teraz martwych!
                        <lb/>Wylejcie wodę, wyrzućcie z rąk kosze ofiarne!”.</quote>
                    <p>922–923: <w>ἱερὰ</w> […] <w>καθάρσια</w> – „ofiary oczyszczające”. Celem przygotowywanych
                        ofiar było oczyszczenie domu (w. 923: <w>οἴκων</w>) po morderstwie
                        Lykosa. W wersie 940 Herakles mówi też o oczyszczeniu rąk
                        (<w>ἁγνιῶ</w> <w>χέρας</w>). Nie jest to obrzęd typu katharmos (<w>καθαρμός</w>), znany
                        z opisu Ajschylosa na początku <title>Eumenid</title> (w. 283, zob. z obszernym komentarzem
                        i bibliografią), polegający na zabiciu prosięcia nad głową
                        i rękami obciążonego zmazą mordercy, ale zwykła thysia. Przebieg tej
                        ofiary został przerwany i nie wiemy, jak miały wyglądać jej dalsze etapy,
                        ale wszystkie etapy wstępne ofiary wskazują na to, że po zabiciu
                        zwierzęcia, inspekcji wnętrzności, podziale mięsa, spaleniu części należnych
                        bogom na ołtarzu miała nastąpić uroczysta uczta ofiarna.</p>
                    <p>924–925: ἐν <w>κύκλῳ</w> δ᾽ ἤδη <w>κανοῦν</w> / <w>εἵλικτο</w> <w>βωμοῦ</w> – „kosz ofiarny
                        już wokół / ołtarza krążył”. Kosz ofiarny – κανοῦν – zawierał niezbędne
                        do złożenia ofiary przedmioty, takie jak wstęgi do zdobienia
                        zwierząt, krupy czy ziarno, nóż. Dobrze reprezentowany w ikonografii
                        (van Straten 1995: 14) – gdzie zwykle niesiony jest w uroczystej procesji.
                        Tutaj jest „obnoszony wokół ołtarza”.</p>
                    <p>925: <w>φθέγμα</w> δ᾽ <w>ὅσιον</w> <w>εἴχομεν</w> – „zachowaliśmy święte milczenie”,
                        dosłownie: „zachowaliśmy święte głosy”. Poetycka fraza na euphemia
                        – „zbożne milczenie”, czyli rytualną postawę szacunku i skupienia,
                        wyrażającą się rzeczywiście najczęściej w zachowaniu milczenia; euphemia
                        nie musi jednak koniecznie oznaczać milczenia – może też być
                        wydawaniem takich głosów, słów czy dźwięków, jakie w danej sytuacji
                        rytualnej są odpowiednie i nie zaburzają czystości rytuału (Gödde
                        2007). W Hekabe, przed ofiarą z Polykseny na grobie Achillesa, Taltybios
                        kilkakrotnie wzywa zgromadzone wojsko do milczenia (zob. komentarz
                        <title>Hec</title>. 532–533).</p>
                    <p>928–929: μέλλων δὲ <w>δαλὸν</w> χειρὶ δεξιᾷ φέρειν, / ἐς <w>χέρνιβ</w>᾽ ὡς
                        βάψειεν – „zamierzał unieść w prawej ręce żagiew, / żeby w wodzie
                        oczyszczeń ją zanurzyć”. Passus sam w sobie jest zrozumiały, chociaż
                        nawiązuje do całkowicie niezrozumiałego dla nas rytuału zanurzania
                        w naczyniu na wodę lustralną (chernips – zob. wyczerpujące hasło
                        słownikowe autorstwa Trzcionkowskiego) przed spełnieniem ofiary,
                        poświadczonego też w Ar. <title>Pax</title> 959 (τὸ <w>δαλίον</w> τόδ᾽ ἐμβάψω λαβών,
                        „wezmę ten patyk i zanurzę go w wodzie” – zob. komentarz Bednarka
                        2017: 107 do passusu). Herakles zamierzał prawą ręką chwycić żagiew,
                        polano – zapewne biorąc je z płonącego już ołtarza – żeby zanurzyć je
                        w <w>χέρνιψ</w>. Znaczenie tego rytuału nie jest znane i nie potrafimy go wyjaśnić.
                        Jeszcze trudniej interpretować ten passus w świetle wersu 1145,
                        kiedy to Herakles, przebudzony po szale, wypytuje Amfitriona o to, co
                        się stało, ponieważ nic nie pamięta. Ten zaś odpowiada, odnosząc się
                        niewątpliwie do tego samego momentu obrzędu, że szał dopadł herosa
                        w chwili, „kiedy oczyszczał w ogniu ręce przy ołtarzu” (zob. komentarz
                        poniżej). Wygląda tak, jakby podczas zanurzania żagwi z ołtarza
                        w chernips równocześnie dokonywało się oczyszczenie rąk w ogniu.
                        To jedyny opis takiego rytuału w literaturze, żaden komentarz nie poświęca
                        nigdzie uwagi tym passusom i próbie ich uzgodnienia.</p>
                    <p>936–937: τί θύω […] / <w>καθάρσιον</w> <w>πῦρ</w> – „po co składam w ofierze
                        […] ogień oczyszczający”. Zwrot καθάρσιον πῦρ jest poetyzmem
                        (zob. też tak samo w E. <title>IA</title> 1112) – składanie „ognia oczyszczającego”
                        w ofierze oznacza składanie ofiary oczyszczającej (jak u Pauzaniasza
                        1.34.5: ἔστι δὲ <w>καθάρσιον</w> τῷ θεῷ θύειν). Nic nie wiemy o cechach
                        charakterystycznych i ewentualnych rytuałach spełnianych wyłącznie
                        przy takiej ofierze (Parker 1983: 10, zob. też komentarz do wersów
                        922–923 powyżej). Gdyby wziąć użyte przez Eurypidesa sformułowanie
                        dosłownie, można by sądzić, że przy oczyszczaniu domu to
                        właśnie dym unoszący się z ołtarza odgrywa kluczową rolę. Wówczas
                        taki rodzaj ofiary – nazywanej tu konsekwentnie thysia – byłby „zwykłą”
                        ofiarą zakończoną ofiarną ucztą, natomiast kluczowe znaczenie
                        odgrywałby dym wypełniający oczyszczany dom i odpowiednie formuły
                        modlitewne. W jakiejś mierze taka interpretacja przywodzi na
                        myśl scenę oczyszczania domu przez Odyseusza po zabiciu zalotników
                        w 22 księdze <title>Odysei</title> (490–497), gdzie ogień, siarka i pochodnie są
                        narzędziami oczyszczenia – chociaż z pewnością nie mamy tu do czynienia
                        z ceremonią religijną, ale procedurą sanitarną (Gillies 1925: 74).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_972-974_984-985">
                    <head>Hercules 972-974; 984-985</head>
                    <p>W scenie tej Herakles w szale goni swoich bliskich, by ich połapać
                        i zabić. Synowie chronią się w fałdach szat matki (w. 972–973: ἐς
                        <w>πέπλους</w> ὁ μὲν / <w>μητρὸς</w> <w>ταλαίνης</w>), za kolumnami (w. 973: ὁ δ᾽ ὑπὸ
                        <w>κίονος</w> <w>σκιάν</w>) oraz – dwukrotnie – u podstaw ołtarza (w. 974: ἄλλος
                        δὲ <w>βωμὸν</w> […] <w>ἔπτηξ</w>᾽ ὕπο oraz w. 984–985: ὃς ἀμφὶ <w>βωμίαν</w> / <w>ἔπτηξε</w>
                        <w>κρηπῖδα</w>).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_995-996">
                    <head>Hercules 995-996</head>
                    <p>Posłaniec, opisując kolejno mord na trzech synach Heraklesa, nazywa
                        każdego z nich „ofiarą” – <w>θῦμα</w> (w znaczeniu tego, co się składa
                        na ofiarę). Opis sceny ofiarnej, która otwiera mowę posłańca, zmienia
                        się gwałtownie w brutalny mord na bezbronnych dzieciach. Eurypides
                        każe posłańcowi nazywać mordowane dzieci <w>θύματα</w>, które są rytualnie
                        zarzynane na ofiarę (<w>ἐπισφάζειν</w>). Metafora rytuału ofiarnego nie
                        pozostawia tutaj żadnych wątpliwości. Barlow (1996: 166) widzi w tym
                        „gorzką ironię” oraz przykład „perverted sacrifice” w rozumieniu Helen
                        Foley (1985: 155). Z kolei Godfrey Bond (1981: 318–319) przywołuje
                        w komentarzu interpretację Fraenkla (z komentarza do w. 1386) do sceny
                        mordu na Agamemnonie z pierwszej części <title>Orestei</title>, mówiąc o „parodii
                        języka rytuału, która wzmacnia makabryczny efekt”. Obydwie
                        interpretacje (może z wyjątkiem „ofiary odwróconej”) są uzasadnione.
                        Dzieci Heraklesa nie są, nie stają się ofiarami w żadnym sensie. One są
                        tak jak ofiary, niewinne i nieuchronnie skazane na śmierć oraz mordowane
                        brutalnie i krwawo. Pierwsze podkreśla θῦμα, drugie – <w>ἐπισφάζειν</w>. Użycie języka ofiarnego jest metaforyczne. Słowa te padają z ust
                        posłańca i trzeba przyjąć, że to jest jego interpretacja tego, co widział.
                        Można domniemywać, że w jego przekonaniu to Herakles sądził, że
                        spełnia jakąś ofiarę – tę, którą rozpoczął przy ołtarzu – ale nic na to nie
                        wskazuje. Herakles już w szale mówi jedynie, że ma zamiar jeszcze zabić
                        Eurysteusza i dlatego oczyszczanie się nie ma sensu. Nic nie wskazuje
                        na to, by sądził, że morduje Eurysteusza. Herakles po prostu i bez żadnego
                        sensu morduje dzieci i żonę. Narracja posłańca przez wprowadzenie
                        języka ofiarnego rzeczywiście zyskuje makabryczny dramatyzm.</p>
                    <quote><lb n="995"/>δεύτερον δὲ παῖδ᾽ ἑλών,
                        <lb/>χωρεῖ τρίτον θῦμ᾽ ὡς ἐπισφάξων δυοῖν.</quote>
                    <quote><lb n="995"/>Dorwawszy drugiego,
                        <lb/>Rusza dalej, by trzecią, obok tych dwóch, zarżnąć ofiarę.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_1022-1024">
                    <head>Hercules 1022-1024</head>
                    <p>Śpiew chóru z początku trzeciego stasimonu, po opisie mordu
                        Heraklesa w mowie posłańca. Chór przywołuje mord Danaid na Ajgyptiadach
                        oraz straszny los Itysa, uznając, że nieszczęścia herosa
                        przewyższyły wszystko, co dotąd uznawano za najstraszniejsze.</p>
                    <quote><lb/>μονοτέκνου Πρόκνης φόνον ἔχω λέξαι
                        <lb/>θυόμενον Μούσαις· σὺ δὲ τέκνα τρίγον᾽, ὦ
                        <lb/>δάιε, τεκόμενος, λυσσάδι συγκατειργάσω μοίρᾳ.</quote>
                    <quote><lb/>Mogę powiedzieć, że mord na jedynaku Prokne
                        <lb/>Był ofiarą dla Muz; ty zaś trójkę dzieci,
                        <lb/>Okrutny, w jednej zbrodni połączyłeś szalonym losem tknięty.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_1144-1145">
                    <head>Hercules 1144-1145</head>
                    <p>Wybudzony z szału Herakles wypytuje Amfitriona, co się stało
                        i jak doszło do zbrodni, z której właśnie zdał sobie sprawę. Pyta
                        o moment, w którym ogarnęło go szaleństwo. Amfitrion odpowiada,
                        że stało się to w chwili, kiedy „oczyszczał dłonie w ogniu pochodni”
                        (<w>χεῖρας</w> <w>ἡγνίζου</w> <w>πυρί</w>). W opisie tego zdarzenia w mowie posłańca
                        (powyżej, w. 928–934) ten sam moment przedstawiony jest nieco inaczej:
                        Herakles właśnie „zamierzał unieść w prawej ręce żagiew, / żeby
                        w wodzie oczyszczeń ją zanurzyć” (w. 928–929: <w>χειρὶ</w> δεξιᾷ φέρειν, /
                        ἐς <w>χέρνιβ</w>᾽ ὡς <w>βάψειεν</w>, zob. komentarz powyżej).</p>
                    <p>Wydaje się, że te dwa passusy mogą, lub muszą, odnosić się do
                        tego samego momentu rytuału ofiarnego – wspólne im są oczyszczenie
                        (chernips – hagnizo) i ogień (dalon – pyr). W mowie posłańca
                        szał dotknął Heraklesa w chwili, kiedy dokonywał oczyszczenia,
                        posługując się chernips. W relacji Amfitriona – kiedy oczyszczał ręce
                        w ogniu. W jaki sposób może wyglądać oczyszczanie rąk w ogniu,
                        możemy sobie jedynie wyobrazić – oczyszczanie ogniem polega na
                        zbliżaniu płomienia do oczyszczanego przedmiotu (Parker 1983:
                        227). Niestety, nie ma więcej danych źródłowych ani też żadnych
                        opracowań na temat oczyszczania przez ogień (nie wspomina o tym
                        ani R. Parker, poza lakoniczną notką przywołaną powyżej, ani Burkert
                        1885, ani Furley 1981). Herakles mógł więc albo zbliżać dłonie
                        do ognia na ołtarzu, albo też przesuwać nimi ponad płonącą żagwią
                        z ołtarza, którą trzymał w dłoniach. Być może obydwa rytuały należy
                        ze sobą połączyć? Może płonąca żagiew wyjęta z płomieni na
                        ołtarzu rzeczywiście była wkładana do naczynia z wodą lustralną,
                        a równocześnie w jej płomieniu należało oczyszczać ręce? Poza tym
                        wersem nie ma żadnych innych danych – ani literackich, ani ikonograficznych
                        – które pozwoliłyby na szerszą i bardziej pewną interpretację.
                        Z całą pewnością omawiany passus jest świadectwem rytuału
                        oczyszczającego podczas składania regularnej ofiary typu thysia.
                        O oczyszczeniu rąk po morderstwie mówi jeszcze wers 1324 poniżej
                        – <w>χέρας</w> <w>σὰς</w> <w>ἁγνίσας</w> <w>μιάσματος</w> – jednak już bez żadnej wskazówki
                        na temat procedury rytualnej.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΗΡΑΚΛΗΣ</emph>:
                        <lb/>ποῦ δ᾽ οἶστρος ἡμᾶς ἔλαβε; ποῦ διώλεσεν;
                        <lb/><emph>ΑΜΦΙΤΡΥΩΝ</emph>:
                        <lb n="1145"/>ὅτ᾽ ἀμφὶ βωμὸν χεῖρας ἡγνίζου πυρί.</quote>
                    <quote><lb/><emph>HERAKLES</emph>:
                        <lb/>Gdzie mnie szał porwał? Gdzie mnie zniszczył?
                        <lb/><emph>AMFITRION</emph>:
                        <lb n="1145"/>Kiedy przy ołtarzu ręce oczyszczałeś w ogniu.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_1322-1324">
                    <head>Hercules 1322-1324</head>
                    <p>W eksodosie Tezeusz zwraca się do Heraklesa, złamanego własną
                        zbrodnią, proponując mu opuszczenie Teb i wyjazd do Aten,
                        gdzie ma on oczyścić (w. 1324: ἁγνίσας) ręce (<w>χέρας</w> <w>σάς</w>) od zmazy
                        (<w>μιάσματος</w>). W następnych wersach oferuje mu dom w Attyce i majątek.
                        Zob. komentarz powyżej do wesów 929 i 1144–1145.</p>
                    <quote><lb/>Θήβας μὲν οὖν ἔκλειπε τοῦ νόμου χάριν,
                        <lb/>ἕπου δ᾽ ἅμ᾽ ἡμῖν πρὸς πόλισμα Παλλάδος.
                        <lb/>ἐκεῖ χέρας σὰς ἁγνίσας μιάσματος.</quote>
                    <quote><lb/>Pozostaw Teby i ze względu na prawo
                        <lb/>Idź ze mną do miasta Pallady.
                        <lb/>Tam swoje ręce oczyścisz od zmazy.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hercules_1331-1333">
                    <head>Hercules 1331-1333</head>
                    <p>Ciąg dalszy przemowy Tezeusza do Heraklesa, w której obiecuje
                        mu, że Ateny po jego śmierci uczczą go ofiarami i pomnikami.</p>
                    <quote><lb/>θανόντα δ᾽, εὖτ᾽ ἂν εἰς Ἅιδου μόλῃς,
                        <lb/>θυσίαισι λαΐνοισί τ᾽ ἐξογκώμασι
                        <lb/>τίμιον ἀνάξει πᾶσ᾽ Ἀθηναίων πόλις.</quote>
                    <quote><lb/>Kiedy zaś umrzesz i kiedy pójdziesz do Hadesu,
                        <lb/>Ofiarami i wielkimi pomnikami
                        <lb/>Do czci cię wyniesie całe miasto Ateńczyków.</quote>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
