<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Alcestis (Ἄλκηστις, Alcesti)</title>
                <title xml:lang="en">Alcestis (Ἄλκηστις, Alcestis)</title>
                <title xml:lang="pl">Alcestis (Ἄλκηστις, Alkestis)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_16_alcestis</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Alcestis (Ἄλκηστις, Alkestis)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 197-207</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body><!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p><title>Alkestis</title> jest najwcześniejszą z zachowanych sztuk Eurypidesa, pokazaną
                        w roku 438. Jest też sztuką nietypową, ponieważ wystawiona została
                        jako czwarta część tetralogii tragicznej, w miejsce dramatu satyrowego,
                        co tłumaczy jej tragikomiczny charakter – powaga śmierci i oddania
                        życia za kogoś innego miesza się z dość komicznym przedstawieniem
                        samego Thanatosa, a zwłaszcza podpitego Heraklesa; badacze nie ustają
                        w sporze nad niespójną naturą i strukturą tego dramatu (por. Lesky
                        2006: 330–331). W interpretacji Lesky’ego (ibidem: 341) tragedia opowiada
                        o lubianym przez Eurypidesa motywie poświęcenia życia za kogoś
                        innego, co – zwłaszcza w perspektywie <title>Ifigenii w Aulidzie</title> i <title>Heraklidów</title> –
                        przywodzi na myśl kontekst ofiarny. W tym wypadku jednak jest on
                        tylko nieznacznie zarysowany, pojawia się w niewielu passusach.</p>
                    <p>Raz jeden (w. 1015) Herakles wspomina, że złożył radosne ofiary
                        płynne (<w>θεοῖς</w> <w>ἐλειψάμην</w>) w domu Admeta, nieświadom szykowanego
                        pogrzebu.</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Alcestis_74-76">
                    <head>Alcestis 74-76</head>
                    <p>Ostatnie słowa prologu, zbudowanego z dialogu między Apollonem
                        i Thanatosem-Śmiercią. Apollon usiłuje odwieść Thanatosa od
                        zamiaru zabrania ze sobą Alkestis. W rozmowie tej Thanatos interpretuje
                        śmierć osoby w kategoriach należnej mu czci, która jest tym większa,
                        im młodsza jest ofiara śmierci (w. 55). Na pytanie Apollona, czy
                        Alkestis nie może doczekać starości (w. 53: <w>νέων</w> <w>φθινόντων</w> <w>μεῖζον</w>
                        <w>ἄρνυμαι</w> <w>γέρας</w>), Thanatos odpowiada: „Nie może. Zrozum, ja też cieszę
                        się czcią [<w>τιμαῖς</w>]”. Życie młodej osoby jest dla Śmierci „zaszczytnym
                        darem” – geras (w. 53) – i staje się ona „świętą własnością” boga
                        (w. 75: <w>ἱερὸς</w> γὰρ οὗτος).</p>
                    <p>W ostatnich słowach Thanatos ostatecznie zapowiada nieodwołalną
                        śmierć Alkestis. Zapowiedź ta materializuje się w rytualnym
                        geście dotknięcia-poświęcenia włosów na jej głowie.</p>
                    <p>Scena ta zawiera subtelne, ale wyraźne aluzje do tematyki ofiarnej
                        – tworzy metaforyczną wizję nieistniejącego kultu: Alkestis staje
                        się w wizji Thanatosa „darem” dla niego i „tym, co jemu poświęcone”;
                        gest ścinania włosów przypomina znany już w Homeryckich typowych
                        scenach ofiary akt spełniany na zwierzętach ofiarnych i potwierdzony
                        przez Eurypidesa w <title>Elektrze</title> (w. 810–812). Sam Thanatos
                        przemawia jak kapłan-ofiarnik kultu samego siebie. Apollon w wersie
                        25 nazywa go zresztą „kapłanem zmarłych”, co stanowi jedynie
                        poetycką metaforę – Śmierć (Thanatos) jest bogiem bez kultu, ofiar,
                        ołtarzy i świątyń (jakiś wyjątek od tej reguły może stanowić Sparta
                        z jej posągami Thanatosa i jakąś formą kultu śmierci – kalos thanatos,
                        zob. Richer 2012: 86–90 i Loraux 1977: 115). Intrygujące jest też użycie
                        właściwych dla języka ofiary czasowników κατάρχεσθαι i ἁγνίζειν
                        dla opisania tej rytualnej czynności.</p>
                    <quote><lb/>στείχω δ᾽ ἐπ᾽ αὐτήν, ὡς κατάρξωμαι ξίφει·
                        <lb n="75"/>ἱερὸς γὰρ οὗτος τῶν κατὰ χθονὸς θεῶν
                        <lb/>ὅτου τόδ᾽ ἔγχος κρατὸς ἁγνίσῃ τρίχα.</quote>
                    <quote><lb/>Idę do niej, żeby mieczem rozpocząć obrzędy,
                        <lb/>Bo ten jest bogom podziemnym poświęcony,
                        <lb/>Kogo włosy na głowie poświęci ten miecz.</quote>
                    <p>74: <w>κατάρξωμαι</w> – „rozpocząć obrzędy”. Czasownik <w>κατάρχεσθαι</w>
                        oznacza przede wszystkim „rozpocząć”, jednak w większości odnotowanych
                        wystąpień (por. <title>LSJ</title>, s.v.) kontekst wskazuje na treść jednoznacznie
                        związaną z rytuałem ofiarnym: „rozpoczynać ofiarę”, „rozpoczynać
                        obrzędy, ceremonie ofiarne” lub wprost „składać ofiarę”,
                        jak w <title>Elektrze</title> Eurypidesa w wersie 1222 (φασγάνῳ <w>κατηρξάμαν</w>).
                        Sens ten jest dobrze poświadczony już u Homera (<title>Od</title>. 3.445: Νέστωρ
                        / χέρνιβά τ᾽ οὐλοχύτας τε <w>κατήρχετο</w>), Herodota (4.60.103) oraz –
                        co istotne – kilkakrotnie u samego Eurypidesa: w <title>IT</title> 40, 56 i 1154.
                        U Arystofanesa (<title>Av</title>. 959) fraza Μὴ <w>κατάρξῃ</w> τοῦ τράγου oznacza „nie
                        poświęcaj kozła”, to znaczy „nie rozpoczynaj czynności poprzedzających
                        ofiarę” (zob. wyczerpujący komentarz Bednarka 2017: 61 do tego
                        passusu). U Homera jako te wstępne obrzędy wskazane są obmycia
                        i zbożowe krupy. U Herodota to z pewnością to samo, ponieważ
                        owe „obrzędy wstępne” wyrażone przez czasownik <w>κατάρχεσθαι</w>
                        wymienione są pomiędzy rozpaleniem ognia na ołtarzu i wylaniem
                        ofiar płynnych (οὔτε πῦρ ἀνακαύσας οὔτε <w>καταρξάμενος</w>
                        οὔτ᾽ἐπισπείσας). Por. komentarze: Laetitia Parker (2007: 67), Amy
                        Dale (1966: 58) i Desmond Conacher (1988: 160).</p>
                    <p>75: <w>ἱερὸς</w> γὰρ οὗτος τῶν κατὰ χθονὸς θεῶν – „bo ten jest bogom
                        podziemnym poświęcony”, dosłownie: „bo ten jest poświęconą własnością
                        (<w>ἱερός</w> z genetiwem possesywnym) bogów podziemnych”;
                        <w>ἱερός</w> to tutaj „poświęcony”, tj. włączony w sferę należną bogom (sacrum),
                        wyłączony z normalnego użytku (profanum) w znaczeniu nadanym
                        przez klasyczną koncepcję Huberta i Maussa (2005).</p>
                    <p>76: <w>ἁγνίσῃ</w> τρίχα – „[miecz] poświęci włosy”. <w>Ἁγνίζω</w> prymarnie
                        przynależy do terminologii puryfikacyjnej, oznacza „uczynić coś
                        ἁγνόν, czystym, należącym wyłącznie do sfery boskiej” (por. Garland
                        1985: 47). Oczyszczenie to związane jest w niektórych kontekstach
                        z porządkiem ofiarnym, zwłaszcza jeśli – jak w tym wypadku
                        – pojawia się w perspektywie obrzędów funeralnych i może oznaczać
                        po prostu ofiarę złożoną bóstwom chtonicznym, herosom lub
                        zmarłym (por. Chantraine: s.v. <w>ἅζομαι</w>; Kurtz, Boardman 1971: 150;
                        Rudhardt 1992: 238). W podobnym znaczeniu występuje w S. <title>Ant</title>. 545
                        (zob. mój komentarz), gdzie mowa jest o poświęceniu, ostatecznym
                        oczyszczeniu zmarłego – Polynejkesa – przez śmierć Antygony (oraz
                        w E. <title>Supp</title>. 1211 i IT 705). W omawianym passusie <w>ἁγνίζω</w> oznacza
                        jednak akt poświęcenia ścinanych włosów przyszłej ofiary – mówiąc
                        precyzyjniej, zdaje się ten termin korespondować z czasownikiem
                        <w>κατάρχεσθαι</w> z wersu 74 powyżej, zatem opisuje dokładnie to, co
                        stanowi „obrzędy wstępne” ofiary, tutaj sprowadzone do aktu obcinania
                        włosów.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_118-121">
                    <head>Alcestis 118-121</head>
                    <p>Ostatnie słowa drugiej strofy parodosu, śpiewanego przez starców
                        z Feraj. Chór uznaje, że Alkestis już ocalić nie można i nie ma miejsca,
                        gdzie można by ją wysłać, by uniknęła swego losu – śmierci. Ubolewa
                        nad tym, że nie można już nawet prosić bogów o pomoc, jest świadomy,
                        że żadne ofiary nie odwrócą już biegu wydarzeń.</p>
                    <quote><lb/>μόρος γὰρ ἀπότομος
                        <lb/>πλάθει· θεῶν δ᾽ ἐπ᾽ ἐσχάραις
                        <lb n="120"/>οὐκ ἔχω ἐπὶ τίνα
                        <lb/>μηλοθύταν πορευθῶ.</quote>
                    <quote><lb/>Bo srogi los
                        <lb/>Już blisko.
                        <lb/>Przy ołtarzach bogów
                        <lb n="120"/>Nie wiem, do jakiego
                        <lb/>Mam zwrócić się ofiarnika składającego owce w ofierze.</quote>
                    <p>121: <w>μηλοθύταν</w> – „ ofiarnika składającego owce w ofierze”.
                        Wbrew komentarzom L.P.E. Parker (2007: 79) i Dale (1966: 63) oraz
                        przekładowi Jerzego Łanowskiego sądzę, że <w>μηλοθύτης</w> pojawia
                        się tutaj w swoim prymarnym, rzeczownikowym znaczeniu „tego,
                        kto składa w ofierze owce”, „ofiarnika”. Chór nie wie, kogo miałby
                        poprosić o to, aby złożył na ołtarzach bogów owce w ofierze,
                        żeby odwrócić zły los Alkestis. Złożony rzeczownik <w>μηλοθύτης</w> (od
                        <w>μῆλον</w> i <w>θύω</w>) występuje w zachowanej literaturze tylko trzy razy,
                        poza tym miejscem jeszcze raz u Eurypidesa w <title>IT</title> 1116 (βωμούς
                        τ᾽ οὐ <w>μηλοθύτας</w>) i w ósmej odzie Bakchylidesa (w. 17: Πυθῶνά τε
                        <w>μηλοθύταν</w> / ὑμνέων). Suffix -της wyraźnie wskazuje na personam
                        agentis: <w>μηλοθύτης</w> to ten, kto składa owce w ofierze. Komentatorzy
                        słusznie zauważają, że w <title>Ifigenii</title> i u Bakchylidesa pojawia się on
                        w funkcji przymiotnikowej (jako „owcoofiarny”) – raz jako epitet
                        ołtarza („ołtarze owcoofiarne, tj. takie, na których składa się owce”,
                        raz – Apollona (opiewając Pythona owcoofiarnego, tj. takiego, któremu
                        składa się owce w ofierze). Nie przesądza to jednak o tym, że
                        w omawianym passusie nie mógł występować w funkcji rzeczownikowej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_132-135">
                    <head>Alcestis 132-135</head>
                    <p>Początek pierwszego epeisodionu, słowa przodownika chóru, który
                        wypytuje służącą o los Alkestis. W odpowiedzi opisuje ona szczegółowo
                        zachowanie swej pani przed śmiercią. Najpierw jednak chór
                        nawiązuje do ostatnich słów pieśni chóru (komentowanych powyżej),
                        który zastanawiał się, do jakich ołtarzy się zwrócić z prośbą o ocalenie.
                        Najwyraźniej, zdaniem przodownika chóru, przebłaganie bogów
                        ofiarami nie jest możliwe także dlatego, że sam Admet spełnił liczne
                        ofiary, aby uwolnić żonę od smutnej konieczności.</p>
                    <quote><lb/>πάντα γὰρ ἤδη τετέλεσται βασιλεῦσι,
                        <lb/>πάντων δὲ θεῶν ἐπὶ βωμοῖς
                        <lb/>αἱμόρραντοι θυσίαι πλήρεις·
                        <lb n="135"/>οὐδ᾽ ἔστι κακῶν ἄκος οὐδέν.</quote>
                    <quote><lb/>Bo już wszystko spełnione przez króla,
                        <lb/>Na wszystkich ołtarzach bogów
                        <lb/>Doskonałe ofiary spływają krwią;
                        <lb n="135"></lb>Nie ma żadnego lekarstwa niedoli.</quote>
                    <p>133: <w>αἱμόρραντοι</w> <w>θυσίαι</w> <w>πλήρεις</w> – „doskonałe ofiary spływają
                        krwią”, dosłownie: „ofiary (<w>θυσίαι</w>), które spływają krwią
                        (<w>αἱμόρραντοι</w>) są pełne, kompletne (<w>πλήρεις</w>)”. „Pełne” (<w>πλήρεις</w>), to
                        znaczy spełnione tak, jak należy, w takiej ilości, jaka jest odpowiednia,
                        doskonała. Por. L.P.E. Parker (2007: 82) i Dale (1966: 65) w komentarzu:
                        „in full measure”. <w>Αἱμόρραντοι</w> – przymiotnik złożony
                        (<w>αἱμα</w> i <w>ῥαίνω</w>), użyty tylko przez Eurypidesa – tutaj oraz w <title>IT</title> 225;
                        „spływający krwią”, „taki, po jakim spływa krew”, „krwawy”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_170-172">
                    <head>Alcestis 170-172</head>
                    <p>Passus z mowy służącej, która opisuje chórowi zachowania
                        Alkestis przed śmiercią – jej błądzenie po domu i żegnanie się
                        z miejscami i przedmiotami – w tym także ołtarzami (wcześniej,
                        w w. 163, żegnała się z domowym ołtarzem Hestii).</p>
                    <quote><lb n="170"/> πάντας δὲ βωμούς, οἳ κατ᾽ Ἀδμήτου δόμους,
                        <lb/>προσῆλθε κἀξέστεψε καὶ προσηύξατο,
                        <lb/>πτόρθων ἀποσχίζουσα μυρσίνης φόβην.</quote>
                    <quote><lb n="170"/>Wszystkie ołtarze w domu Admeta
                        <lb/>Obeszła i ozdobiła wieńcami, i modliła się,
                        <lb/>Obłamując bukiety młodych gałązek mirtu.</quote>
                    <p>W <title>Elektrze</title> Eurypidesa (w. 324 i 512) mirt używany jest w obrzędach
                        funeralnych do zdobienia grobów (Murr 1890: 90–91). Nie
                        znamy innych przekazów, w których tej właśnie rośliny używano
                        by do zdobienia ołtarzy, podobnie jak nie zdobili nim głów ofiarnicy
                        (zob. komentarz do E. <title>El</title>. 778). Alkestis zdaje się ozdabiać ołtarze
                        domowe, tak jakby jednocześnie widziała w nich własne groby.</p>
                    <p>O zdobieniu ołtarzy roślinami, gałęziami lub kwiatami źródła
                        literackie milczą. W zestawieniu van Stratena (1995) tylko dwa
                        przedstawienia ikonograficzne (nr 43 i 142) wydają się mieć jakieś
                        nieznaczne roślinne ornamenty, które nie są rzeźbieniami (Mare
                        1961: 45), zawieszonymi przedmiotami, czaszkami zwierzęcymi
                        (ibidem: 48–49) lub malunkami na samej bryle ołtarza, ale wyraźnie
                        dodanym efemerycznym zdobieniem.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_228-230">
                    <head>ALcestis 228-230</head>
                    <p>Strofa z pieśni chóru lamentującego nad losem Admeta. Chór
                        wyobraża sobie śmierć Alkestis – jako krwawą, przez podcięcie gardła,
                        nieporównanie gorszą od powieszenia się.</p>
                    <quote><lb/>– αἰαῖ· ἄξια καὶ σφαγᾶς τάδε,
                        <lb/>καὶ πλέον ἢ βρόχῳ δέρην
                        <lb n="230"/>οὐρανίῳ πελάσσαι.</quote>
                    <quote><lb/>Ojoj! Godne to poderżnięcia gardła,
                        <lb/>Bardziej nawet niż na pętli szyję
                        <lb n="230"/>Wysokiej jak niebo zawiesić.</quote>
                    <p>Rzeczownik σφαγή, jakkolwiek w tragedii związany z kontekstami
                        ofiarniczymi, zwłaszcza w <title>Orestei</title> Ajschylosa, tutaj nie ma żadnych
                        odniesień do rytuału ofiarnego i oznacza po prostu poderżnięcie gardła,
                        przeciwstawione powieszeniu się.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_843-845">
                    <head>Alcestis 843-845</head>
                    <p>Słowa Heraklesa, który obiecuje, że przywróci Alkestis do życia.
                        Deklaruje, że uda się do samej Śmierci (Thanatosa) i pochwyci go
                        w chwili, kiedy ten będzie pił krew złożonych ofiar.</p>
                    <quote><lb/>ἐλθὼν δ᾽ ἄνακτα τὸν μελάμπεπλον νεκρῶν
                        <lb/>Θάνατον φυλάξω, καί νιν εὑρήσειν δοκῶ
                        <lb n="845"/>πίνοντα τύμβου πλησίον προσφαγμάτων.</quote>
                    <quote><lb/>Udam się i na władcę trupów w czarnym stroju, Śmierć samą,
                        <lb/>Zastawię sidła, i myślę, że znajdę go,
                        <lb n="845"/>Kiedy w pobliżu grobu będzie pił z zabitych ofiar.</quote>
                    <p>845: <w>προσφαγμάτων</w> – „z zabitych ofiar”. Tekst odwołuje się tutaj
                        to rytuału krwawej ofiary nagrobnej – προσφάγιον (w tekstach dramatycznych
                        w poetyckiej formie <w>πρόσφαγμα</w>), spełnianej podczas obrzędów
                        funeralnych – ofiara była zabijana przed samym pochówkiem
                        przy grobie i albo grzebana wraz ze zmarłym, albo spalana w całości
                        na grobie (Ekroth 2002: 229; Casabona 1966: 170–174). Eurypides przywołuje
                        tutaj rzadki – przynajmniej rzadko poświadczony w źródłach
                        pisanych i archeologicznych – obrzęd (Burkert 2011: 99–100 i 294).
                        Zdaniem Ekroth (2002: 256 wraz z przypisem 203) w epoce klasycznej
                        nie był sprawowany w Attyce.</p>
                    <p>Picie krwi w kontekście obcowania ze zmarłymi przypomina obrzęd
                        nekyi z 11. pieśni <title>Odysei</title>, gdzie duchy zmarłych muszą pić krew, aby
                        mogły przemówić. Tutaj jednak mamy do czynienia jedynie z poetyckim
                        obrazem Śmierci, a nie zmarłego, która syci się krwią ofiar złożonych na
                        grobie zmarłego. Ekroth utrzymuje (2002, 256), że w przypadku ofiary
                        typu prosphagion (w dramacie poetycka wersja: prosphagma) podstawowym
                        celem było dostarczenie krwi z m a r ł e m u .</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_850-853">
                    <head>Alcestis 850-853S</head>
                    <p>Herakles, który zapowiedział, że spróbuje złapać Śmierć przy grobie
                        i wymusić na niej powrót Alkestis, w dalszych słowach obiecuje, że
                        jeśli mu się to nie uda, to zejdzie po nią do Hadesu.</p>
                    <quote><lb n="850"/>ἢν δ᾽ οὖν ἁμάρτω τῆσδ᾽ ἄγρας, καὶ μὴ μόλῃ
                        <lb/>πρὸς αἱματηρὸν πέλανον, εἶμι τῶν κάτω
                        <lb/>Κόρης Ἄνακτός τ᾽ εἰς ἀνηλίους δόμους
                        <lb/>αἰτήσομαί τε.</quote>
                    <quote><lb n="850"/>A jeśli jednak nie powiodą mi się te łowy i [Śmierć] nie przyjdzie
                        <lb/>Do krwawego pelanosu, udam się na dół,
                        <lb/>Do pozbawionych słońca domostw Kory i Hadesa
                        <lb/>I będę prosić.</quote>
                    <p>851: πρὸς αἱματηρὸν <w>πέλανον</w> – „do krwawego pelanosu”. Pelanos
                        jest gęstą mieszaniną miodu, oliwy i mąki używaną w ofiarach
                        płynnych (zob. Stengel 1894 i Jameson 1956, por. Pers. 204 z moim
                        komentarzem ad loc. powyżej). Może też być ciastkiem ofiarnym,
                        w tym wypadku spryskanym krwią ze zwierzęcia ofiarnego zabitego
                        w tym samym czasie na grobie zmarłego (tak Owen 1939: 88
                        w komentarzu do Iona w. 226–229). U Ajschylosa gęsta konsystencja
                        pelanosu porównywana jest do krzepnącej krwi i wtedy pelanos staje
                        się już to ἐρυθρὸν <w>πέλανον</w> – „czerwonym pelanosem” (<title>Eu</title>. 265),
                        już to <w>πέλανος</w> αἱματοσφαγής – „krwawym, ofiarnym pelanosem”
                        (Pers. 816) (por. komentarze do Ajschylosa ad loc.). Pelanos jest substancją
                        używaną wyłącznie przy bezkrwawych ofiarach płynnych
                        i jego przywołanie zawsze wywołuje ofiarne konotacje.</p>
                    <p>W <title>Eumenidach</title> Erynie zapowiadają, że krew Orestesa będzie się lała
                        j a k pelanos – bezkrwawa ofiara nagrobna stanie się ofiarą krwawą.
                        Z podobną sytuacją mamy do czynienia także tutaj. Chodzi tu o sens
                        metaforyczny odnoszący się do konsystencji krzepnącej krwi (tak
                        L.P.E. Parker 2007: 221 i Dale 1966: 114).</p>
                    <p>Identyczna fraza powtarza się w <title>Rezosie</title>, wers 430.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_973-975">
                    <head>Alcestis 973-975</head>
                    <p>Passus z pieśni chóru, który opiewa Konieczność (Ananke), od
                        której nie ma nic silniejszego. Jest ona boginią, której nie można wystawiać
                        ołtarzy, posągów ani też składać ofiar – jest, tak jak Śmierć,
                        boginią bez kultu.</p>
                    <quote><lb/>μόνας δ᾽ οὔτ᾽ ἐπὶ βωμοὺς
                        <lb/>ἔστιν οὔτε βρέτας θεᾶς
                        <lb n="975"/>ἐλθεῖν, οὐ σφαγίων κλύει.</quote>
                    <quote><lb/>Do ołtarzy tej jednej bogini
                        <lb/>Ani do jej drewnianego posągu
                        <lb n="975"/>Przyjść nie można, ani nie zna ona ofiar krwawych.</quote>
                    <p>975: οὐ <w>σφαγίων</w> κλύει – „ani nie zna ofiar krwawych”. Konieczności
                        (Ananke) nie składa się żadnych ofiar, tak samo jak Śmierci (por.
                        Schreckenberg 1964: 72 i nn.; L.P.E. Parker 2007: 246 i Dale 1966: 121
                        z odniesieniem do fr. 161 Ajschylosa z niezachowanej <title>Niobe</title>). Oczywiście
                        te ofiary, których nie można składać Konieczności, to w pieśni
                        chóru jedynie <w>σφάγια</w>, a nie <w>θυσία</w> – ofiary typowe w kulcie zmarłych
                        i herosów.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_1144-1146">
                    <head>Alcestis 1144-1146</head>
                    <p>Na pytanie Admeta, dlaczego przywrócona do życia Alkestis nic
                        nie mówi, Herakles odpowiada, że przez trzy dni jeszcze nie można
                        słyszeć jej głosu, ponieważ najpierw musi poddać się oczyszczeniu.
                        Powraca tu język rytuału, zapoczątkowany mową Thanatosa (w. 74––
                        76), który przez obcięcie Alkestis włosów miał ją „poświęcić” (ἁγνίσῃ)
                        sobie i/lub bogom podziemnym; teraz, po jej powrocie z Hadesu konieczny
                        jest rytuał odwrotny, „od-święcenia”: <w>ἀπο-ἁγνίζειν</w>.</p>
                    <quote><lb/>οὔπω θέμις σοι τῆσδε προσφωνημάτων
                        <lb n="1145"/>κλύειν, πρὶν ἂν θεοῖσι τοῖσι νερτέροις
                        <lb/>ἀφαγνίσηται καὶ τρίτον μόλῃ φάος.</quote>
                    <quote><lb/>Nie godzi ci się jej głosu
                        <lb n="1145"/>Słyszeć, zanim ze swego poświęcenia bogom podziemnym
                        <lb/>Nie oczyści się i trzeci świt nie nadejdzie.</quote>
                    <p>1145–1146: πρὶν ἂν θεοῖσι τοῖσι νερτέροις / <w>ἀφαγνίσηται</w> – „zanim
                        ze swego poświęcenia bogom podziemnym / nie oczyści się”. Ciało
                        zmarłego poddane rytuałom pogrzebowym, kremacji (jak w przypadku
                        Klitajmestry u Eurypidesa w <title>Or</title>. 40) lub inhumacji (nawet symbolicznej,
                        jak w <title>Ant</title>. 247) stawało się <w>ἁγνός</w> – poświęconym bogom podziemnym
                        (Garland 1985: 46–47). Plutarch (<title>Quaes.Rom</title>. 5) mówi, że ludzie, którzy
                        przeszli przez ryty pogrzebowe, ale powrócili do życia, nie są czyści –
                        <w>ἁγνοί</w> i trzeba ich poddać oczyszczeniu, o jakim mówi omawiany passus
                        <title>Alkestis</title>. Żadne źródła nie mówią o nakazie milczenia – zdaje się nim być
                        wymagana sceniczną konwencją innowacja Eurypidesa.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Alcestis_1154-1156">
                    <head>Alcestis 1154-1156</head>
                    <p>Szczęśliwy z powodu odzyskania żony Admet całemu miastu poleca
                        uczcić to wydarzenie chórami i ofiarami. Śpiew i taniec chórów
                        oraz uroczyste ofiary składane z wołów mają oddawać podniosły nastrój
                        radości.</p>
                    <quote><lb/>ἀστοῖς δὲ πάσῃ τ᾽ ἐννέπω τετραρχίᾳ,
                        <lb n="1155"/>χοροὺς ἐπ᾽ ἐσθλαῖς συμφοραῖσιν ἱστάναι
                        <lb/>βωμούς τε κνισᾶν βουθύτοισι προστροπαῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Miastu i całej tetrarchii polecam
                        <lb n="1155"/>ustanowić chóry przy tej wspaniałej okazji
                        <lb/>oraz wypełnić ołtarze dymem przy wołoofiarnych modłach.</quote>
                    <p>1156: βωμούς τε <w>κνισᾶν</w> <w>βουθύτοισι</w> προστροπαῖς – „wypełnić
                        ołtarze dymem przy wołoofiarnych modłach”. Czasownik <w>κνισάω</w>,
                        związany z <w>κνίσα</w> (tłusty dym ze spalanych ofiar zwierzęcych), oznacza
                        zarówno ogólnie „wzniecić dym ze spalanych ofiar”, jak i „wypełnić
                        dymem i zapachem ofiar” (por. komentarz Bednarka 2017: 67 do
                        Ar. <title>Av</title>. 1233). Omawiana fraza, zależna od <w>ἐννέπω</w> z wersu powyżej,
                        oznacza „nakazać, by z ołtarzy podniósł się dym, by ołtarze wypełniły
                        się dymem”. <w>Βούθυτοι</w> προστροπαί natomiast to uroczyste modlitwy,
                        inwokacje modlitewne towarzyszące ofiarom z byków (chociaż,
                        jak twierdzi Bednarek 2017: 67 w swoim komentarzu do <title>Av</title>. 1232,
                        niekoniecznie lub nie wyłącznie z byków, por. też mój komentarz do
                        S. <title>OT</title> 1495 i A. <title>Supp</title>. 706).</p>
                </div>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
