<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Iphigenia Taurica (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ifigenia in Tauride)</title>
                <title xml:lang="en">Iphigenia Taurica (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ifigenia in Tauris)</title>
                <title xml:lang="pl">Iphigenia Taurica (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ifigenia w kraju Taurów)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_27_iphigenia_taurica</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Iphigenia Taurica (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις, Ifigenia w kraju Taurów)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 347-385</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Trudno dokładnie datować powstanie i wystawienie tego dramatu.
                        Christopher W. Marshall (2009: 141–156), odnosząc się do wcześniejszych
                        ustaleń, doszedł do wniosku, że <title>Ifigenia w kraju Taurów</title> mogła
                        zostać napisana w dowolnym czasie między 419 a 413 rokiem. Zdaniem
                        L.P.E. Parker (2016: lxxx za Cropp, Fick 1985) sztuka powstała
                        między <title>Trojankami</title> (415) a <title>Heleną</title> (412), co ogólnie zgadza się z dość
                        dawnymi już ustaleniami Kjelda Matthiessena (1964), wyznaczającymi
                        na podstawie analizy metrycznej rok 414 jako datę ostateczną.</p>
                    <p>L.P.E. Parker (2016: lx) słusznie zauważa, że zainteresowanie krytyki
                        tym akurat dramatem Eurypidesa było (i jest: „has been”) „sporadyczne”.
                        Równie sporadyczne jest zainteresowanie ogólnych opracowań
                        tragedii greckiej obecną w sztuce tematyką ofiary (żadnej uwagi
                        nie poświęcają jej Kitto 1997: 295–297; Lesky 2006: 465–475; de Romilly
                        1994; problem zauważa w bardzo krótkim streszczeniu Czerwińska
                        2005: 834). Jest to zastanawiające, ponieważ ofiara krwawa jest w utworze
                        stałym punktem odniesienia, organizującym strukturę akcji; Sansone
                        (1975: 286) mówi wprost, że „motyw ofiary z ludzi […] trzyma
                        sztukę w całości i nadaje jej sens” (obok paralelizmu losów Orestesa
                        i Ifigenii).</p>
                    <p>Obecność dramatu Eurypidesa w nowożytnej sztuce (sztukach wizualnych,
                        performatywnych i literaturze) szczegółowo omawia Edith
                        Hall w monografii <title>Adventures with Iphigenia in Tauris. A Cultural History
                        of Euripides’ Black See Tragedy</title> (2013).</p>
                    <p>Tematyka ofiary krwawej w <title>Ifigenii w kraju Taurów</title> jest przedmiotem
                        dwóch opracowań z lat siedemdziesiątych XX w.: Sansone (1975)
                        i Strachan (1976), ostatnio zaś temat opracował szczegółowo Jan
                        Bremmer (2013). Żaden z tych tekstów wprawdzie nie stanowi systematycznego
                        komentarza do całości tekstu dramatu, jednak obydwa
                        słusznie stawiają tematykę ofiarną w centrum akcji – zarówno rzeczywistej,
                        jak i historycznej.</p>
                    <p>Wiele odniesień do ofiary uwzględniono w komentarzu, jednak
                        sam komentarz jest ubogi, ponieważ terminy techniczne i motywy są
                        w całym tekście powtarzalne i zazwyczaj konsekwentnie dotyczą jednoznacznych
                        i wszędzie takich samych kontekstów. Omówienie tych
                        kontekstów w strukturze sztuki daje wyobrażenie o spajającej funkcji
                        motywu ofiary w dramacie Eurypidesa, jednak sama terminologia
                        ofiarnicza jest uboga. Motyw ofiary występuje w tekście zasadniczo
                        w odniesieniu do dwóch planów akcji: 1. kapłańskiej funkcji Ifigenii
                        i zwyczaju składania w ofierze ludzi w kraju Taurów oraz 2. ofiary
                        z samej Ifigenii w Aulidzie, wielokrotnie przywoływanej jako umiejscowiony
                        poza akcją punkt odniesienia, swoiste aition obecnego status
                        quo. Te dwie rzeczywistości ofiarne określają tożsamość bohaterki
                        dramatu – sama jest ofiarą uratowaną przez boginię w Aulidzie oraz
                        równocześnie jest kapłanką, która przeprowadza ofiary krwawe. Jest
                        równocześnie ofiarą i ofiarnikiem. Jej aktualna tożsamość jest historycznie
                        ukształtowana przez akt ofiary Agamemnona oraz przez tragiczną
                        funkcję, jaką pełni w strukturze „teraz” fabuły.</p>
                    <p>Tekst według wydania: L.P.E. Parker (2016).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_4-9">
                    <head>Iphigenia Taurica 4-9</head>
                    <p>Początek prologu wypowiadanego przez Ifigenię, która przedstawia
                        się i opowiada o swych losach. Opisuje swe pochodzenie i wspomina
                        zdarzenia z Aulidy, gdzie Agamemnon miał ją złożyć w ofierze
                        dla Artemidy – pojawia się tutaj dystansujące <w>ὡς</w> <w>δοκεῖ</w> – „jak [mu]
                        się zdawało”, ponieważ ofiara ta nie doszła do skutku. Motyw ofiary
                        w Aulidzie często powraca w całym tekście tragedii jako istotny kontrapunkt
                        dla losów samej Ifigenii i jej brata Orestesa.</p>
                    <quote><lb/>τοῦ δ᾽ ἔφυν ἐγώ
                        <lb n="5"/>τῆς Τυνδαρείας θυγατρὸς Ἰφιγένεια παῖς,
                        <lb/>ἣν ἀμφὶ δίναις ἃς θάμ᾽ Εὔριπος πυκναῖς
                        <lb/>αὔραις ἑλίσσων κυανέαν ἅλα στρέφει,
                        <lb/>ἔσφαξεν Ἑλένης οὕνεχ᾽, ὡς δοκεῖ, πατὴρ
                        <lb/>Ἀρτέμιδι κλειναῖς ἐν πτυχαῖσιν Αὐλίδος.</quote>
                    <quote><lb/>Jego [sc. Agamemnona]
                        <lb n="5"/>I córki Tyndareosa córką jestem, Ifigenia,
                        <lb/>Którą nad sinym morzem, gdzie Euripos
                        <lb/>Wije się, gnany częstymi wichrami,
                        <lb/>Zarżnął, jak mu się zdawało, w ofierze z powodu Heleny, ojciec
                        <lb/>Artemidzie, w słynnych kotlinach Aulidy.</quote>
                    <p>8–9: <w>ἔσφαξεν</w> […] / […] Ἀρτέμιδι – „zarżnął […] w ofierze / […]
                        Artemidzie”. <w>Σφάζειν</w> występuje tutaj jako terminus technicus języka
                        ofiary krwawej z dativem commodi: „zabić/zarżnąć/złożyć w ofierze
                        d l a kogoś” (Casabona 1966: 156). To pierwsze pojawienie się w tych
                        wersach czasownika <w>σφάζειν</w> ustanawia jego zakres znaczeniowy dla
                        wszystkich wystąpień w całej sztuce. Pojęcia <w>σφάζειν</w>, <w>σφαγή</w>,<w> σφάγιον/-α</w> w całym tekście występują w bezpośrednim związku z kontekstem
                        ofiary krwawej (por. w. 20, 72, 211, 243, 335–339, 360, 458, 685,
                        726, 770, 994, 1459).</p>
                </div>
    
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_15-24">
                    <head>Iphigenia Taurica 15-24</head>
                    <p>Ciąg dalszy opowieści Ifigenii o wydarzeniach w Aulidzie. Wspomina
                        proroctwo Kalchasa nakazujące złożenie jej w ofierze, przywołując
                        explicite słowa wieszczka. W opowieści tej bezpośrednim kontekstem
                        przepowiedni jest wróżenie z ognia płonącego podczas spalania
                        ofiar (empyra). Ani ten, ani żaden inny passus nie wyjaśnia, czy wróżbę
                        tę poprzedziła ofiara krwawa (jak to jest opisane w S. <title>Ant</title>. 1008–1009),
                        czy też sam ogień płonący na ołtarzu, czy wreszcie ofiary innego typu,
                        spalane w ogniu ofiarnym. Wróżba Kalchasa trzykrotnie mówi o złożeniu
                        w ofierze Ifigenii – dwa razy posługuje się on czasownikiem θύ-
                        ειν, a raz – <w>σφάζειν</w>. Podobnie jak wers 8 powyżej definiuje techniczne
                        znaczenie tego ostatniego czasownika w całym dramacie, tak wróżba
                        Kalchasa pozwala na sui generis utożsamienie tych dwóch czasowników
                        w całym tekście: σφάζειν oznacza zawsze „zabić/zarżnąć/złożyć
                        w ofierze” i jakkolwiek precyzuje sposób zabicia ofiary – przez podcięcie
                        gardła – to jednak oznacza zawsze tyle, co „złożyć na ofiarę”.</p>
                    <quote><lb n="15"/>δεινῆς δ᾽ ἀπλοίας πνευμάτων τε τυγχάνων,
                        <lb/>ἐς ἔμπυρ᾽ ἦλθε, καὶ λέγει Κάλχας τάδε·
                        <lb/>Ὦ τῆσδ᾽ ἀνάσσων Ἑλλάδος στρατηγίας,
                        <lb/>Ἀγάμεμνον, οὐ μὴ ναῦς ἀφορμίσῃ χθονός,
                        <lb/>πρὶν ἂν κόρην σὴν Ἰφιγένειαν Ἄρτεμις
                        <lb n="20"/>λάβῃ σφαγεῖσαν· ὅ τι γὰρ ἐνιαυτὸς τέκοι
                        <lb/>κάλλιστον, ηὔξω φωσφόρῳ θύσειν θεᾷ.
                        <lb/>παῖδ᾽ οὖν ἐν οἴκοις σὴ Κλυταιμήστρα δάμαρ
                        <lb/>τίκτει—τὸ καλλιστεῖον εἰς ἔμ᾽ ἀναφέρων–
                        <lb/>ἣν χρή σε θῦσαι.</quote>
                    <quote><lb n="15"/>Gdy silne wiatry nie dawały płynąć,
                        <lb/>Kalchas przystąpił do wróżb z ofiar spalanych i rzekł:
                        <lb/>„O władco tej wojennej wyprawy Hellady,Agamemnonie, statek nie
                        <lb/>wcześniej odbije od brzegu,
                        <lb/>Aż córki twojej Ifigenii Artemida
                        <lb n="20"/>Nie weźmie zabitej na ofiarę; bo przecież to, co rok przynosi
                        <lb/>Najpiękniejszego, obiecałeś złożyć w ofierze świetlistej bogini.
                        <lb/>Córkę więc w domu żona twoja Klitajmestra
                        <lb/>Urodziła – we mnie składając to, co najpiękniejsze –
                        <lb/>Którą musisz złożyć w ofierze.</quote>
                    <p>16: ἐς <w>ἔμπυρ</w>᾽ <w>ἦλθε</w> – „przystąpił do wróżb z ofiar spalanych”. Empyra
                        to znaki wróżebne pozyskiwane podczas spalania ofiary na ołtarzu
                        – z zachowania się ognia, dymu i części spalanych ofiar. Zob. komentarz
                        do A. <title>Pr</title>. 498 i S. <title>Ant</title>. 1008–1009 i 1020 oraz E. etirle
                        . 1255–1258.</p>
                    <p>20: <w>λάβῃ</w> <w>σφαγεῖσαν</w> – „[dopóki] nie weźmie zabitej na ofiarę”. Bogini
                        „bierze”, „zabiera” ofiarę, czyli ją „przyjmuje”. Czasownik <w>λαμβάνειν</w>
                        (brać) odpowiada zwykłemu w takich kontekstach <w>δέχεσθαι</w> (przyjmować,
                        jak w 464: <w>δέξαι</w> <w>θυσίας</w>) – występującemu często w modlitwach
                        przy ofierze i określającemu prośbę o przyjęcie, zaakceptowanie ofiary
                        (Naiden 2013: 99–100). Tutaj sytuacja jest w pewnym sensie odwrócona,
                        ponieważ to nie ofiarnicy proszą o przyjęcie ofiary, ale bogini domaga
                        się jej spełnienia. „Bierze” ona tę ofiarę, której się domaga, a nie „przyjmuje”
                        tej, którą w jakiejś intencji składają ludzie.</p>
                    <p>21: <w>ηὔξω</w> <w>φωσφόρῳ</w> <w>θύσειν</w> <w>θεᾷ</w> – „obiecałeś złożyć w ofierze świetlistej
                        bogini”, dosłownie: „obiecałeś, że złożysz”. „Złożysz w ofierze”
                        – <w>θύσειν</w> – w tym kontekście znaczy „zabijesz na ofiarę” – <w>σφάζειν</w>
                        z wersu powyżej (zob. wstęp do passusu).</p>
                    <p>24: ἣν <w>χρή</w> σε <w>θῦσαι</w> – „którą musisz złożyć w ofierze”. Kalchas
                        dwukrotnie podkreśla konieczność złożenia ofiary z Ifigenii w wersie
                        20, precyzując, że oznacza to jej zarżnięcie na ołtarzu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_24-27">
                    <head>Iphigenia Taurica 24-27</head>
                    <p>Dalsze słowa Ifigenii, w których odnosi się ona do podstępu Odyseusza
                        i pozorów ślubu z Achillesem, dzięki którym w ogóle znalazła się
                        w Aulidzie. Mówi też, że uniknęła śmierci na ołtarzu dzięki interwencji
                        Artemidy. Przywołuje znany z Ajschylosa (<title>Ag</title>. 231–235) oraz ikonografii
                        motyw unoszenia ofiary nad ołtarzem w chwili jej zabijania.</p>
                    <quote><lb/>καί μ᾽ Ὀδυσσέως τέχναις
                        <lb n="25"/>μητρὸς παρείλοντ᾽ ἐπὶ γάμοις Ἀχιλλέως.
                        <lb/>ἐλθοῦσα δ᾽ Αὐλίδ᾽ ἡ τάλαιν᾽ ὑπὲρ πυρᾶς
                        <lb/>μεταρσία ληφθεῖσ᾽ ἐκαινόμην ξίφει·</quote>
                    <quote><lb/>I mnie dzięki podstępom Odyseusza
                        <lb n="25"/>Zabrano od matki na zaślubiny z Achillesem.
                        <lb/>Kiedy przybyłam do Aulidy, nieszczęsna, nad ołtarzem
                        <lb/>Uniesiona, miałam umrzeć od miecza.</quote>
                    <p>26–27: ὑπὲρ <w>πυρᾶς</w> / <w>μεταρσία</w> – „nad ołtarzem / uniesiona”. Tak
                        samo jak w scenie przywołującej ofiarę z Ifigenii w <title>Agamemnonie</title> Ajschylosa
                        (w. 232–234), także tutaj samo zabicie ofiary poprzedzone jest uniesieniem
                        jej nad ołtarzem. Związek tego opisu z rzeczywistym rytuałem
                        ofiarnym – w odniesieniu do przedstawień ikonograficznych, danych
                        epigraficznych i tekstów literackich, które zdają się potwierdzać taki rytuał
                        (pełen katalog wszystkich źródeł zob. van Straten 1995: 109–113) –
                        pozostaje szeroko dyskutowany i nadal daleki od konkluzji.</p>
                    <p>Abstrahując od dyskusji nad związkami tych opisów z rytuałem,
                        należy przyjąć, że w obu wypadkach chodzi raczej o silne trzymanie
                        zabijanej dziewczyny podczas samego zadawania śmierci przez
                        podcięcie gardła – rzeczywiście tak jak na tyrreńskiej wazie ze sceną
                        śmierci Polykseny, gdzie trzech zbrojnych trzyma dziewczynę nad ołtarzem,
                        a czwarty podcina jej gardło (Prag 1985: pl. 41b, opis s. 62; zob.
                        też Maas 1951: 94). Bardziej szczegółową dyskusję na ten temat zob.
                        w komentarzach do A. <title>Ag</title>. 232–234 oraz E. <title>El</title>. 93.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_38-40">
                    <head>Iphigenia Taurica 38-40</head>
                    <p>Ifigenia w dalszych słowach wyznaje, że została uratowana dzięki
                        interwencji bogini i przeniesiona do kraju Taurów (w. 30: <w>Ταύρων</w>
                        <w>χθόνα</w>), gdzie władca Thoas ustanowił ją kapłanką (w. 34: <w>ναοῖσι</w> δ᾽ ἐν
                        τοῖσδ᾽ <w>ἱερέαν</w> τίθησί με). Mówi, że do jej obowiązków należy składanie
                        ofiar z Greków.</p>
                    <quote><lb/>[θύω γὰρ ὄντος τοῦ νόμου καὶ πρὶν πόλει,
                        <lb/>ὃς ἂν κατέλθῃ τήνδε γῆν Ἕλλην ἀνήρ.]
                        <lb n="40"/>κατάρχομαι μέν, σφάγια δ᾽ ἄλλοισιν μέλει.</quote>
                    <quote><lb/>[Składam ofiary, bo takie już wcześniej ustanowione przez państwo
                        prawo,
                        <lb/>Jeśli jakiś Grek do tej ziemi przybędzie.]
                        <lb n="40"/>Ja przeprowadzam obrzędy wstępne ofiary, a innym przypada samo
                        zarżnięcie.</quote>
                    <p>40: <w>κατάρχομαι</w> μέν, <w>σφάγια</w> δ᾽ <w>ἄλλοισιν</w> <w>μέλει</w> – „ja przeprowadzam
                        obrzędy wstępne ofiary, a innym przypada samo zarżnięcie”.
                        Ifigenia jest kapłanką – <w>ἱερέα</w> (w. 34) – która przewodniczy całemu
                        obrzędowi ofiarnemu. To ona rozpoczyna rytuał (<w>κατάρχομαι</w>)
                        i przeprowadza obrzędy wstępne, swoiste „poświęcenie” ofiary, do
                        których należy modlitwa, obcięcie pukla włosów (por. komentarz do
                        E. <title>Al</title>. 74), obmycie ofiarników i pokropienie ofiary wodą lustralną,
                        obrzucenie krupami ołtarza i ofiary (Burkert 1966: 107; Pearson 1907:
                        93–94).</p>
                    <p>Samego zabicia ofiary dokonują inni – <w>σφαγεῖς</w>, wspomniani też
                        w wersie 624. <w>Κατάρχομαι</w> stanowi terminus technicus języka ofiary
                        krwawej (zob. komentarz do E. <title>Heracl</title>. 529, por. L.P.E. Parker 2016: 62).</p>
                    <p>Problematyczne jest w tym wersie znaczenie rzeczownika <w>σφάγια</w>.
                        Druga część wersu mówi, że „inni” – z wersu 624 wiemy, że czekają
                        oni wewnątrz świątyni – „troszczą się o sphagia”, „zajmują się sphagia”
                        – co bynajmniej nie oznacza, że Ifigenia oraz „tamci” zajmują się jakimiś
                        różnymi (nie tymi samymi) ofiarami. Obrzędy katarche z pierwszej
                        połowy wersu dotyczą tych samych sphagia.</p>
                    <p>W tym wypadku rzeczownik sphagia występuje jako de facto synonim
                        dla nomen actionis: τὸ <w>σφάζειν</w> czy też τὸ <w>σφαγιάζεσθαι</w> (por.
                        Casabona 1966: 220 – <w>σφάζειν</w>, <w>σφαγιάζεσθαι</w> jako s p e ł n i a ć, tzn. zabijać,
                        ofiarę typu sphagia). Fraza nie oznacza, że „inni” – w przeciwieństwie
                        do Ifigenii (co sugeruje parzysta partykuła binarna μέν… δέ…)
                        – spełniają ofiarę typu sphagia. Całość obrzędu, któremu przewodniczy
                        Ifigenia, jest składaniem ofiary typu sphagia, jednej i tej samej, od rytów
                        wstępnych, po zabicie i spalenie.</p>
                    <p><w>Σφάγια</w> w ścisłym sensie technicznym (Rudhardt 1992: 277) oznaczają
                        głównie ofiarę składaną przed bitwą, niekiedy ofiary dla Eumenid
                        (A. <title>Eu</title>. 1006) lub ofiary nagrobne (zob. E. <title>Heracl</title>. 400, <title>Hel</title>. 1564,
                        <title>Ph</title>. 174 i <title>El</title>. 513–514 z odnośnymi komentarzami i dalszymi odwołaniami).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_53-58">
                    <head>Iphigenia Taurica 53-58</head>
                    <p>Ifigenia opowiada na koniec prologu swój sen, który odnosi się
                        do Orestesa. Widziała w tym śnie siebie samą przeniesioną do Argos,
                        gdzie, kiedy spała w swej komnacie, nadeszło trzęsienie ziemi i zniszczeniu
                        uległ cały pałac. Ocalała w tej wizji tylko jedna kolumna (w. 50:
                        <w>μόνος</w> <w>στῦλος</w>), z której głowicy spływały jasne włosy (w. 51–52: ἐκ
                        δ᾽ <w>ἐπικράνων</w> <w>κόμας</w> / <w>ξανθὰς</w> <w>καθεῖναι</w>). Ifigenia śniła, że skropiła tę
                        kolumnę wodą „na śmierć” (w. 54: <w>ὑδραίνειν</w> αὐτὸν ὡς <w>θανούμενον</w>
                        – dosłownie: „jako tę, która ma umrzeć” lub „aby umarła”, jako coniunctum
                        celowe). W dalszych słowach podaje swoje własne wyjaśnienie
                        tego snu: tłumaczy sobie, że kolumna musiała oznaczać Orestesa,
                        który już nie żyje, ponieważ ci, których ona skrapia wodą w ramach
                        obrzędów wstępnych ofiary, zawsze giną.</p>
                    <quote><lb/>κἀγὼ τέχνην τήνδ᾽ ἣν ἔχω ξενοκτόνον
                        <lb/>τιμῶσ᾽ ὑδραίνειν αὐτὸν ὡς θανούμενον,
                        <lb n="55"/>κλαίουσα. τοὔναρ δ᾽ ὧδε συμβάλλω τόδε·
                        <lb/>τέθνηκ᾽ Ὀρέστης, οὗ κατηρξάμην ἐγώ.
                        <lb/>στῦλοι γὰρ οἴκων παῖδές εἰσιν ἄρσενες·
                        <lb/>θνῄσκουσι δ᾽ οὓς ἂν χέρνιβες βάλωσ᾽ ἐμαί.</quote>
                    <quote><lb/>A ja, pielęgnując tę sztukę zabijania przybyszów, którą praktykuję,
                        <lb/>Z płaczem skropiłam ją [kolumnę] wodą, jak tego, kto ma zginąć.
                        <lb n="55"/>Tak oto sobie ten sen wyjaśniam:
                        <lb/>Zginął Orestes, na którym to ja spełniłam wstępne obrzędy ofiarne.
                        <lb/>Bo kolumnami domów są synowie.
                        <lb/>A giną ci, których skropię moją wodą oczyszczeń.</quote>
                    <p>56: οὗ <w>κατηρξάμην</w> ἐγώ – „na którym to ja spełniłam wstępne obrzędy
                        ofiarne”. Ifigenia interpretuje siebie samą jako kapłankę, która
                        przygotowuje ofiarę na zabicie, spełniając wstępne obrzędy. Zgodnie
                        z wersami 40 i 624 Ifigenia jest w Taurydzie kapłanką, która przewodniczy
                        obrzędom ofiarnym, inicjuje je i prowadzi, ale sama nie zabija
                        ofiar. Na temat <w>κατάρχομαι</w> jako terminus technicus języka ofiary zob.
                        powyżej komentarz do wersu 40 z odnośnikami.</p>
                    <p>58: οὓς ἂν <w>χέρνιβες</w> <w>βάλωσ</w>᾽ ἐμαί – „których skropię moją wodą
                        oczyszczeń”. Chernips (<w>χέρνιψ</w>, poet. pl. <w>χέρνιβες</w>) oznaczać może albo
                        naczynie z wodą lustralną (jak np. w E. <title>IA</title> 1569, zob. komentarz), albo
                        samą wodę służącą do oczyszczeń rytualnych przed obrzędami ofiarnymi.
                        W tym wersie nie ulega wątpliwości, że chodzi o samą wodę,
                        krople wody, którymi „obrzuca się” (<w>βάλλειν</w>), skrapia ofiarę przed
                        jej zabiciem. Zob. hasło chernips autorstwa Trzcionkowskiego w leksykonie
                        online oraz Bremmer 2007: 135–136. Czynność skrapiania
                        wodą opisuje też bardziej ogólny i pospolity czasownik z wersu 54:
                        <w>ὑδραίνειν</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_72-73">
                    <head>Iphigenia Taurica 72-73</head>
                    <p>Wersy z rozmowy Pyladesa z Orestesem z prologu. Pojawiają się
                        oni na scenie po zejściu z niej Ifigenii. Rozpoznają świątynię bogini
                        (w. 69: <w>μέλαθρα</w> ταῦτ᾽ εἶναι <w>θεᾶς</w>) i wskazują na ołtarz (<w>βωμός</w>) splamiony
                        krwią Greków. Dokładniej mówiąc, postrzegają oni na ołtarzu
                        pukle jasnych ludzkich włosów (<w>ξάνθ᾽ </w><w>ἔχει</w> <w>τριχώματα</w>) zabitych
                        tam ofiar, zabrudzone krwią (ἐξ <w>αἱμάτων</w>). Ofiary te Orestes nazywa
                        „mordem” (<w>φόνος</w>).</p>
                    <quote><lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>καὶ βωμός, ῞Ελλην οὗ καταστάζει φόνος;
                        <lb/><emph>ΠΥΛΑΔΗΣ</emph>:
                        <lb/>ἐξ αἱμάτων γοῦν ξάνθ' ἔχει τριχώματα.</quote>
                    <quote><lb/><emph>ORESTES</emph>:
                        <lb/>I ołtarz, na którym spełnia się mordy na Grekach.
                        <lb/><emph>PYLADES</emph>:
                        <lb/>Tak, są na nim jasne pukle włosów [zbroczone] od krwi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_175-177">
                    <head>Iphigenia Taurica 175-177</head>
                    <p>Ostatnie słowa Ifigenii z pieśni parodosu. Zwraca się ona w patetycznych
                        słowach do Orestesa (w. 170–171: Ἀγαμεμνόνιον / <w>θάλος</w>),
                        którego uważa za zmarłego (w. 170: <w>κατὰ</w> <w>γαίας</w>). Lamentuje, że
                        nie może złożyć na jego grobie pukla włosów ani wylać łez (w. 174:
                        <w>ξανθὰν</w> <w>χαίταν</w>, οὐ <w>δάκρυ᾽</w> <w>οἴσω</w>), ponieważ jest daleko od ojczyzny,
                        w której wszyscy myślą, że została złożona w ofierze.</p>
                    <quote><lb n="175"/>τηλόσε γὰρ δὴ σᾶς ἀπενάσθην
                        <lb/>πατρίδος καὶ ἐμᾶς, ἔνθα δοκήμασι
                        <lb/>κεῖμαι σφαχθεῖσ' ἁ τλάμων.</quote>
                    <quote><lb n="175"/>Bo przecież daleko od twojej zostałam odesłana
                        <lb/>Ojczyzny i mojej, gdzie panuje
                        <lb/>Przekonanie, że ja, biedna, leżę zarżnięta na ofiarę.</quote>
                    <p>177: <w>κεῖμαι</w> <w>σφαχθεῖσ[α]</w> – „leżę zarżnięta na ofiarę”. Zob. powyżej,
                        wers 20, gdzie występuje forma <w>σφαγεῖσα</w>: „zabita/zarżnięta/
                        złożona na ofiarę”. Tak samo jak w przywołanym proroctwie Kalchasa
                        w prologu, termin ten odnosi się do – domniemanej – śmierci
                        ofiarnej Ifigenii w Aulidzie i do czynu Agamemnona. Forma imiesłowu
                        od aorystu słabego <w>σφαχθεῖσα</w> jest w tym wersie jedynym
                        poświadczeniem w całym dramacie. Poza tym miejscem ta rzadka
                        w pismach epoki archaicznej i klasycznej postać czasownika
                        <w>σφάζειν</w> występuje jeszcze tylko u Pindara (P. 11.23 – także o ofierze
                        Ifigenii) i Herodota (5.5.7).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_205-213">
                    <head>Iphigenia Taurica 205-213</head>
                    <p>Lament z drugiego wejścia Ifigenii w parodosie. Rozpacza ona nad
                        swym losem, który od samych urodzin pozostawał jakby w cieniu
                        nadchodzącej śmierci z rąk ojca. „Zaplątanie” swego losu przypisuje
                        ona Mojrom obecnym przy porodzie. Klitajmestra (Λήδας ἁ <w>τλάμων</w>
                        <w>κούρα</w> – „nieszczęsna córka Ledy”) urodziła ją po to, by została złożona
                        w ofierze. Nazywa ona sama siebie σφάγιον – czyli ofiarą, której
                        podrzyna się gardło (<w>σφάζειν</w>), ale równocześnie – <w>θῦμα</w>: darem ofiarnym,
                        ofiarą w znaczeniu tego, co jest składane w ofierze – victim (zob.
                        komentarz do E. <title>Hel</title>. 357).</p>
                    <quote><lb n="205"/>ἐξ ἀρχᾶς
                        <lb/>λόχιαι στερρὰν παιδείαν
                        <lb n="207"></lb>Μοῖραι ξυντείνουσιν θεαί,
                       <lb n="209"/> ἃν πρωτόγονον θάλος ἐν θαλάμοις
                        <lb n="210"/>Λήδας ἁ τλάμων κούρα
                        <lb/>σφάγιον πατρῴᾳ λώβᾳ
                        <lb/>καὶ θῦμ᾽ οὐκ εὐγάθητον
                        <lb/>ἔτεκεν, ἔτρεφεν εὐκταίαν.</quote>
                    <quote><lb n="205"/>Od początku,
                        <lb/>Przy połogu trudne dzieciństwo
                        <lb n="207"/>Mojry boginie posplatały.
                        <lb n="209"/>Mnie, którą pierworodna latorośl w komnatach,
                        <lb n="210"/>Nieszczęsna córka Ledy
                        <lb/>Na krwawą ofiarę z powodu ojcowskiej przemocy
                        <lb/>I na dar ofiarny, który nie przynosi radości,
                        <lb n="213"/>Urodziła, wychowała poświęconą.</quote>
                    <p>211: <w>σφάγιον</w> – „na krwawą ofiarę”. Przekład z konieczności niedoskonały
                        – <w>θυσία</w> przecież też może być krwawa. Ifigenia jest sphagion,
                        to znaczy ofiarą zabitą przez podcięcie gardła (zob. Casabona 1966:
                        180–189; por. też komentarz do w. 40 powyżej).</p>
                    <p>212: <w>θῦμ᾽</w> οὐκ <w>εὐγάθητον</w> – „dar ofiarny, który nie przynosi radości”.
                        Ofiarami cieszą się bogowie, ofiary z ludzi są miłe (w. 243: <w>φίλον</w>)
                        Artemidzie i ją „radują” (w. 384: <w>θυσίαις</w> <w>ἥδεται</w> <w>βροτοκτόνοις</w>). Ifigenia
                        jest „darem, który nie przynosi radości” w tym sensie, że to ludziom
                        przynosi cierpienie, ponieważ odbiera córkę matce i ojcu. Klitajmestra
                        jest <w>τλάμων</w> – „nieszczęsna”, dosłownie „cierpiąca” (<w>τλάω</w>,
                        zob. L.P.E. Parker 2016: 102).</p>
                    <p>213: <w>ἔτρεφεν</w> <w>εὐκταίαν</w> – „wychowała poświęconą”. Ifigenia jako
                        przeznaczona, skazana przez Mojry na ofiarę od samych narodzin, jest
                        <w>εὐκταία</w> – „poświęcona jako wotum” (LSJ: devoted, s.v. εὐκταῖος). Przymiotnik
                        ten pochodzi od <w>εὔχεσθαι</w> w znaczeniu „ślubować”, „obiecać
                        jako wotum” (<title>LSJ</title>, s.v. II). Ifigenia ma poczucie, że jej życie od narodzin
                        zmierzało do spełnienia się w ofierze Agamemnona, że była na tę ofiarę
                        od zawsze „przeznaczona”. Żyła jako żywe wotum. W jakimś sensie
                        <w>εὐκταῖος</w> oznacza tutaj „przeznaczony, obiecany na ofiarę”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_241-245">
                    <head>Iphigenia Taurica 241-245</head>
                    <p>Początek pierwszego epeisodionu, kwestia Wolarza (Boukolos), który
                        przynosi wieść o przybyszach z Grecji. Informuje on o tym Ifigenię
                        i równocześnie napomina ją, by od razu przygotowała się do złożenia
                        ich w ofierze dla Artemidy oraz by już przystąpiła do sprawowania
                        wstępnych obrzędów ofiarnych (w. 243: <w>κατάργματα</w>).</p>
                    <quote><lb/>ἥκουσιν ἐς γῆν, κυανέαν Συμπληγάδα
                        <lb/>πλάτῃ φυγόντες, δίπτυχοι νεανίαι,
                        <lb/>θεᾷ φίλον πρόσφαγμα καὶ θυτήριον
                        <lb/>Ἀρτέμιδι. χέρνιβας δὲ καὶ κατάργματα
                        <lb n="245"/>οὐκ ἂν φθάνοις ἂν εὐτρεπῆ ποιουμένη.</quote>
                    <quote><lb/>Przybyli do tej krainy, ciemne skały Symplegady
                        <lb/>Statkiem minąwszy, jacyś dwaj młodzieńcy,
                        <lb/>Dla bogini miła na zabicie ofiara i dar ofiarny
                        <lb/>Dla Artemidy. Z wodą oczyszczeń zatem i spełnieniem
                        <lb n="245"/>Wstępnych obrzędów jak należy nie zwlekaj.</quote>
                    <p>243: <w>θεᾷ</w> <w>φίλον</w> <w>πρόσφαγμα</w> καὶ <w>θυτήριον</w> – „dla bogini miła na
                        zabicie ofiara i dar ofiarny”. Ofiara z przybyszów jest dla Artemidy
                        „miła” i – jak mówi wers 384 – sprawia jej przyjemność, raduje (<w>θυσίαις</w> <w>ἥδεται</w> <w>βροτοκτόνοις</w>).</p>
                    <p>Znaczenie technicznego terminu <w>πρόσφαγμα</w> (= <w>προσφάγιον</w>)
                        jest w kontekście tego wersu problematyczne. Z innych jego wystąpień
                        w tekstach tragików epoki klasycznej (A. <title>Ag</title>. 1278, E.: <title>Alc</title>. 845,
                        <title>Hec</title>. 41 i 265, <title>Tr</title>. 628) wyraźnie wynika, że jest to zawsze ofiara krwawa,
                        całopalna, związana z pogrzebem lub obrzędami żałobnymi i jest
                        składana zmarłym na grobie, zwykle poprzedzając (<w>προ</w> – w znaczeniu
                        czasowym) sam pochówek lub obrzęd wyniesienia zwłok na
                        miejsce pochówku (ἐκφορά, zob. Ekroth 2002: 229–230, 256, 253 i Parker
                        2011: 169–170). Jest to więc ofiara w jakimś sensie analogiczna do
                        innych ofiar „poprzedzających” (preliminary sacrifice, por. Fraenkel
                        1950, vol. III: 594 i Rose 1958: 91 w komentarzach do Ag.), takich jak
                        προτέλεια i πρόθυμα. Poprzedza ona właściwe obrzędy pogrzebowe
                        (zob. obszerny komentarz do A. <title>Ag</title>. 1278). W omawianym wersie jednak
                        żaden kontekst funeralny nie istnieje. Pasterz wzywa Ifigenię kapłankę
                        tylko do tego, żeby złożyła przybyszów w ofierze, która gdzie
                        indziej nazywana jest albo <w>σφάγιον/-α</w> albo <w>θυσία</w> (tutaj też <w>θυτήριον</w>).
                        Wydaje się więc, że ten techniczny termin języka ofiary został tutaj
                        użyty przez Eurypidesa sensu largo: na określenie ofiary krwawej po
                        prostu. W całej sztuce nieustannie powraca temat ofiary z ludzi będących
                        przybyszami czy obcymi, składanej Artemidzie na ołtarzu – nie
                        na grobie czy stosie pogrzebowym, niepoprzedzonej i nieprzygotowanej
                        przez żadne inne obrzędy, czyli ofiary samej w sobie. Parker (2016:
                        109) w swoim komentarzu, za komentarzem Englanda (1883 – non
                        vidi), sugeruje nie czasowe, ale przestrzenne znaczenie przedrostka
                        przyimkowego <w>προ</w>- w tym złożeniu, co zapewne miałoby oznaczać,
                        że sphagia zostanie spełniona p r z e d świątynią lub p r z e d „obliczem
                        bogini”, wobec posągu (zob. Lorimer 1931: 212). Trudno jednak przyjąć
                        tę sugestię, skoro żadne inne użycie tego rzeczownika takiej możliwości
                        nie potwierdza.</p>
                    <p>Podobnie niejasny sens ma rzeczownik <w>θυτήριον</w>, który przed
                        Eurypidesem nie występuje w literaturze, a po nim tylko u Aratosa
                        (ks. 1: 403, 408, 434, 440, 692, 710) i w III w. n.e. u Kwintusa ze Smyrny
                        (4, 554 i 13, 483), zawsze w odniesieniu do nazwy konstelacji gwiezdnej.
                        Kontekst sugeruje, że w tym wersie jest on użyty jako synonim dla
                        θῦμα (tak też <title>LSJ</title>, s.v. i za nim L.P.E. Parker 2016: 109), inaczej niż by
                        wskazywała jego morfologia z sufiksem -τηριον, zwykle wskazującym
                        na miejsce spełniania czynności czasownika stanowiącego jego słowotwórczą
                        podstawę, jak w <w>δικαστήριον</w> czy ἐργαστήριον. <w>Θυτήριον</w>
                        powinien oznaczać „miejsce, w którym składa się ofiarę”, jednak to
                        jedyne miejsce, w którym się pojawia (poza traktatami astronomicznymi),
                        nie pozwala w żaden sposób na takie rozumienie.</p>
                    <p>244–245: <w>χέρνιβας</w> δὲ καὶ <w>κατάργματα</w> / οὐκ ἂν <w>φθάνοις</w> ἂν
                        <w>εὐτρεπῆ</w> <w>ποιουμένη</w> – „z wodą oczyszczeń zatem i spełnieniem /
                        wstępnych obrzędów jak należy nie zwlekaj”. <w>Χέρνιβας</w> – zob. komentarz
                        do wersu 58 powyżej. <w>Κατάργματα</w> – rzeczownik utworzony na
                        bazie czasownika <w>κατάρχομαι</w> w technicznym znaczeniu „sprawować
                        obrzędy wstępne ofiary”, zob. komentarz do wersu 40 powyżej.
                        Sam rzeczownik występuje tylko u Eurypidesa, a później u Plutarcha
                        (Thes. 22, 6, 4), ale bez kontekstu ofiarnego, w znaczeniu „pierwocin
                        płodów rolnych”. Leksykon Hesychiosa (s.v. <w>οὐλόχυτα</w>) utożsamia
                        <w>κατάργματα</w> z krupami rzucanymi na zwierzę przed złożeniem ofiary,
                        jednym z elementów składowych – obok ścinania włosów i obmyć
                        rytualnych – obrzędów wstępnych.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_258-259">
                    <head>Iphigenia Taurica 258-259</head>
                    <p>Passus z kwestii Ifigenii z rozmowy z Wolarzem o schwytanych
                        greckich przybyszach. Ifigenia wypytuje go, w jaki sposób zostali złapani
                        i oznajmia, że już dawno na ołtarzu nie składano Greków w ofierze.
                        Autentyczność tych wersów jest dyskutowana, ponieważ ich treść
                        stoi w sprzeczności ze słowami Orestesa z wersu 72 i samej Ifigenii
                        z wersów 346–347, gdzie jasno jest potwierdzone zarówno to, że już
                        składano tam Greków w ofierze, jak i to, że czyniła to Ifigenia (Kyriakou
                        2006: 113 i L.P.E. Parker 2016: 112–113). Dyskusja ta zdaje się chybiać
                        celu – przybysze, o których mowa, dotarli do Taurydy „po długim
                        czasie” (w. 258: <w>χρόνιοι</w> γὰρ <w>ἥκουσ</w>᾽). Kluczowa fraza <w>οὐδέ</w> <w>πω</w> – „jeszcze
                        nie” – odnosi się do czasu ostatniej ofiary, nie ma zatem sensu absolutnego,
                        jak chcą komentatorzy. Passus odnosi się do ofiary krwawej
                        przez odniesienie do ołtarza jako miejsca składania ofiary oraz przez
                        czasownik <w>ἐκφοινίσσω</w> – „spływać krwią” – Eurypidesowe hapax legomenon
                        (później tylko raz użyte przez Arystotelesa, <title>Phgn</title>. 812a37, na
                        określenie napływania oczu krwią).</p>
                    <quote><lb/>οὐδέ πω βωμὸς θεᾶς
                        <lb/>Ἑλληνικαῖσιν ἐξεφοινίχθη ῥοαῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Ołtarz bogini jeszcze nie
                        <lb/>Spłynął grecką krwią.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_275-280">
                    <head>Iphigenia Taurica 275-280</head>
                    <p>Słowa z opowieści Wolarza, który na prośbę Ifigenii opisuje szczegółowo,
                        w jaki sposób złapano przybyszów. Na ich widok jeden
                        z pasterzy wzniósł pełną trwogi modlitwę do Palajmona, Dioskurów
                        i Nereid, czy raczej ledwie taką modlitwę rozpoczął, ponieważ zawiera
                        tylko invocatio – samo wezwanie imienne bóstw i żadnej prośby.
                        Została ona przerwana przez innego z pasterzy, który wezwanie do
                        bogów wyśmiał, ukazując przybyszów jako przerażonych świadomością,
                        że w tej krainie składa się ludzi w ofierze. Na skutek tej drugiej
                        przemowy zapada decyzja o pojmaniu Greków i oddaniu ich na ofiarę
                        dla bogini: τῇ θεῷ <w>σφάγια</w>. W passusie tym ponownie występuje fraza
                        „składać obcych w ofierze” (w. 278: ὡς <w>θύοιμεν</w> ἐνθάδε ξένους)
                        z użyciem czasownika θύειν oraz „schwytać na/jako ofiarę krwawą”
                        (w. 280: θηρᾶν τε τῇ θεῷ <w>σφάγια</w>), gdzie z kolei występuje pochodzący
                        od czasownika <w>σφάζειν</w> rzeczownik <w>σφάγια</w>. Sensy tych dwóch
                        kategorii ofiarnych całkowicie się pokrywają bez zakreślania żadnych
                        cech wyróżniających – thyein znaczy sphazein i na odwrót. Sphagia zaś
                        – tak samo jak w wersie 40 (zob. komentarz) opisuje w najszerszym
                        możliwym znaczeniu krwawą ofiarę zabijaną przez podcięcie gardła,
                        bez żadnych dodatkowych cech związanych ze szczególnym miejscem
                        lub czasem ofiary.</p>
                    <quote><lb n="275"/>ἄλλος δέ τις μάταιος, ἀνομίᾳ θρασύς,
                        <lb/>ἐγέλασεν εὐχαῖς, ναυτίλους δ᾽ ἐφθαρμένους
                        <lb/>θάσσειν φάραγγ᾽ ἔφασκε τοῦ νόμου φόβῳ,
                        <lb/>κλύοντας ὡς θύοιμεν ἐνθάδε ξένους.
                        <lb/>ἔδοξε δ᾽ ἡμῶν εὖ λέγειν τοῖς πλείοσι,
                        <lb n="280"/>θηρᾶν τε τῇ θεῷ σφάγια τἀπιχώρια.</quote>
                    <quote><lb n="275"/>Jakiś inny prostak, pyszniący się bezprawiem,
                        <lb/>Wyśmiał modlitwy i powiedział, że rozbitkowie
                        <lb/>Siedzą w skalnej rozpadlinie, zdjęci lękiem przed prawem,
                        <lb/>Wiedząc, że tutaj obcych składamy w ofierze.
                        <lb/>Większości z nas wydało się, że dobrze mówi,
                        <lb n="280"/>I że trzeba ich schwytać na krwawą, właściwą w naszym kraju ofiarę
                        dla bogini.</quote>
                </div>

                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_328-329">
                    <head>Iphigenia Taurica 328-329</head>
                    <p>Wolarz opisuje walkę Orestesa i Pyladesa z pasterzami, którzy usiłowali
                        ich pojmać. Odparci mieczami, Taurowie sięgnęli po kamienie.
                        Wolarz opisuje coś, co uznaje za sui generis cud: żaden z kamieni nie trafił
                        przeznaczonych na ofiarę dla bogini przybyszów – tak jakby bogini
                        sama ich ustrzegła, aby przeznaczony dla niej dar nie został dotknięty
                        jakąś skazą (Kyriakou 2006: 130). „Nie trafił” – εὐτύχει – oznacza tutaj
                        „nie trafił śmiertelnie”, „nie ranił poważnie”, ponieważ w wersie 332
                        Wolarz informuje, że właśnie pociskami udało się Grekom wytrącić
                        miecze z rąk. Passus został uwzględniony w komentarzu, ponieważ
                        Grecy nazwani są tutaj expressis verbis „ofiarami”: <w>θύματα</w> (w. 329),
                        w znaczeniu „tego, co ma zostać złożone na ofiarę”.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ ἦν ἄπιστον· μυρίων γὰρ ἐκ χερῶν
                        <lb/>οὐδεὶς [sc. πέτρος] τὰ τῆς θεοῦ θύματ᾽ εὐτύχει βαλών.</quote>
                    <quote><lb/>Lecz nie do wiary: z niezliczonych rąk rzucany
                        <lb/>Żaden [pocisk] nie trafił ofiar bogini.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_333-339">
                    <head>Iphigenia Taurica 333-339</head>
                    <p>Zakończenie mowy Wolarza o schwytaniu greckich jeńców. Zostali
                        oni mimo zbrojnego oporu pojmani przez pasterzy i odprowadzeni
                        przed oblicze króla Thoasa, który zarządził oddanie ich na ofiarę dla
                        bogini, z nakazem, by Ifigenia przygotowała wszystko, co konieczne
                        do obrzędu: wodę lustralną i naczynia na krew ofiarną. Kończy Wolarz
                        swą opowieść wezwaniem do modlitwy o to, by Ifigenii nie zabrakło
                        nigdy ofiar z greckich przybyszów, które interpretuje jako odpłatę,
                        zadośćuczynienie za wydarzenia z Aulidy.</p>
                    <quote><lb/>πρὸς δ᾽ ἄνακτα τῆσδε γῆς
                        <lb/>κομίζομέν νιν. ὃ δ᾽ ἐσιδὼν ὅσον τάχος
                        <lb n="335"/>ἐς χέρνιβάς τε καὶ σφαγεῖ᾽ ἔπεμπέ σοι.
                        <lb/>ηὔχου δὲ τοιάδ᾽, ὦ νεᾶνί, σοι ξένων
                        <lb/>σφάγια παρεῖναι· κἂν ἀναλίσκῃς ξένους
                        <lb/>τοιούσδε, τὸν σὸν Ἑλλὰς ἀποτείσει φόνον
                        <lb/>δίκας τίνουσα τῆς ἐν Αὐλίδι σφαγῆς.</quote>
                    <quote><lb/>Do władcy tej ziemi
                        <lb/>Ich prowadzimy. On zaś, gdy ich ujrzał, jak najszybciej
                        <lb n="335"/>Posłał do ciebie do naczyń z wodą lustralną i czary na krew.
                        <lb/>A ty módl się, dziewico, żebyś z obcych
                        <lb/>Miała ofiary. Kiedy zabijesz tych
                        <lb/>Przybyszów, Hellada poniesie karę za mord na tobie
                        <lb/>I zapłaci za krwawą ofiarę w Aulidzie.</quote>
                    <p>335: ἐς <w>χέρνιβάς</w> τε καὶ <w>σφαγεῖ</w>᾽ ἔπεμπέ σοι – „posłał do ciebie do
                        naczyń z wodą lustralną i czary na krew”. <w>Ἐς</w> <w>χέρνιβας</w> – dosłownie
                        „do wody oczyszczeń” lub w tym wypadku – ze względu na drugą
                        część frazy – raczej: „do n a c z y ń z wodą lustralną” w celu dokonania
                        rytualnego obmycia, oczyszczenia przed złożeniem ofiary (zob. wyżej
                        komentarz do w. 58 z odnośnikami). <w>Ἐς</w> […] <w>σφαγεῖ[ον]</w> – L.P.E. Parker
                        (2016: 131) utrzymuje, że ten zwrot przyimkowy oznacza „na zarżnięcie”
                        („for the slaughter”), co ostatecznie jest, jak mówi Parker in
                        effect, słuszne, ale gubi zawarty w scenie obraz: Thoas nakazuje posłać
                        jeńców do Ifigenii (<w>σοι</w>) oraz do (<w>ἐς</w>) miejsca, w którym ma się dokonać
                        ofiara, symbolizowanego przez dwa typy naczyń kultowych, stojących
                        przy samym ołtarzu: misy z wodą lustralną (<w>χέρνιβάς</w>) oraz naczynia
                        na krew (<w>σφαγεῖον</w>). Przyimek „do” (<w>ἐς</w>) jest tu związany jasno z przestrzenią,
                        a nie działaniem. Ofiary trzeba dostarczyć tam, gdzie znajdują
                        się paramenty potrzebne do obmycia oraz skropienia ołtarza krwią
                        ofiary. To prawda, że przy naczyniach z wodą dokonuje się obmycia
                        i oczyszczenia oraz że aby zebrać krew do sphageion, trzeba najpierw
                        przeciąć ofierze tętnicę szyjną. Wydaje się jednak, że tłumaczenie tego
                        wersu przez „na oczyszczenie i zabicie” jest uproszczeniem opartym
                        na – słusznym – wnioskowaniu, które jednak stoi w sprzeczności
                        z treścią zdania i obrazem, który wywołuje. Lepszym, bardziej opisowym
                        przekładem byłoby: „posłał do ciebie, tam, gdzie stoją naczynia
                        z wodą i czara na krew”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_359-360">
                    <head>Iphigenia Taurica 359-360</head>
                    <p>W odpowiedzi na wezwanie Wolarza Ifigenia zgadza się przeprowadzić
                        nakazaną przez króla ofiarę, prosi o przyprowadzenie jeńców
                        i podejmuje przygotowania do obrzędu. W długim monologu wyjaśnia,
                        że o ile wcześniej z żalem i rozpaczą uczestniczyła w mordowaniu
                        Greków na ołtarzu, o tyle teraz – z powodu snów o Orestesie
                        i utracie wszelkiej nadziei wraz z przekonaniem o jego śmierci – budzi
                        się w niej gniew na wszystko, co greckie i jest gotowa bez żalu zabić
                        przybyszów. Snuje marzenia o śmierci Heleny i Menelaosa i rozpamiętuje
                        wydarzenia w Aulidzie (do tego samego pragnienia krwawej
                        zemsty na Helenie powróci jeszcze chór w pierwszym stasimonie:
                        w. 439–446). Mówiąc o własnej „śmierci” na ołtarzu w Aulidzie, używa
                        czasownika <w>σφάζειν</w>, który z jednej strony ma unaocznić bestialstwo
                        mordu, z drugiej jednak – jak w każdym innym wypadku w tym dramacie
                        (zob. komentarz do w. 8–9 powyżej) – pozostaje terminem technicznym
                        ofiary sensu stricto, w tym wypadku wzmocnionym jeszcze
                        przez sąsiadujący z nim rzeczownik <w>ἱερεύς</w> – „kapłan” i poprzedzające
                        porównanie <w>χειροῦν</w> ὡς <w>μόσχον</w> – „prowadzić jak jałówkę”. Funkcja
                        czasownika <w>σφάζειν</w> jest tutaj jednoznacznie definiowana przez kontekst.</p>
                    <quote><lb/>οὗ μ᾽ ὥστε μόσχον Δαναΐδαι χειρούμενοι
                        <lb n="360"/>ἔσφαζον, ἱερεὺς δ᾽ ἦν ὁ γεννήσας πατήρ.</quote>
                    <quote><lb/>Gdzie mnie, prowadząc jak jałówkę, Danaidzi
                        <lb n="360"/>Zarzynali, a kapłanem był rodzony ojciec.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_380-384">
                    <head>Iphigenia Taurica 380-384</head>
                    <p>Koniec monologu Ifigenii zbiega się z zakończeniem epeisodionu
                        pierwszego. Po rozpamiętywaniu własnych losów z Aulidy i rozpaczy
                        nad domniemaną utratą Orestesa Ifigenia występuje z oskarżeniem
                        Artemidy. Wskazuje jej hipokryzję: z jednej strony (<w>μέν</w>) wzbrania ona
                        dostępu do ołtarzy ludziom, którzy dotknęli kobiety w połogu lub
                        zwłok, a z drugiej (<w>δέ</w>) cieszy się z otrzymywania ofiar z zabijanych
                        ludzi. Ostatecznie Ifigenia dochodzi do wniosku, że krwawy obrzęd
                        musi pochodzić z „błędu” Taurów (w. 390: τὸ <w>φαῦλον</w>), ponieważ nie
                        jest możliwe, aby którykolwiek z bogów mógł być zły (<w>οὐδένα</w> γὰρ
                        <w>οἶμαι</w> <w>δαιμόνων</w> <w>εἶναι</w> <w>κακόν</w>).</p>
                    <p>Passus zawiera dwa istotne dla kategorii ofiary zagadnienia: 1. problem
                        zmazy, skalania i wyłączenia z rytuału ofiarnego oraz 2. cel składania
                        ofiary, którym jest radość, zadowolenie, czy też – jak w tym miejscu
                        – przyjemność bóstwa.</p>
                    <quote><lb n="380"/>τὰ τῆς θεοῦ δὲ μέμφομαι σοφίσματα,
                        <lb/>ἥτις βροτῶν μὲν ἤν τις ἅψηται φόνου,
                        <lb/>ἢ καὶ λοχείας ἢ νεκροῦ θίγῃ χεροῖν,
                        <lb/>βωμῶν ἀπείργει, μυσαρὸν ὡς ἡγουμένη,
                        <lb/>αὐτὴ δὲ θυσίαις ἥδεται βροτοκτόνοις.</quote>
                    <quote><lb n="380"/>Ganię pokrętne myśli bogini,
                        <lb/>Która ilekroć jakiś śmiertelnik splami się mordem
                        <lb/>Albo kobietą w połogu czy dotknie rękami trupa,
                        <lb/>Wzbrania dostępu do ołtarzy, uznając za skalanego,
                        <lb/>A sama cieszy się ofiarami z ludzi.</quote>
                    <p>383: <w>βωμῶν</w> <w>ἀπείργει</w> – „wzbrania dostępu do ołtarzy”. Zaciągnięcie
                        zmazy (miasma), skalania, utrata czystości rytualnej skutkuje wykluczeniem
                        od uczestnictwa w obrzędach, także w obrzędzie składania ofiary
                        – wykluczenie „od ołtarza”. Ifigenia wymienia trzy powody wykluczenia
                        z uczestnictwa w ofierze, symbolizowanej w tej wypowiedzi przez
                        bomos – ołtarz: dopuszczenie się morderstwa (ἤν τις <w>ἅψηται</w> <w>φόνου</w>),
                        dotknięcie kobiety w połogu (<w>λοχείας</w> […] <w>θίγῃ</w> <w>χεροῖν</w>) i dotknięcie
                        zwłok (<w>νεκροῦ</w> <w>θίγῃ</w> <w>χεροῖν</w>). Narodziny i śmierć powodują dwa rodzaje
                        zmazy, do których greckie źródła odnoszą się najczęściej (Parker
                        1983, 32–73, przywołana opinia: 33). Zmaza od kontaktu ze śmiercią
                        mogła zostać oczyszczona lub minąć po określonym czasie, jak wynika
                        z kultowych regulacji (leges sacrae) okresu poklasycznego (ibidem, 37
                        z przypisem 17 i odnośnikami). Ifigenia odwołuje się do tych typowych
                        i codziennych przypadków zaciągnięcia zmazy, ale koncentruje się na
                        śmierci, aby skontrastować ją z wymaganym przez Artemidę zabijaniem
                        ludzi w ofierze. Przeciwstawia wykluczenie od ołtarza na skutek
                        dotknięcia zwłok – zwłokom leżącym i dotykanym na tym samym ołtarzu.
                        Kontrastuje zmazę pochodzącą z udziału w morderstwie (lub też,
                        jak komentuje Kyriakou 2006: 143 ogólnie z wejścia w kontakt z krwią
                        osoby zamordowanej) z obowiązkiem mordowania ludzi na ołtarzu.</p>
                    <p>384: αὐτὴ δὲ <w>θυσίαις</w> <w>ἥδεται</w> <w>βροτοκτόνοις</w> – „a sama cieszy się ofiarami
                        z ludzi”. Ofiara musi być bogom „miła” (jak w w. 243 powyżej:
                        φίλον) i sprawiać im przyjemność (Naiden 2013: 99–100). Intrygujący
                        jest tutaj wybór czasownika – ἥδεσθαι opisuje doznawanie przyjemności.
                        Natomiast najczęściej oczekiwaną reakcją na ofiarę jest „radość”,
                        bogowie powinni <w>χαίρειν</w> – „cieszyć się” z ofiar (por. E. <title>IA</title> 1525,
                        Ar. <title>Nu</title>. 274, <title>Th</title>. 314, 977–981 oraz <title>Av</title>. 1743).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_399-406">
                    <head>Iphigenia Taurica 399-406</head>
                    <p>Pierwsza strofa pierwszego stasimonu. Chór służebnic Ifigenii zastanawia
                        się, kim są przybysze z Grecji symbolizowanej przez Eurotas
                        i Dirke. Kraj Taurów opisują jako „niezmieszany” (<w>ἄμεικτον</w>), czyli – jak
                        sugerują komentatorzy (Kyriakou 2006: 148; L.P.E. Parker 2016: 149) –
                        wolny od „mieszańców”, takich jak Centaury czy Cyklopi. Zaryzykowałbym
                        jednak twierdzenie, że może tu chodzić ogólnie o obcych – wszyscy
                        obcy przybysze (<w>ξένοι</w>) są przecież zabijani na ofiarę, powiedzielibyśmy
                        dzisiaj, że w wizji chóru kraj Taurów jest „etnicznie czysty”, a ponadto
                        wyróżnia się tym, że składane są w jego świątyniach ofiary z ludzi – przybyszów
                        i obcych. Ofiara krwawa przywołana jest tutaj omownie – chór
                        śpiewa o „ludzkiej krwi” (αἷμα <w>βρότειον</w>), która „plami” (<w>τέγγει</w>) ołtarze
                        (<w>βωμούς</w>) i całe świątynie otoczone kolumnami (<w>περικίονας</w> <w>ναούς</w>).</p>
                    <quote><lb/>τίνες ποτ᾽ ἄρα τὸν εὔυδρον δονακόχλοα
                        <lb n="400"/>λιπόντες Εὐρώταν ἢ
                        <lb/>ῥεύματα σεμνὰ Δίρκας
                        <lb/>ἔβασαν ἔβασαν ἄμεικτον αἶαν, ἔνθα κούρᾳ
                        <lb n="403"/>δίᾳ τέγγει
                        <lb n="405"/>βωμοὺς καὶ περικίονας
                        <lb/>ναοὺς αἷμα βρότειον;</quote>
                    <quote><lb/>Jacyż to ludzie niegdyś, o pięknych wodach i zielonych trzcinach
                        <lb n="400"/>Opuściwszy Eurotas albo
                        <lb/>Czcigodne nurty Dirki,
                        <lb/>Przybyli, przybyli do ziemi wolnej od obcych, gdzie dla boskiej
                        <lb n="403"/>Córy plami
                        <lb n="405"/>Ołtarze i kolumnami otoczone
                        <lb/>Świątynie ludzka krew?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_456-466">
                    <head>Iphigenia Taurica 456-466</head>
                    <p>Słowa przodownicy chóru otwierające drugi epeisodion, tuż przed
                        wejściem Ifigenii. Opisują wprowadzenie na scenę pojmanych Orestesa
                        i Pyladesa (uznanych za braci bliźniaków – <w>δίδυμοι</w>), a następnie
                        stają się modlitwą do Artemidy – zawiera ona z jednej strony standardową
                        prośbę o przyjęcie ofiary (<w>δέξαι</w> <w>θυσίας</w>), która ma być złożona,
                        a z drugiej przyznanie, że dla Greków (ὁ <w>παρ᾽ </w><w>ἡμῖν</w> <w>νόμος</w>: chór składa
                        się z greckich branek) ofiara taka jest według zwyczajowego prawa
                        (<w>νόμος</w>) „nieświęta” (w. 465: <w>οὐχ</w> <w>ὁσίας</w>). Słowa [῞<w>Ελλησι</w> <w>διδούς</w>]
                        z wersu 466 stanowią zagadkę i są uznawane w komentarzach (Kyriakou
                        2006: 160; L.P.E. Parker 2016: 159) zgodnie za całkowicie niezrozumiałą
                        interpolację kopisty, z sugestią ich usunięcia i ignorowania
                        w przekładzie. W interpretacji wynikającej z przekładu Łanowskiego
                        wzmacniają one przyimkowy zwrot „u nas” (ὁ <w>παρ᾽</w> <w>ἡμῖν</w>) i być może
                        jest to jedyne słuszne wytłumaczenie, gdyby uznać te słowa za autentyczne,
                        mimo nierozwiązywalnych trudności syntaktycznych.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ οἵδε χέρας δεσμοῖς δίδυμοι
                        <lb/>συνερεισθέντες χωροῦσι, νέον
                        <lb/>πρόσφαγμα θεᾶς· σιγᾶτε, φίλαι.
                        <lb/>τὰ γὰρ Ἑλλήνων ἀκροθίνια δὴ
                        <lb n="460"/>ναοῖσι πέλας τάδε βαίνει·
                        <lb/>οὐδ᾽ ἀγγελίας ψευδεῖς ἔλακεν
                        <lb/>βουφορβὸς ἀνήρ.
                        <lb/>ὦ πότνι᾽, εἴ σοι τάδ᾽ ἀρεσκόντως
                        <lb/>πόλις ἥδε τελεῖ, δέξαι θυσίας,
                        <lb n="465"/>ἃς ὁ παρ᾽ ἡμῖν νόμος οὐχ ὁσίας
                        <lb/>[Ἕλλησι διδοὺς] ἀναφαίνει.</quote>
                    <quote><lb/>Ale oto ci dwaj z rękami więzami
                        <lb/>Mocno spętanymi nadchodzą, jako nowa
                        <lb/>Ofiara krwawa dla bogini. Zamilczcie, miłe!
                        <lb/>Pierwociny z Greków
                        <lb n="460"/>W pobliże świątyni już kroczą.
                        <lb/>Nie wykrzykiwał fałszywych wieści
                        <lb/>Pasterz wołów.
                        <lb/>O pani! Jeśli tak, by sprawić ci przyjemność
                        <lb/>Miasto to spełnia te [obrzędy], przyjmij ofiary,
                        <lb n="465"/>Które u nas prawo za nieświęte
                        <lb/>[Dając Hellenom] uważa.</quote>
                    <p>458: <w>πρόσφαγμα</w> <w>θεᾶς</w> – „ofiara dla bogini”. Zob. komentarz
                        do wersu 243 powyżej. Tak jak tam, tak i tutaj termin prosphagma pozbawiony
                        jest właściwych mu w innych kontekstach literackich szczegółowych
                        znaczeń związanych z ofiarnymi obrzędami pogrzebowymi.
                        Oznacza tyle, co sphagion – ofiara krwawa zabijana przez podcięcie
                        gardła. Za sugestią L.P.E. Parker (2016: 109) można ewentualnie przyjąć
                        przestrzenne, a nie czasowe znaczenie przedrostka: „ofiara p r z e d
                        obliczem/posągiem bogini”.</p>
                    <p>464: <w>δέξαι</w> <w>θυσίας</w> – „przyjmij ofiary”. Por. komentarz do wersu 20
                        powyżej. Spełnianie rytualnych obrzędów, w tym ofiar, musi być
                        „miłe” bogom – w tym wypadku przodownica chóru prosi o przyjęcie
                        ofiar, o ile sprawiają one bogini przyjemność, radość i zadowolenie;
                        wyraża to przysłówek <w>ἀρεσκόντως</w> (w. 463) utworzony od imiesłowu
                        czasownika <w>ἀρέσκω</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_468-469">
                    <head>Iphigenia Taurica 468-469</head>
                    <p>Ifigenia po wejściu na scenę, gdzie siedzą już wprowadzeni jeńcy,
                        zleca służebnym przygotowania do obrzędów ofiarnych. Nakazuje
                        także rozwiązanie pojmanym więzów na rękach, mówiąc, że nie mogą
                        być związani, ponieważ są „poświęceni” – <w>ἱεροί</w> – to znaczy włączeni
                        w sferę sacrum przynależną bóstwu, wyjęci ze zwyczajnego porządku,
                        ich status ulega zmianie.</p>
                    <quote><lb/>μέθετε τῶν ξένων χέρας,
                        <lb/>ὡς ὄντες ἱεροὶ μηκέτ᾽ ὦσι δέσμιοι.</quote>
                    <quote><lb/>Rozwiążcie obcym ręce,
                        <lb/>Ponieważ jako poświęceni już nie są jeńcami.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_490-491">
                    <head>Iphigenia Taurica 490-491</head>
                    <p>Odpowiedź Orestesa na słowa Ifigenii, która wypytuje o pochodzenie
                        i rodziny przybyszów, których nazywa „nieszczęsnymi” (w. 479:
                        <w>ταλαίπωροι</w> <w>ξένοι</w>) i zapowiada ich śmierć. Orestes oznajmia, że są
                        oni świadomi panujących tutaj zwyczajów i wiedzą, jakiego rodzaju
                        ofiary – <w>θυσίας</w> <w>ἐπιστάμεσθα</w> – są tu składane. Uwagę zwraca fakt,
                        że chociaż przybysze są świadomi, że ofiary są nie tylko krwawe, ale
                        też składane z ludzi, Orestes używa neutralnego rzeczownika <w>θυσία</w>,
                        zamiast chętnie stosowanych przez chór i samą Ifigenię słów z grupy
                        tematycznej <w>σφαγ-</w>, podkreślających brutalność ofiarnych mordów.
                        W tym kontekście i z tak wyraźnym odniesieniem do krwawego mordu
                        ofiarnego rzeczownik θυσία należy uznać za eufemizm.</p>
                    <quote><lb n="490"/> δὲ μὴ θρήνει σύ· τὰς γὰρ ἐνθάδε
                        <lb/>θυσίας ἐπιστάμεσθα καὶ γιγνώσκομεν.</quote>
                    <quote><lb n="490"/>A ty nie płacz nad nami. Przecież tutejsze
                        <lb/>Ofiary znamy i o nich wiemy.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_504">
                    <head>Iphigenia Taurica 504</head>
                    <p>Ifigenia wypytuje Orestesa o jego imię. Ten kategorycznie odmawia
                        jego podania i zwraca się do Ifigenii jako do tej, która złoży z niego
                        ofiarę: <w>θύσεις</w>; zob. komentarz do wersu 491 powyżej.</p>
                    <quote><lb/>τὸ σῶμα θύσεις τοὐμόν, οὐχὶ τοὔνομα.</quote>
                    <quote><lb/>Złożysz w ofierze moje ciało, a nie imię.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_595-596">
                    <head>Iphigenia Taurica 595-596</head>
                    <p>Kiedy Ifigenia dowiaduje się od samego Orestesa – nie wiedząc
                        jeszcze, że to on z nią rozmawia – że jej brat żyje, wpada na pomysł
                        posłania go z listem do Argos. Proponuje Orestesowi ocalenie za cenę
                        pozostawienia Pyladesa na ofiarę, czy raczej jako ofiarę (<w>θῦμα</w> – to, co
                        składa się w ofierze). Orestes odmawia, wierny przyjacielowi, i oferuje
                        swoje życie zamiast jego.</p>
                    <quote><lb n="595"/>οὗτος δ᾽, ἐπείπερ πόλις ἀναγκάζει τάδε,
                        <lb/>θεᾷ γενέσθω θῦμα χωρισθεὶς σέθεν.</quote>
                    <quote><lb n="595"/>Ten zaś [sc. Pylades], skoro miasto do tego przymusza,
                        <lb/>Niech stanie się ofiarą dla bogini, od ciebie oddzielony.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_617.626">
                    <head>Iphigenia Taurica 617-626</head>
                    <p>Wymiana zdań między Orestesem i Ifigenią z końca drugiego epeisodionu.
                        Ifigenia przyjmuje deklarację Orestesa, który nie godzi się
                        na ocalenie swego życia, by jechać z listem do Grecji za cenę śmierci
                        Pyladesa i oferuje swoje życie, by uwolnić przyjaciela. Ifigenia oznajmia
                        mu, że w takim razie pośle „tamtego”, tj. Pyladesa (w. 614: τόνδε
                        <w>πέμψομεν</w>), a Orestes zginie (w. 615: σὺ δὲ <w>θανῇ</w>). W tym momencie
                        Orestes zaczyna się dopytywać o to, jak zginie w ofierze oraz o to, co
                        stanie się z jego zwłokami.</p>
                        <quote><lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                            <lb/>θύσει δὲ τίς με καὶ τὰ δεινὰ τλήσεται;
                            <lb/><emph>ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ</emph>:
                            <lb/>ἐγώ· θεᾶς γὰρ τῆσδε προστροπὴν ἔχω.
                            <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: ἄζηλά γ᾽, ὦ νεᾶνι, κοὐκ εὐδαίμονα.
                            <lb n="620"/><emph>ΙΦ</emph>.: ἀλλ' εἰς ἀνάγκην κείμεθ᾽, ἣν φυλακτέον.
                            <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: αὐτὴ ξίφει θύουσα θῆλυς ἄρσενας;
                            <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: οὔκ, ἀλλὰ χαίτην ἀμφὶ σὴν χερνίψομαι.
                            <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: ὁ δὲ σφαγεὺς τίς; εἰ τάδ᾽ ἱστορεῖν με χρή.
                            <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: ἔσω δόμων τῶνδ᾽ εἰσὶν οἷς μέλει τάδε.
                            <lb n="625"/><emph>ΟΡ</emph>.: τάφος δὲ ποῖος δέξεταί μ᾽, ὅταν θάνω;
                            <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: πῦρ ἱερὸν ἔνδον χάσμα τ᾽ εὐρωπὸν πέτρας.</quote>
                        <quote><lb/><emph>ORESTES</emph>:
                            <lb/>Kto mnie złoży w ofierze i się poważy na te okropności?
                            <lb/><emph>IFIGENIA</emph>:
                            <lb/>Ja. Bo taki mam od bogini kapłański obowiązek.
                            <lb/><emph>OR</emph>.: Nie do pozazdroszczenia, dziewczyno, i dalekie to od szczęścia.
                            <lb n="620"/><emph>IF</emph>.: Ale podlegamy konieczności, której trzeba strzec.
                            <lb/><emph>OR</emph>.: Sama, kobieta, mieczem na ofiarę składasz mężczyzn?
                            <lb/><emph>IF</emph>.: Nie, ale wodą oczyszczeń skropię twoje włosy.
                            <lb/><emph>OR</emph>.: A kto ofiarnikiem? Jeśli muszę o to spytać?
                            <lb/><emph>IF</emph>.: Wewnątrz tej świątyni są ci, którzy o to dbają.
                            <lb n="625"/><emph>OR</emph>.: A jaki grób mnie przyjmie, kiedy umrę?
                            <lb/><emph>IF</emph>.: Święty ogień w szerokiej rozpadlinie skalnej.</quote>
                        <p>617: <w>θύσει</w> δὲ τίς με – „kto mnie złoży w ofierze”. Dwa najnowsze
                            komentarze do tego miejsca, przywołując zresztą dokładnie ten sam
                            passus z opracowania Casabony (1966: 77–78), zupełnie inaczej, czy nawet
                            wprost przeciwnie, wyjaśniają znaczenie czasownika <w>θύειν</w> w tym
                            wersie. Kyriakou (2006: 207) przekonuje, że Orestes używa go w znaczeniu
                            „stricke down the victim” – „ugodzić, powalić ciosem ofiarę”,
                            czyli de facto tożsamym ze znaczeniem czasownika <w>σφάζειν</w>, L.P.E. Parker
                            natomiast (2016: 186) – że mamy tu do czynienia z sensem ogólnym:
                            „general term for conductiong the whole ceremony, which does include
                            killing”. Wbrew pozorom jednak stanowiska te nie są istotnie sprzeczne.</p>
                        <p>Orestes jeszcze nie wie, że kto inny prowadzi całą ceremonię, a kto
                            inny dokonuje śmiertelnego cięcia – dowie się o tym kilka wersów poniżej
                            (w. 623–624). Z wersów 491 i 504 powyżej wiemy, że unika on
                            wyraźnie pojęć <w>σφαγή</w> czy <w>σφάγιον</w> także wtedy, kiedy w oczywisty
                            sposób mówi o własnej śmierci ofiarnej. Można więc przyjąć, że nadal
                            posługując się eufemizmem, pyta de facto o to, kto zada śmiertelny
                            cios. Z drugiej strony można przyjąć, że to pierwsze pytanie ma
                            charakter jak najbardziej ogólny i rzeczywiście dotyczy całego obrzędu,
                            który w oczywisty sposób obejmuje też sam akt ofiarnego mordu;
                            świadomość tego widoczna jest w drugiej części pytania: [τίς] τὰ
                            δεινὰ <w>τλήσεται</w> – „kto […] się poważy na te okropności?”. Koncepcję
                            L.P.E. Parker potwierdza jeszcze fakt, że pytanie o tego, kto zada cios,
                            pada odrębnie w wersie 623: ὁ δὲ <w>σφαγεὺς</w> τίς. Kyriakou (2006: 207)
                            w dość karkołomny sposób usiłuje połączyć obydwa te spojrzenia,
                            sugerując, że inaczej rozumie czasownik <w>θύειν</w> Orestes w wersie 617
                            (jako <w>σφάζειν</w>), a inaczej Ifigenia w następnym (ogólnie).</p>
                    <p>Wydaje się, że te obszerne dyskusje mają jednak dość akademicki
                        charakter i przekonujące konkluzje są nie do osiągnięcia. W całym dramacie
                        wyraźnie widać, że doszukiwanie się precyzyjnego sensu słów
                        związanych z opisem procedury ofiarnej jest bezcelowe (por. znaczenia
                        słów <w>πρόσφαγμα</w> czy σφάγια w w. 243, 458). Orestes, świadomy
                        swego losu, pyta po prostu: „kto to zrobi?” i nie jest możliwe udzielenie
                        odpowiedzi na pytanie, czy ma on na myśli sam śmiertelny cios,
                        czy też wszystko, co do tego ciosu prowadzi.</p>
                    <p>621: αὐτὴ <w>ξίφει</w> <w>θύουσα</w> <w>θῆλυς</w> <w>ἄρσενας</w> – „sama, kobieta, mieczem
                        na ofiarę składasz mężczyzn?”. W tym miejscu Orestes wyraźnie
                        używa czasownika θύειν w znaczeniu <w>σφάζειν</w>. „Składać ofiarę mieczem”
                        oznacza wprost „zabijać przez podcięcie gardła”. Orestes nadal
                        unika słów odnoszących się do krwawego mordu podczas rytuału
                        ofiarnego. Pytanie Orestesa zawiera też element zdziwienia, ponieważ
                        kobiety w Grecji rzadko zabijały zwierzęta podczas ofiary, a jeśli już
                        tak się zdarzało, to były to raczej drobne zwierzęta (na ten temat zob.
                        Dillon 2002: 245–256 i Osborne 1993: 400–401).</p>
                    <p>622: οὔκ, ἀλλὰ <w>χαίτην</w> ἀμφὶ σὴν <w>χερνίψομαι</w> – „nie, ale wodą
                        oczyszczeń skropię twoje włosy”. Na pytanie o to, czy sama wykona
                        śmiertelne cięcie mieczem, Ifigenia odpowiada przecząco i wyjaśnia, że
                        jej zadaniem jest spełnienie obrzędów wstępnych ofiary (<w>κατάργαματα</w>,
                        zob. w. 243 z komentarzem powyżej) – do których należy skrapianie
                        ofiary wodą lustralną (<w>χέρνιψ</w>, zob. komentarz do w. 58 z odnośnikami).</p>
                    <p>623: ὁ δὲ <w>σφαγεὺς</w> τίς; – „a kto ofiarnikiem?”. <w>Σφαγεύς</w> to ten, kto
                        wykonuje <w>σφαγή</w> – cięcie mieczem (Casabona 1966: 178: „s’applique
                        à qui accomplit occasionnellement le geste de l’égorgement”). Nie jest to
                        jedynie nomen agentis dla <w>σφάζειν</w>, ale techniczna nazwa funkcji związanej 
                        z rytuałem ofiarnym (Osborne 1993: 401). Por. E. <title>HF</title> 451, gdzie
                        występuje przeciwstawienie <w>ἱερεύς</w> (pojęcie szersze: ten, kto nadzoruje
                        całość obrzędu) słowu <w>σφαγεύς</w> (pojęcie wąskie: ten, kto podcina gardło
                        ofierze) w kontekście ofiarnym, a także do S. <title>Aj</title>. 816.</p>
                    <p>626: πῦρ <w>ἱερὸν</w> <w>ἔνδον</w> <w>χάσμα</w> τ᾽ <w>εὐρωπὸν</w> <w>πέτρας</w> – „święty ogień
                        w szerokiej rozpadlinie skalnej”. Ofiara złożona z człowieka ma zostać
                        spalona – jest ofiarą całopalną.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_644-645">
                    <head>Iphigenia Taurica 644-645</head>
                    <p>Pierwsze słowa pieśni chóru otwierającej drugi stasimon. Greckie
                        służki Ifigenii lamentują nad losem Orestesa skazanego na zabicie,
                        posługując się lirycznym, metaforycznym obrazem, w którym ofiara
                        jest „oddana” (<w>μελόμενον</w>: „przynależy”, por. E. <title>Ph</title>. 1303; L.P.E.Parker
                        2016: 193) krwawym kroplom (<w>ῥανίσι</w> […] <w>αἱμακταῖς</w>) obmyć
                        (<w>χερνίβων</w>), czyli spływa własną krwią. Wody lustralne (<w>χέρνιβες</w>)
                        w tej poetyckiej wizji zapowiadają, antycypują krwawą ofiarę – chór
                        już w nich widzi krople krwi.</p>
                    <quote><lb/>κατολοφύρομαι σὲ τὸν χερνίβων
                        <lb n="645"/>ῥανίσι μελόμενον αἱμακταῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Opłakuję cię, wód lustralnych
                        <lb n="645"/>Kroplom krwawym oddanego.–</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_683-685">
                    <head>Iphigenia Taurica 683-685 </head>
                        <p>Początek epeisodionu trzeciego: rozmowa Pyladesa z Orestesem.
                            Pylades tak samo jak wcześniej Orestes odmawia przyjacielowi przyjęcia
                            jego ofiary z życia jako ceny za własne ocalenie. Chce razem z nim
                            ponieść śmierć ofiarną w Taurydzie. Przekonuje Orestesa, że w Argos
                            i tak zostałby uznany za zdrajcę, który opuścił przyjaciela, by ratować
                            własną skórę. Myśl ta przejmuje go lękiem i wstydem.</p>
                        <quote><lb/>ταῦτ᾽ οὖν φοβοῦμαι καὶ δι᾽ αἰσχύνης ἔχω,
                            <lb/>κοὐκ ἔσθ᾽ ὅπως οὐ χρὴ συνεκπνεῦσαί μέ σοι
                            <lb n="685"/>καὶ συσφαγῆναι καὶ πυρωθῆναι δέμας.</quote>
                        <quote><lb/>Tego się boję i tego wstydzę,
                            <lb/>I nie jest tak, żebym nie musiał razem z tobą oddać ducha
                            <lb n="685"/>I razem z tobą być zarżnięty na ofiarę i spłonąć na stosie.</quote>
                        <p>685: <w>συσφαγῆναι</w> – „razem z tobą być zarżnięty na ofiarę”. Pylades,
                            deklarując gotowość oddania się na śmierć, używa czasownika [συν]-<w>σφάζειν</w>
                            – „zabijać/zarzynać/składać na ofiarę” (nota bene <w>συσφάζειν</w>
                            jest Eurypidesowym hapax legomenon, por. Kyriakou 2006: 231). Gdyby
                            passus ten wyrwać z szerokiego kontekstu całości dramatu, mógłby ten
                            czasownik oznaczać tutaj po prostu „zarzynać”, „zabić przez podcięcie
                            gardła”, ewentualnie „zabić tak, j a k zabija się zwierzę na ofiarę”.
                            Jednak ofiarny charakter potencjalnej śmierci Pyladesa i/lub Orestesa
                            jest nie tylko w pełni oczywisty dla wszystkich uczestników akcji, ale
                            także nieustannie podkreślany i eksponowany. Z tej racji zawężenie
                            jego sensu do funkcji czysto rytualnej jest uzasadnione i konieczne.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_704-705">
                    <head>Iphigenia Taurica 704-705</head>
                    <p>Orestes, mimo szlachetnego oporu Pyladesa, ostatecznie przekonuje
                        przyjaciela, by jednak podjął się misji dostarczenia listu do Argos
                        i uszedł z życiem. Prosi go, by odprawił mu należny pogrzeb (w. 702),
                        zaopiekował się jego siostrą (w. 703) oraz by powiadomił Argos, że
                        zginął zabity na ofiarę. Orestesowi wyraźnie zależy na tym, by mieszkańcom
                        Argos donieść, że zginął on z ręki Argejki oraz że jego śmierć
                        nie była pozbawiona czci i spełniła się przy ołtarzu.</p>
                    <quote><lb/>" δ᾽ ὡς ὄλωλ᾽ ὑπ᾽ Ἀργείας τινὸς
                        <lb n="705"/>γυναικός, ἀμφὶ βωμὸν ἁγνισθεὶς φόνῳ.</quote>
                    <quote><lb/>Donieś, że zginąłem z rąk jakiejś argejskiej
                        <lb n="705"/>Kobiety, przy ołtarzu poświęcony na zamordowanie.</quote>
                    <p>705: <w>ἀμφὶ</w> <w>βωμὸν</w> <w>ἁγνισθεὶς</w> <w>φόνῳ</w> – „przy ołtarzu poświęcony
                        na zamordowanie”. Śmierć Orestesa dokona się przy ołtarzu – <w>ἀμφὶ</w>
                        <w>βωμόν</w>, spełni się jako ofiara dla Artemidy. Sam Orestes, mówiąc
                        o swej śmierci, posługiwał się dotąd wielokrotnie czasownikiem
                        <w>θύειν</w> (por. w. 504, 617, 621). Tutaj użyta fraza <w>ἁγνίζειν</w> φόνῳ nastręcza
                        trudności interpretacyjnych i była szeroko komentowana
                        (zob. Kyriakou 2006: 238–239). Najpierw zaskakuje użycie w rytualnym
                        kontekście ołtarza radykalnie nierytualnego rzeczownika φό-
                        νος – „mord”, „krwawa zbrodnia”. Następnie zaś niejasny jest sens
                        czasownika <w>ἁγνίζειν</w>, który w pierwszej kolejności oznacza „oczyścić”,
                        dokładniej: „uczynić <w>ἁγνόν</w> – czystym, świętym, wolnym od
                        zmazy”, zawsze w kontekście religijnym (Parker 1983: 329); R. Parker
                        uznaje go za poetycki wariant dla <w>καθαίρειν</w> (ibidem). Gdyby przyjąć
                        to znaczenie, należałoby również uznać, że forma <w>φόνῳ</w> stanowi dativus
                        instrumentalis (tak Sansone 1979: 239), a cała fraza znaczy: „dostąpiłem
                        oczyszczenia przez zbrodnię [tzn. poddanie się mordowi]”.
                        Wynikałoby z tego, że Orestes oczekiwał ostatecznego oczyszczenia
                        od zmazy matkobójstwa za pomocą przelania własnej krwi. Jednak
                        – jak słusznie argumentuje Kyriakou (2006: 238) – zabicie człowieka
                        obciążonego zmazą nie usuwa jego skalania; gdyby tak było, rozumowanie
                        Ifigenii kapłanki nie miałoby żadnego sensu: musiała ona
                        oczyścić skalanego człowieka przeznaczonego na ofiarę przed złożeniem
                        go na ofiarę, natomiast nie byłoby to potrzebne, gdyby zabicie
                        nieczystego automatycznie usuwało z niego zmazę. Jest to sprzeczne
                        z logiką rytuału: do obrzędu ofiary nie można przystąpić, będąc
                        skalanym – jest to warunek, żeby ją spełnić godnie, a nie tego, żeby
                        samemu dostąpić uwolnienia od skazy.</p>
                    <p>Jednak <w>ἁγνίζειν</w> występuje też w tragedii w połączeniu ze słowami,
                        które to podstawowe znaczenie uniemożliwiają – z ofiarami,
                        zwłaszcza pogrzebowymi, ciastkami ofiarnymi, włosami (por. <title>Alc</title>.
                        76) czy zwłokami (S. <title>Ant</title>. 196, 545, 1081 [zob. komentarz], E. <title>Ion</title> 707
                        i <title>Supp</title>. 1211) – w takich wypadkach czasownik ten znaczy „poświęcić”,
                        to znaczy „włączyć na wyłączność w domenę boską” (Casabona
                        1966: 198; Rudhardt 1992: 235–236).</p>
                    <p>Wobec braku wewnętrznej logiki w rozumowaniu Sansone’a (powyżej)
                        oraz wskazanych wyżej poświadczeń w tragedii należy przyjąć,
                        że w komentowanej frazie chodzi nie o oczyszczenie Orestesa przez
                        jego zamordowanie, ale o jego poświęcenie się (Parker 1983: 329: „consecrate
                        [by destruction]”, por. Ekroth 2002: 89), oddanie się na zabicie.</p>
                </div>
                
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_725-726">
                    <head>Iphigenia Taurica 725-726</head>
                    <p>Pierwsze słowa Ifigenii po wejściu na scenę w trzecim epeisodionie.
                        Zwraca się ona do strażników i nakazuje im podjąć przygotowania do
                        samego spełnienia ofiary – sphage, czyli wykonania ostatecznego cięcia
                        po wszystkich obrzędach wstępnych.</p>
                    <quote><lb n="725"/>ἀπέλθεθ᾽ ὑμεῖς καὶ παρευτρεπίζετε
                        <lb/>τἄνδον μολόντες τοῖς ἐφεστῶσι σφαγῇ.</quote>
                    <quote><lb n="725"/>Wy odejdźcie i odpowiednio przygotujcie
                        <lb/>Wszystko w środku, przyszedłszy do tych, którzy uczestniczą
                        w przeprowadzaniu ofiary.</quote>
                    <p>726: τοῖς <w>ἐφεστῶσι</w> <w>σφαγῇ</w> – „do tych, którzy uczestniczą w przeprowadzaniu
                        ofiary”. Nie dotyczy to bynajmniej wszystkich uczestników
                        ofiary, czyli tych, którzy się jej jedynie przyglądają, ale tych,
                        którzy aktywnie w jej spełnianiu uczestniczą, pełniąc formalne urzędy.
                        Wers 1284 poniżej wyjaśnia dokładniej, kogo ma na myśli Ifigenia,
                        zwracając się do swoich sług: <w>ναοφύλακες</w> <w>βώμιοί</w> τ᾽ <w>ἐπιστάται</w>
                        – „słudzy świątynni i nadzorcy ołtarza”. <w>Ναοφύλακες</w> stanowili odrębną
                        grupę strażników świątyni (zob. <title>Athenaion politeia</title> 1322b25). Epistatai
                        nadzorowali przebieg ofiary.</p>
                </div>
                
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_769-771">
                    <head>Iphigenia Taurica 769-771</head>
                    <p>Ifigenia dyktuje Pyladesowi treść listu, jaki ma on – zapisany na
                        tabliczkach i jednocześnie zapamiętany – zawieźć do Argos. Przedstawia
                        się w nim jako Ifigenia, która żyje (<w>ζῶσ</w>᾽ Ἰφιγένεια), i ta sama,
                        która została zabita na ofiarę w Aulidzie: Ἡ ᾽ν Αὐλίδι <w>σφαγεῖσα</w>.</p>
                    <quote><lb/>ἄγγελλ᾽ Ὀρέστῃ, παιδὶ τῷ Ἀγαμέμνονος·
                        <lb n="770"/>Ἡ ᾽ν Αὐλίδι σφαγεῖσ᾽ ἐπιστέλλει τάδε
                        <lb/>ζῶσ᾽ Ἰφιγένεια, τοῖς ἐκεῖ δ᾽ οὐ ζῶσ᾽ ἔτι.</quote>
                    <quote><lb/>Donieś Orestesowi, synowi Agamemnona:
                        <lb n="770"/>„Ta, która w Aulidzie została zarżnięta na ofiarę, list ten wysyła,
                        <lb/>Żywa Ifigenia, dla tych tam – już nieżywa”.</quote>
                </div>
                
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_774-776">
                    <head>Iphigenia Taurica 774-776</head>
                    <p>Dalsze słowa listu, dyktowanego przez Ifigenię Pyladesowi, w których
                        zwraca się ona do Orestesa z błaganiem o ratunek i ocalenie z kraju
                        Taurów oraz o uwolnienie od konieczności składania krwawych
                        ofiar z ludzi (w. 775: <w>σφαγίων</w>), podczas których (<w>ἐφ᾽ οἷσι</w>) musi mordować
                        przybyszów (<w>ξενοφόνους</w>), ponieważ jest to jej obowiązkiem
                        (<w>τιμὰς</w> <w>ἔχω</w>).</p>
                    <p>Scena ta jest równocześnie sceną rozpoznania, w której Orestes dowiaduje
                        się, że stoi przed własną siostrą.</p>
                    <quote><lb/>Κόμισαί μ᾽ ἐς Ἄργος, ὦ σύναιμε, πρὶν θανεῖν,
                        <lb n="775/"></lb>ἐκ βαρβάρου γῆς καὶ μετάστησον θεᾶς
                        <lb/>σφαγίων, ἐφ᾽ οἷσι ξενοφόνους τιμὰς ἔχω.</quote>
                    <quote><lb/>Zabierz mnie do Argos, bracie, zanim umrę,
                        <lb n="775"/>Z barbarzyńskiej ziemi i uwolnij od [składania] ofiar krwawych
                        <lb/>Bogini, przy których moim obowiązkiem jest zabijać przybyszów.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_783-786">
                    <head>Iphigenia Taurica 783-786</head>
                    <p>Dalszy ciąg listu do Orestesa dyktowanego Pyladesowi przez Ifigenię
                        nieświadomą tego, że obok stoi adresat. W tym passusie wyjaśnia
                        ona swoje zniknięcie podczas – kolejny raz przywołanej – ofiary
                        w Aulidzie.T</p>
                    <p>Ifigenia używa tutaj czasownika θύειν, mówiąc o ofierze złożonej
                        z niej przez Agamemnona (<w>ἔθυσ</w>᾽ <w>ἐμὸς</w> <w>πατήρ</w>), chociaż w następnych
                        wersach bardziej szczegółowy opis tego krwawego obrzędu zdecydowanie
                        lepiej odpowiada znaczeniom czasownika <w>σφάζειν</w>: mówi ona
                        o „ostrym mieczu” (<w>ὀξὺ</w> <w>φάσγανον</w>), zanurzonym w jej ciało (ἐς <w>ἡμᾶς</w>
                        […] <w>βαλεῖν</w>).</p>
                    <quote><lb/>λέγ᾽ οὕνεκ᾽ ἔλαφον ἀντιδοῦσά μου θεὰ
                        <lb/>Ἄρτεμις ἔσῳσέ μ᾽, ἣν ἔθυσ᾽ ἐμὸς πατήρ,
                        <lb n="785"/>δοκῶν ἐς ἡμᾶς ὀξὺ φάσγανον βαλεῖν,
                        <lb/>ἐς τήνδε δ᾽ ᾤκισ᾽ αἶαν.</quote>
                    <quote><lb/>Powiedz, że w moje miejsce zesłała łanię bogini
                        <lb/>Artemida i ocaliła mnie – którą mój ojciec złożył w ofierze,
                        <lb n="785"/>Przekonany, że we mnie zatopił ostry miecz –
                        <lb/>I mnie przeniosła do tej ziemi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_860-861">
                    <head>Iphigenia Taurica 860-861</head>
                    <p>Po wzajemnym rozpoznaniu rodzeństwo wspomina swoje dzieciństwo
                        i ponownie ofiarę w Aulidzie, która ich rozdzieliła. Wspólnie
                        rozpaczają nad swoim nieszczęsnym losem. Ifigenia wspomina najpierw
                        moment, w którym Agamemnon przykładał jej do skóry miecz
                        (w. 852–853: <w>ὅτε</w> <w>φάσγανον</w> / <w>δέρᾳ</w> <w>θῆκέ</w> <w>μοι</w> <w>μελεόφρων</w> <w>πατήρ</w>),
                        a następnie obrzęd skrapiania ofiary wodą oczyszczeń (<w>χερνίβων</w>
                        <w>ἐκεί<supplied reason="lost">νων</supplied></w>) przed samym mordem.</p>
                    <quote><lb n="860"/>παρὰ δὲ βωμὸν ἦν δάκρυα καὶ γόοι.
                        <lb/>φεῦ φεῦ χερνίβων ἐκεί<supplied reason="lost">νων, οἴμοι</supplied>.</quote>
                            <quote><lb n="860"/>Przy ołtarzu były łzy i jęki.
                                <lb/>Biada, biada! O, te wody oczyszczeń! Biada!</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_994-995">
                    <head>Iphigenia Taurica 994-995</head>
                    <p>W scenie, z której pochodzą te wersy, Orestes opowiada siostrze
                        o swojej tułaczce, ucieczce przed Eryniami i sądzie na wzgórzu Aresa.
                        Przedstawia jej także wyrocznię Apollona, według której dla pełnego
                        uwolnienia od gniewu Erynii musi on wykraść z kraju Taurów i przywieźć
                        do Aten posąg Artemidy. Ifigenia w odpowiedzi zastanawia się,
                        w jaki sposób uratować brata przed śmiercią ofiarną (sphage) z jej własnej
                        ręki, przeprowadzić plan wywiezienia posągu i połączyć go z własną
                        ucieczką. W rzeczowniku <w>σφαγή</w> użytym w tym miejscu przez Ifigenię
                        na pierwszy plan wysuwa się znaczenie związane z zadawaniem śmiertelnego
                        ciosu mieczem (tak w przekładzie poniżej) – obraz przywołuje
                        uniesioną uzbrojoną dłoń kapłana (sphageus), którą można jeszcze powstrzymać,
                        jednak należy też pamiętać, że słowa te wypowiada kapłanka,
                        która ma nadzorować rytuał ofiarny. Obydwa te sensy są w tym słowie
                        równoprawnie obecne i nierozerwalnie związane.</p>
                    <quote><lb/>σφαγῆς τε γὰρ σῆς χεῖρ᾽ ἀπαλλάξαιμεν ἂν
                        <lb n="995"/>σῴσαιμί τ᾽ οἴκους.</quote>
                    <quote><lb/>Bo mogę powstrzymać rękę przed zadaniem ci śmiertelnego ciosu,
                        <lb n="995"/>I ocalić dom.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1035-1037">
                    <head>Iphigenia Taurica 1035-1037</head>
                    <p>Ifigenia w rozmowie z Orestesem wpada na pomysł ocalenia go przed
                        śmiercią przez podstępne wykorzystanie „jego nieszczęść” (w. 1031:
                        ταῖς σαῖς <w>ἀνίαις</w> <w>χρήσομαι</w> <w>σοφίσμασι</w>). Zamierza oznajmić królowi, że
                        Orestes nie może być złożony w ofierze bogini (tutaj czasownik <w>θύειν</w>:
                        οὐ θέμις γε λέξομεν <w>θύειν</w>), ponieważ jest obciążony zmazą mordu na
                        matce i z tego powodu „nieczysty” (οὐ <w>καθαρὸν</w> ὄντα). Bogini można
                        składać w ofierze tylko to, co czyste (τὸ <w>ὅσιον</w>; zob. komentarz do w. 705
                        powyżej). Podobnie jak w wersie 705 uwagę zwraca użycie rzeczownika
                        φόνος w kontekście ofiarnym. Wcześniejsze edycje notowały w tym
                        miejscu lekcję φόβῳ zamiast φόνῳ (Kyriakou 2006: 334), sugerując sens:
                        „boję się dawać [w ofierze] to, co nieświęte” (lekcja zdecydowanie odrzucona
                        w najnowszych edycjach ze względu na – z jednej strony – brak
                        paralel i z drugiej – pospolitość błędów kopistów w zakresie mylenia
                        tych dwóch słów; por. Diggle 1981: 54).</p>
                    <quote><lb/><emph>ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ</emph>:
                        <lb n="1035"/>ὡς οὐ θέμις γε λέξομεν θύειν θεᾷ.
                        <lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>τίν᾽ αἰτίαν ἔχουσ᾽; ὑποπτεύω τι γάρ.
                        <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: οὐ καθαρὸν ὄντα· τὸ δ᾽ ὅσιον δώσω φόνῳ.</quote>
                    <quote><lb/><emph>IFIGENIA</emph>:
                        <lb n="1035"/>Powiem, że nie wolno [cię] złożyć w ofierze dla bogini.
                        <lb/><emph>ORESTES</emph>:
                        <lb/>Jaki podając powód? Chyba czegoś się domyślam.
                        <lb/><emph>IF</emph>.: Że jesteś nieczysty. Że dam na zabicie [tylko] to, co święte.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1080-1081">
                    <head>Iphigenia Taurica 1080-1081</head>
                    <p>Słowa Ifigenii do Orestesa i Pyladesa. Prosi ich, by schowali się
                        w świątyni przed nadejściem Thoasa, który będzie wypytywał o ofiarę
                        (<w>θυσίαν</w>) z przybyszów (<w>ξένων</w>).</p>
                    <quote><lb n="1080"/>ὡς αὐτίχ᾽ ἥξει τῆσδε κοίρανος χθονός,
                        <lb/>θυσίαν ἐλέγχων εἰ κατείργασται ξένων.</quote>
                    <quote><lb n="1080"/>Ponieważ zaraz nadejdzie władca tej ziemi
                        <lb/>Wypytując o ofiarę z obcych, czy została spełniona.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1113-1116">
                    <head>Iphigenia Taurica 1113-1116</head>
                    <p>Słowa pierwszej antystrofy trzeciego stasimonu. Chór lamentuje
                        nad swym losem – niewolniczym losem branek służących w świątyni
                        barbarzyńców, w której składane są ofiary z ludzi.</p>
                    <quote><lb/>ἔνθα τᾶς ἐλαφοκτόνου
                        <lb/>θεᾶς ἀμφίπολον κόραν
                        <lb n="1115"/>παῖδ᾽ Ἀγαμεμνονίαν λατρεύ-
                        <lb/>ω βωμούς τ᾽ οὐ μηλοθύτας.</quote>
                    <quote><lb/>Tutaj służę dziewiczej
                        <lb/>Kapłance bogini, która poluje na łanie,
                        <lb n="1115"/>Córce Agamemnona
                       <lb/> I ołtarzom, na których nie owce się składa.</quote>
                    <p>1116: <w>βωμούς</w> τ’ οὐ <w>μηλοθύτας</w> – „i ołtarzom, na których nie owce
                        się składa”.</p>
                    <p>Złożony (od <w>μῆλον</w> i <w>θύω</w>) poetyzm <w>μηλοθύτης</w> występuje w tragedii
                        jeszcze tylko raz (E. <title>Alc</title>. 121, tam w formie i funkcji rzeczownikowej
                        jako sui generis nomen agentis: „ten, kto składa owce w ofierze”,
                        zob. komentarz). Tutaj w funkcji przydawkowej jako epitet ołtarza
                        (z negacją): „owcoofiarne ołtarze”, to jest takie, na których składa się
                        w ofierze owce. Zwykle i najczęściej na ołtarzach właśnie owce składa
                        się w ofierze – słowa chóru w ten eufemistyczny sposób kolejny raz
                        zwracają uwagę na ofiary z ludzi i tym samym na „nieludzkość”, barbarzyńskość
                        ołtarzy i ofiar.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1153-1155">
                    <head>Iphigenia Taurica 1153-1155</head>
                    <p>Początek epeisodionu czwartego. Na scenę wchodzi Thoas, król
                        kraju Taurów i pyta o przebieg nakazanej wcześniej ofiary z greckich
                        przybyszów.</p>
                    <quote><lb/>ποῦ ᾽σθ᾽ ἡ πυλωρὸς τῶνδε δωμάτων γυνὴ
                        <lb/>Ἑλληνίς; ἤδη τῶν ξένων κατήρξατο;
                        <lb n="1155"/>ἀδύτοις ἐν ἁγνοῖς σῶμα λάμπονται πυρί;</quote>
                    <quote><lb/>Gdzie jest strażniczka tego przybytku,
                        <lb/>Greczynka? Czy już rozpoczęła obrzędy ofiarne przybyszów?
                        <lb n="1155"/>Czy w świętych przybytkach ciała płoną ogniem?</quote>
                    <p>1154: ἤδη τῶν ξένων <w>κατήρξατο</w> – „czy już rozpoczęła obrzędy
                        ofiarne przybyszów?”. Dokładniej: „czy już rozpoczęła sprawować
                        wstępne obrzędy ofiary nad przybyszami, którzy mają zostać złożeni?”.
                        Czasownik <w>κατάρχομαι</w> należy do technicznego języka ofiary
                        i opisuje obrzędy wstępne – skrapianie wodą, ścinanie włosów i obrzucanie
                        krupami, zob. komentarze do wersów 40, 56, 244 powyżej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1163">
                    <head>Iphigenia Taurica 1163</head>
                    <p>Odpowiedź Ifigenii na pytania Thoasa, który chce wiedzieć, dlaczego
                        kapłanka wynosi ze świątyni posąg Artemidy. Zgodnie z ustalonym
                        z Orestesem planem Ifigenia przekonuje króla, że jeńcy przeznaczeni
                        na ofiarę są „nieczyści”: οὐ <w>καθαρά</w>. Zmaza za matkobójstwo
                        nie tylko uniemożliwia godne złożenie ofiary z przybyszów, ale w dodatku
                        skalała święty posąg, który należy poddać oczyszczeniu w morskiej
                        wodzie. Skalanie to – miasma – spoczywa na tych, którzy mają zostać
                        złożeni w ofierze – na ofiarach samych (victims), nazwanych tutaj
                        zgodnie z prymarnym znaczeniem słownikowym <w>θύματα</w>.</p>
                    <quote><lb/>οὐ καθαρά μοι τὰ θύματ᾽ ἠγρεύσασθ᾽, ἄναξ.</quote>
                    <quote><lb/>Złapaliście mi ofiary nieczyste, władco.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1188-1191">
                    <head>Iphigenia Taurica 1188-1191</head>
                    <p>Ciąg dalszy rozmowy Thoasa z Ifigenią. Powiadomiony o zmazie
                        ciążącej na przeznaczonych na ofiarę przybyszach król wypytuje Ifigenię
                        o to, co należy w takiej sytuacji czynić (τί <w>δῆτα</w> <w>δρῶμεν</w>). Kiedy
                        Ifigenia wzywa do przestrzegania obowiązującego prawa zwyczajowego
                        (τὸν νόμον […] τὸν προκείμενον), król sugeruje, że skrapianie
                        wodą przed zabiciem ofiary (<w>χέρνιβες</w>) i sam akt zabicia ofiary, symbolizowany
                        w jego wypowiedzi przez miecz (ξίφος), powinny wystarczyć
                        do oczyszczenia. W odpowiedzi Ifigenia wyraźnie oddziela skropienie
                        wodą przed złożeniem ofiary od aktu oczyszczenia jej od ciążącej na
                        niej zmazy (Parker 1983: 371–373), mówiąc o „świętych oczyszczeniach”
                        (<w>ἁγνοῖς</w> καθαρμοῖς), które trzeba przeprowadzić „najpierw” (<w>πρῶτα</w>).
                        Uwagę zwraca abundantny, jeśli nie wprost pleonastyczny zwrot <w>νίζειν</w>
                        ἁγνοῖς <w>καθαρμοῖς</w> – „obmyć świętymi oczyszczeniami”.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΘΟΑΣ</emph>:
                        <lb/>τί δῆτα δρῶμεν, φράζε, τοῖν ξένοιν πέρι;
                        <lb/><emph>ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ</emph>:
                        <lb/>τὸν νόμον ἀνάγκη τὸν προκείμενον σέβειν.
                        <lb n="1190"/><emph>ΘΟ</emph>.: οὔκουν ἐν ἔργῳ χέρνιβες ξίφος τε σόν;
                        <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: ἁγνοῖς καθαρμοῖς πρῶτά νιν νίψαι θέλω.</quote>
                    <quote><lb/><emph>THOAS</emph>:
                        <lb/>Więc co mamy zrobić, powiedz, w sprawie tych przybyszów?
                        <lb/><emph>IFIGENIA</emph>:
                        <lb/>Koniecznie trzeba uszanować obowiązujące prawo.
                        <lb n="1190"/><emph>TH</emph>.: Czy nie działają lustralne wody i twój miecz?
                        <lb/><emph>IF</emph>.: Najpierw chcę ich poddać świętym oczyszczeniom.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1222-1225">
                    <head>Iphigenia Taurica 1222-1225</head>
                    <p>Scena zamykająca czwarty epeisodion ze słowami Ifigenii – ze
                        świątyni wychodzą związani Orestes i Pylades, a Ifigenia zapowiada
                        oczyszczenie i posągu bogini, i przyszłych ofiar z przybyszów. Słowa
                        te – dotąd w taki sposób niekomentowane (zob. L.P.E. Parker 2016:
                        303–304; Kyriakou 2006: 388–389) – zastanawiają, ponieważ opisują
                        przygotowania do rytuału oczyszczenia ze zmazy morderstwa za
                        pomocą krwi zwierząt (<w>φόνῳ</w> <w>φόνον</w>) i ognia (<w>σέλας</w> τε <w>λαμπάδων</w>).
                        Jest to rytuał typowy (Parker 1983: 370–374, zob. też komentarz do
                        A. <title>Eu</title>. 283) i nie powinien tutaj dziwić, gdyby nie fakt, że Ifigenia
                        przekonała Thoasa o konieczności oczyszczenia i przeznaczonych na
                        ofiarę, i posągu w wodach morskich z dala od brzegu, co stanowi
                        istotę planu ucieczki. Pozostaje przyjąć, że – chociaż nie znajduje to
                        potwierdzenia w innych miejscach dramatu – obydwa obrzędy się
                        nie wykluczały. Nie wiadomo jedynie, który z nich miał nastąpić
                        jako pierwszy – w następnej scenie, po pieśni chóru słyszymy jedynie
                        o tym, że uciekinierzy już są na morzu. Wyniesieniu posągu ze
                        świątyni i odejściu na statek wraz z przybyszami towarzyszy procesja
                        przygotowująca krwawą ofiarę oczyszczającą z „nowo narodzonych
                        jagniąt” (<w>νεογνούς</w> τ᾽ <w>ἄρνας</w>), aby zmyć (<w>ἐκνίψω</w>) krew krwią
                        (<w>φόνῳ</w> <w>φόνον</w>).</p>
                    <quote><lb/>τούσδ᾽ ἄρ᾽ ἐκβαίνοντας ἤδη δωμάτων ὁρῶ ξένους
                        <lb/>καὶ θεᾶς κόσμους νεογνούς τ᾽ ἄρνας, ὡς φόνῳ φόνον
                        <lb/>μυσαρὸν ἐκνίψω, σέλας τε λαμπάδων τά τ᾽ ἄλλ᾽ ὅσα
                        <lb n="1225"/>/>προυθέμην ἐγὼ ξένοισι καὶ θεᾷ καθάρσια.</quote>
                    <quote><lb/>Widzę już obcych, jak wychodzą ze świątyni
                        <lb/>I ozdoby dla bogini, i nowo narodzone jagnięta, aby krwią
                        <lb/>Krew skalaną obmyć, i płomień pochodni, i wszystko inne
                        <lb n="1225"/>Sama zarządziłam jako oczyszczenie dla obcych i dla bogini.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1230-1232">
                    <head>Iphigenia Taurica 1230-1232</head>
                    <p>Modlitwa Ifigenii kończąca ostatnią scenę czwartego epeisodionu.
                        Ifigenia zwraca się w niej do Artemidy i zapowiada oczyszczenie posągu
                        i ofiar (<w>νίψω</w>) oraz złożenie ofiary (<w>θύσωμεν</w>), oczekując w zamian
                        szczęścia. Intrygująca jest nietypowa struktura modlitwy o konstrukcji
                        warunkowej (Lesky 2006: 473 nazywa ją „dwuznaczną”): „jeśli
                        j a oczyszczę i złożę ofiarę, to t w o j a świątynia będzie czysta, a my
                        szczęśliwi”. Brzmi to bardziej jak prośba o zgodę na spełnienie tego
                        warunku niż prośba o cokolwiek.</p>
                    <quote><lb n="1230"/>ὦ Διὸς Λητοῦς τ᾽ ἄνασσα παρθέν᾽, ἢν νίψω φόνον
                        <lb/>τῶνδε καὶ θύσωμεν οὗ χρή, καθαρὸν οἰκήσεις δόμον,
                        <lb/>εὐτυχεῖς δ᾽ ἡμεῖς ἐσόμεθα.</quote>
                    <quote><lb n="1230"/>O [córo] Zeusa i Latony, dziewicza władczyni, jeśli obmyję od krwi
                        <lb/>Tych tutaj i złożę ofiarę tam, gdzie trzeba, zamieszkasz w czystym domu,
                        <lb/>A my będziemy szczęśliwi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1320">
                    <head>Iphigenia Taurica 1320</head>
                    <p>Posłaniec w rozmowie z Thoasem donosi królowi o ucieczce Ifigenii
                        wraz z Orestesem i Pyladesem. W wersach powyżej nazywa Ifigenię
                        tą, „która miała w pieczy ołtarz” (w. 1313–1314: ἣ <w>᾽νθάδε</w> / <w>βωμοῖς</w>
                        <w>παρίστατ᾽</w>) i mówi wprost, że uciekła z obcymi (w. 1315: σὺν τοῖς
                        <w>ξένοισιν</w> <w>οἴχεται</w>) i zabrała święty posąg (w. 1315–1316: <w>σεμνὸν</w> <w>θεᾶς</w> /
                        <w>ἄγαλμ</w>᾽ <w>ἔχουσα</w>). Kiedy posłaniec wymienia imię Orestesa, król dopytuje
                        o jego pochodzenie, a posłaniec wyjaśnia, że to ten, który miał być
                        poświęcony bogini (dosłownie: „ten, którego bogini poświęciła temu
                        ołtarzowi”), czyli złożony w ofierze.</p>
                    <quote><lb/>ὃν τοῖσδε βωμοῖς θεὰ καθωσιώσατο.</quote>
                    <quote><lb/>Ten, którego bogini temu ołtarzowi poświęciła.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Taurica_1458-1461">
                    <head>Iphigenia Taurica 1458-1461</head>
                    <p>Słowa Ateny ek mechanes z eksodosu, skierowane do Orestesa. Bogini
                        nakazuje mu w Halaj zbudować świątynię, w niej ustawić wywieziony
                        z kraju Taurów posąg i ustanowić kult Artemidy Tauropolos.
                        Równocześnie nakazuje mu wprowadzić obrzęd składania kilku
                        kropel ludzkiej krwi podczas świąt jako odpłatę za jego winę mordu
                        na matce (tu: sphage). Motyw ofiarny jest w tym passusie obecny
                        dwojako: w cechach nowo ustanowionego rytuału, które przypominają
                        ofiarę krwawą, choć nią nie są (przykładanie miecza ofiarnego
                        do szyi, nacinanie skóry i skrapianie ołtarza krwią) oraz w przywołaniu
                        mordu na Klitajmestrze za pomocą słowa <w>σφαγή</w>, które w całym
                        dramacie pojawia się zawsze, konsekwentnie i wyłącznie w kontekście
                        ofiarnym.</p>
                    <quote><lb/>νόμον τε θὲς τόνδ᾽· ὅταν ἑορτάζῃ λεώς,
                        <lb/>τῆς σῆς σφαγῆς ἄποιν᾽ ἐπισχέτω ξίφος
                        <lb n="1460"/>δέρῃ πρὸς ἀνδρὸς αἷμά τ᾽ ἐξανιέτω,
                        <lb/>ὁσίας ἕκατι θεά θ᾽ ὅπως τιμὰς ἔχῃ.</quote>
                    <quote><lb/>I ustanów takie prawo: ilekroć lud będzie obchodził święto,
                        <lb/>Niech w odpłacie za twój mord mieczem dotknie
                        <lb n="1460"/>Męskiej szyi i krew wytoczy,
                        <lb/>Dla świętego prawa i aby bogini cześć zachowała.</quote>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
