<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Agamemnon (Ἀγαμέμνων, Agamennone)</title>
                <title xml:lang="en">Agamemnon (Ἀγαμέμνων, Agamemnon)</title>
                <title xml:lang="pl">Agamemnon (Ἀγαμέμνων, Agamemnon)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_04_agamemnon</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Agamemnon (Ἀγαμέμνων, Agamemnon)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 47-76</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-03-17" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>

            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Forma Zeitlin (1965: 464) uznała motyw ofiary w <title>Agamemnonie</title> (i całej
                        <title>Orestei</title>) za kluczowy, moglibyśmy powiedzieć „osiowy” i na każdej
                        płaszczyźnie dramatu znaczący, niezależnie od tego, czy jest widoczny
                        w konkretnym passusie, czy też nie („either by its presence
                        or absence”). Porządkuje on strukturę narracji, stanowi de facto temat
                        wiodący trylogii. Stałymi punktami odniesienia są dwa wydarzenia:
                        zbrodnia Atreusa i śmierć Ifigenii. Pierwsze stanowi peccatum originis
                        rodu, drugie – koło zamachowe ciągu mordów, które są równolegle
                        przedstawiane i interpretowane przez personae dramatis (nie: przez nowożytnych
                        komentatorów!) jako krwawe zbrodnie i ofiary (w znaczeniu
                        sacrifices, nie victims) równocześnie. Napięcie między tymi dwiema
                        interpretacjami stanowi istotę narracji. Kolejne ofiary – Agamemnon
                        i Klitajmestra – w zamkniętym kole koniecznych odpłat o charakterze
                        ofiarnym i zaciąganych tym samym zmaz budują dalszą akcję, stanowiąc
                        jedynie tło dla innych treści utworu: o charakterze politycznym,
                        prawnym, psychologicznym czy społecznym. Wina Orestesa – rozpięta
                        w tym samym cyklu między tymi samymi sprzecznościami – także
                        pozostaje w kręgu oddziaływania klucza ofiarniczego: jego ofiary
                        domagają się Erynie, a on sam uporczywie powraca do tematu ofiary
                        oczyszczającej, której się poddał i która ma większe znaczenie niż autorytet
                        Apollona.</p>
                    <p>W tej perspektywie może dziwić bardzo nierównomierne rozłożenie
                        w trylogii terminów technicznych właściwych dla języka ofiary –
                        w <title>Agamemnonie</title> są one bogate i różnorodne, w <title>Ofiarnicach i Eumenidach</title>
                        – prawie nieobecne. W przeciwieństwie jednak do np. Sofoklesowego
                        Ajasa, gdzie słowa pochodzące z języka ofiary często jedynie oddają
                        odległe echo ściśle rytualnych znaczeń, w <title>Orestei</title> każde pojawienie
                        się terminów ofiarniczych jest jednoznaczne i pozostające w silnym
                        związku z innymi miejscami, które wzajemnie się komentują i nieustannie
                        przypominają o rytualnym wymiarze zdarzeń.</p>
                    <p>Koncepcja Zeitlin (1965) na temat „zepsutej” ofiary („corrupted sacrifice”)
                        w <title>Orestei</title> stała się podstawowym i bardzo sprawnym narzędziem
                        interpretacyjnym – i nadal jest to bodaj najsilniej oddziałujący
                        na badaczy tekst wyjaśniający znaczenie ofiary w trylogii Ajschylosa.
                        Należy jednak pamiętać, że interpretacja ta stanowi jedynie współczesną,
                        anachroniczną wobec realiów V w. p.n.e. strukturę hermeneutyczną,
                        która pomaga porządkować materiał i godzić wewnętrzne
                        aporie tekstu. Jego niewątpliwą zasługą jest zwrócenie uwagi na ofiarę
                        jako motyw wiodący w trylogii. Jednak koncepcja ofiary „zepsutej”
                        jako zamierzonej przez Ajschylosa i świadomie przezeń zrealizowanej
                        jest nie do utrzymania. To prawda – „ofiara, która nie jest ofiarą, jest
                        w istocie swojej świętokradczym bluźnierstwem” – jak pisze Zeitlin
                        (1965: 498). I dalej: „Zbrodnia postrzegana jako ofiara jest atawistycznym
                        regresem do prymitywnego bestialstwa, ale jest także bezbożną
                        profanacją rytualnej komunikacji z bogami” (ibidem). Niemniej to sama
                        Zeitlin zwróciła baczną uwagę na fakt, że to właśnie same postaci dramatu
                        interpretują losy swoje własne i innych w kategorii ofiary, świadomie
                        posługując się rytualnym językiem, który w żadnym wypadku
                        nie jest konsekwentny ani zgodny z rzeczywistością rytualną, jaką
                        znamy z epigrafiki – jest emanacją poetyckiej wyobraźni i skutkuje
                        napięciem dramatycznym między tym, co znane i godziwe a tym, co
                        nie do pomyślenia. Ofiara krwawa w tej perspektywie rozumiana jest
                        jako konieczność poświęcania czyjegoś życia dla subiektywnie słusznej
                        i religijnie uzasadnialnej racji, opartej na prawie odwetu (Treston
                        1923: 276–302). Jak to ujął Albert Henrichs (1980: 199): „rytualna śmierć
                        Ifigenii w <title>Agamemnonie</title> jest poetycką koniecznością [poetic necessity],
                        z punktu widzenia poetyckiej wizji jest szczęśliwą winą, która służy za
                        kluczowy punkt odniesienia [pivot point] dla dylematów moralnych
                        Agamemnona”, a „uczeni, którzy czytają mit Ifigenii, jakby był on
                        zabytkiem greckiego humanizmu [a monument of Greek humanity],
                        popełniają błąd, ponieważ nie potrafią trafnie ocenić złożoności mitycznych
                        i rytualnych tradycji” (ibidem: 204). W poetyckiej wizji „ofiara
                        Ifigenii jest równocześnie normalna i nienormalna, pobożna i bezbożna,
                        zdrowa i szalona” (Pucci 1992: 525). Fakt, że Agamemnon jest ofiarnikiem
                        (thyter – w. 224) własnej córki znajduje potępienie w oczach
                        chóru, ale jednocześnie jest później chwalony przez Orestesa, który
                        ofiary swojego ojca uważa za normalne rytuały i wyraz pobożności
                        (Pucci 1992: 525). W <title>Ofiarnicach</title> Agamemnon jest jednocześnie ofiarnikiem
                        i ofiarą. Dzięki językowi ofiary zastosowanemu do opisu kolejnych
                        mordów dowiadujemy się, że tragiczna śmierć herosa, nawet jeśli
                        jest zadana bezprawnie, zawsze wpisuje się w ofiarną perspektywę
                        (ibidem: 526: „a sacrificial aura”), a dokładniej: „w perspektywę teleologiczną
                        i horyzont świętych sił, które ostatecznie mimo chaotycznych
                        sprzeczności utrzymują świat w całości” (ibidem: 526).</p>
                    <p>Zeitlin zdaje się nie zauważać, że „atawistyczne bestialstwo” Orestesa
                        przez dwie części trylogii poszukuje teologicznego uzasadnienia
                        – i trudno uznać, że go nie znalazło. I że „komunikacja” Orestesa
                        z Apollonem nie wydaje się „zaburzona”. Świat ofiary krwawej, tak jak
                        świat ludzkich wyborów, jest znacznie bardziej skomplikowany i żadna
                        figura hermeneutyczna go nie wyczerpuje. „The religious force ascribed
                        to killing is one of the mysteries at the heart of sacrifice” – zdanie
                        to, zapisane przez Roberta Parkera (2011: 160) w odniesieniu do ofiar
                        zwierzęcych, jest w równym stopniu słuszne wobec śmierci opisanych
                        w <title>Orestei</title>. Nie muszą one pasować ani do ustaleń praw Drakona, ani
                        tym bardziej do współczesnej wrażliwości. Dlatego w niniejszym komentarzu
                        koncentruję się jedynie na skatalogowaniu i skomentowaniu
                        wszystkich miejsc występowania terminologii ofiarniczej, bez ambicji
                        dopasowywania ich do interpretacyjnych schematów, niezależnie od
                        tego, jak silnie oddziałują one na innych komentatorów i tłumaczy.</p>
                    <p>Przekonanie, że niekiedy śmierć może przywrócić zaburzoną równowagę
                        w relacjach między ludźmi jest wspólne dla religii i prawa.
                        Nie jest niczym dziwnym, że ludzie – w rzeczywistości czy też w fikcji
                        literackiej – postrzegają zadanie jej komuś, kogo uważają za winnego,
                        jako jedyną drogę do odzyskania tej równowagi i że przywołują
                        w tym kontekście autorytet bogów (Klitajmestra i Orestes). W myśleniu
                        religijnym możliwość uznania, że bóg domaga się ofiary, nie jest
                        niczym dziwnym, nawet jeśli staje to w opozycji do innych istotnych
                        wartości (Agamemnon) lub stoi w sprzeczności z prawem – pisanym
                        czy niepisanym. Tak samo nie dziwi, że z pełnym uznaniem boskiego
                        roszczenia śmierć bliskiej osoby budzi sprzeciw i pragnienie odpłaty
                        (ani Klitajmestra, ani Kasandra nie odmawiają mordowi na Ifigenii statusu
                        ofiary). Konflikt tych dwóch porządków – boskiego i ludzkiego
                        – jest istotą dramatycznego napięcia <title>Orestei</title>. Mordy, które są lub mają
                        być równocześnie ofiarami, nie reprezentują cyklu ofiar „wadliwych”
                        („corrupted”), ale wpisują się w całej rozciągłości w strukturę systemu
                        prawnego pozostającego emanacją teodycei i dawnych wierzeń. Stosowanie
                        wobec tych wydarzeń słownictwa charakterystycznego dla ofiary
                        nie jest nadużyciem, ale koniecznością i tym samym <title>Oresteja</title> może
                        najbardziej ze wszystkich świadectw literackich zbliża nas do istoty
                        problemu ofiary, w której poczucie winy i potrzeba odpłaty mieszają
                        się z głębokim przekonaniem powinności i konieczności, za którą stoi
                        podstawa relacji bogów z ludźmi.</p>
                    <p>Tekst grecki według wydania: West (1990).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Agamemnon_40-263">
                    <head>Agamemnon 40-263</head>
                    <p>40–263: pierwsza pieśń chóru
                        Temat ofiary staje się od pierwszego wejścia chóru na orchestrę tematem
                        wiodącym dramatu. Pojawia się w trzech planach, kształtując
                        definitywnie interpretację przedstawianej fabuły:</p>
                    <p>• jako nieskuteczne narzędzie komunikacji z bogami: losy wojny
                        i nieobecności króla w domu pozostają w rękach bogów, niezależnie
                        od tego, jak bardzo ludzie staraliby się ich przekonać ofiarami
                        do zmiany biegu wydarzeń;</p>
                    <p>• jako wyraz (fałszywej) radości i wdzięczności za zwycięstwo i powrót
                        Argiwów – Klitajmestra zarządza składanie ofiar na wieść
                        o zwycięstwie przekazaną sygnalizacją świetlną;</p>
                    <p>• jako peccatum originis dramatu w postaci mordu rytualnego na Ifigenii,
                        konsekwentnie w całym utworze przedstawianego i interpretowanego
                        przez poetę w kategoriach ofiary krwawej – już to
                        jako thysia, już to jako sphagia.</p>
                    <p>Ten ostatni plan, motyw ofiary krwawej z członka rodziny, staje się
                        w tym miejscu osnową i ramą modalną całej akcji trylogii.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_63-68">
                    <head>Agamemnon 63-68</head>
                    <p>Passus z pierwszej pieśni chóru złożonego ze starców Argos, który
                        śpiewa o przyczynach i konsekwencjach wojny trojańskiej: krwawe
                        walki Greków z Trojanami nazwane są tutaj proteleia – „ofiarami
                        wstępnymi”; pierwszy raz w trylogii pojawia się w tym miejscu temat
                        ofiary.</p>
                    <quote>
                        <lb/>πολλὰ παλαίσματα καὶ γυιοβαρῆ,
                        <lb/>γόνατος κονίαισιν ἐρειδομένου
                        <lb n="65"/>διακναιομένης τ᾽ ἐν προτελείοις
                        <lb/>κάμακος, θήσων Δαναοῖσιν
                        <lb/>Τρωσί θ᾽ ὁμοίως. ἔστι δ᾽ ὅπη νῦν
                        <lb/>ἔστι· τελεῖται δ᾽ ἐς τὸ πεπρωμένον.
                    </quote>
                    <quote>
                        <lb/>[Zeus] ma zesłać liczne boje i ciężar wielki nogom,
                        <lb/>Gdy w pyle ugina się kolano,
                        <lb n="65"/>I gdy łamie się drzewce włóczni
                        <lb/>W tych wstępnych ofiarach,
                        <lb/>Jednakowo Danaom i Grekom. A jest teraz tak,
                        <lb/>Jak jest; spełni się to, co losem pisane.
                    </quote>
                    <p>Temat ofiary pojawia się tutaj pierwszy raz w <title>Orestei</title> za sprawą rzeczownika
                        προτέλεια (w. 65), który odnosi się w tym miejscu do śmierci
                        ponoszonych przez walczących pod Troją. Proteleia – ofiara wstępna,
                        poprzedzająca, zwłaszcza przed obrzędem zaślubin, staje się tutaj rytuałem
                        „poprzedzającym” kolejno: zdobycie Troi i śmierć wielu ludzi,
                        ukaranie Parysa, ukaranie Agamemnona – wszystkie te wydarzenia
                        opisywane są za pomocą metaforycznego języka ofiary krwawej (Zeitlin
                        1969: 465). Mimo iż obydwa wystąpienia tego słowa w parodosie
                        chóru (drugie: w. 227) pojawiają się w związku z wojną i śmiercią, kontekst
                        sprawia, że w pamięci mamy zarówno „złe” małżeństwo Heleny,
                        jak i niespełnialne małżeństwo Ifigenii (MacLeod 2007: 288). Wers ten
                        staje się tym samym hermeneutycznym kluczem, narzucającym całej
                        późniejszej narracji interpretacyjną ramę modalną, która wykreślana
                        jest technicznym językiem ofiary krwawej. Ofiara jest najważniejszym
                        punktem odniesienia w interpretacji przedstawionych wydarzeń,
                        niezależnie od tego, czy uznamy ją za „zepsutą” (corrupted), jak chce
                        Zeitlin
                        (1969: passim) bądź „wypaczoną” (perverted), jak chce Henrichs
                        (2004 i 2012: passim), czy też jedynie za stworzony w języku metafory
                        punkt odniesienia. Eduard Fraenkel twierdzi, że „metaforyczne” stosowanie
                        języka jest Ajschylosowi nieznane, z czym trudno się dzisiaj
                        zgodzić, ale że jedynie świadomie stosuje on rozszerzanie (extension
                        of meaning) znaczeń słów pochodzących z technicznego języka kultu
                        (Fraenkel 1950, vol. II: 40) lub też ich znaczenie jest w jakimś sensie
                        „odwrócone” („inverts it and gives it a sinister meaning”, ibidem: 41).
                        Religijne znaczenie passusu z odwołaniem do ofiarnego kontekstu
                        uzupełnia i podkreśla czasownik teleo (w. 68), który w całej trylogii ma
                        jednoznacznie religijne znaczenie i najczęściej wyraża ideę spełnienia
                        rytuału, a ofiary w szczególności (Lebeck 1963: 103, przywołanie za
                        Zeitlin 1969: 464–465, Bielawski 2004: 5–83).</p>
                    <p>65: ἐν <w>προτελείοις</w> – „we wstępnych ofiarach”. Tłumaczenie <title>LSJ</title>
                        (s.v.) jako po prostu beginnings (w takim znaczeniu mamy jedynie ἐν
                        <w>βιότου</w> <w>προτελείοις</w> w w. 720), z przywołaniem tłumaczenia tego cytatu
                        w wersji „in the preliminary conflicts”, czyli „na początku wojny”,
                        nie ma sensu – od pierwszych słów swej pieśni chór opowiada o tym,
                        że „dziesiąty rok już mija” (w. 40). W przekładzie Fraenkla (1950, vol. I:
                        95): „in the initial offering”. Właściwą „ofiarą” jest śmierć, sama walka
                        na polu bitwy jest jej przygotowaniem (Fraenkel 1950, vol. II: 40–41).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_69-71">
                    <head>Agamemnon 69-71</head>
                    <p>Bezpośrednia kontynuacja poprzedniego passusu z parodosu chóru,
                        który wyjaśnia, że walki trojańskie są konsekwencją pogwałcenia
                        prawa gościnności i obrazy Zeusa Kseniosa i że żadne ofiary nie są
                        w stanie ułagodzić jego gniewu. Trzykrotne retoryczne οὔτε podkreśla
                        ich bezskuteczność. W hermeneutyce ofiary wprowadzonej przez
                        προτέλεια (w. 65, zob. komentarz powyżej) tylko ofiara z życia może
                        być odpowiedzią na gniew Zeusa.</p>
                    <quote>
                        <lb/>οὔθ᾽ ὑποκαίων οὔτ᾽ ἐπιλείβων
                        <lb n="70"/>οὔτε δακρύων ἀπύρων ἱερῶν
                        <lb/>ὀργὰς ἀτενεῖς παραθέλξει.
                    </quote>
                    <quote>
                        <lb/>Ani spalanie ofiar, ani wylewanie libacji,
                        <lb n="70"/>Ani płacz nad ofiarami składanymi bez ognia
                        <lb/>Nieprzebłaganych gniewów nie złagodzą.
                    </quote>
                    <p>69: <w>ὑποκαίων</w> – „spalanie ofiar”, właściwie „spalając ofiary”, a dosłownie
                        „podkładając ogień”, jednak w tym kontekście jest to wyraźny
                        kontrapunkt dla <w>ἐπιλείβων</w> – „wylewając ofiary płynne”. Metonimicznie
                        podkładanie ognia zastępuje tutaj całość ofiary spalanej na ołtarzu.
                        Pełen kontekst ofiarny dla czasownika ὑποκαίω opisuje Herodot (4.61:
                        <w>ὑποκαίοντες</w> τὰ ὀστέα τῶν ἱρηίων, ὑποκαίουσι τὰ ὀστέα).</p>
                    <p>70: <w>ἀπύρων</w> ἱερῶν – „ofiary składane bez ognia, niespalane”, jak
                        w <title>Odzie Olimpijskiej</title> Pindara (7.48), czyli wszelkie ofiary bezkrwawe.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_83-91">
                    <head>Agamemnon 83-91</head>
                    <p>Słowa przodownika chóru skierowane do Klitajmestry. Wynika
                        z nich, że królowa zarządziła składanie ofiar na wszystkich ołtarzach miasta.
                        Jest to inny porządek ofiar od tego, o którym śpiewał chór w poprzedniej
                        strofie – są to typowe ofiary dziękczynne, rozumiane dosłownie, nie
                        metaforycznie. Odnoszą się do obrzędów spełnianych w Argos na polecenie
                        królowej z powodu powrotu Agamemnona. Chór akcentuje nadzieję
                        z nich płynącą (w. 101–102: ἐκ <w>θυσιῶν</w> <w>ἐλπὶς</w>) – porządek ofiarnego cyklu
                        kolejnych śmierci w rodzie Atrydów zostaje tą pieśnią przerwany.</p>
                    <quote>
                        <lb/>σὺ δέ, Τυνδάρεω
                        <lb/>θύγατερ, βασίλεια Κλυταιμήστρα,
                        <lb n="85"/>τί χρέος; τί νέον; τί δ᾽ ἐπαισθομένη,
                        <lb/>τίνος ἀγγελίας
                        <lb/>πειθοῖ περίπεμπτα θυοσκεῖς;
                        <lb/>πάντων δὲ θεῶν τῶν ἀστυνόμων,
                        <lb/>ὑπάτων, χθονίων,
                        <lb n="90"/>τῶν τε θυραίων <note n="9">Fraenkel wybiera lekcję οὐρανίων – „bogów niebiańskich”; por. dyskusja
                            nad tą lekcją Fraenkel 1950: vol. II, 53–54.</note> τῶν τ᾽ ἀγοραίων,
                        <lb/>βωμοὶ δώροισι φλέγονται·</quote>
                    <quote>
                        <lb/>Ty zaś, córko Tyndara,
                        <lb n="85"/>Królowo Klitajmestro,
                        <lb/>Co u ciebie? Co nowego? Co zauważyłaś,
                        <lb/>Z namowy jakich wieści badasz ofiary rozsyłając posłańców?
                        <lb/>Wszystkich bogów opiekuńczych miasta,
                        <lb/>Tych w górze i tych podziemnych
                        <lb n="90"/>I tych poza murami, i tych na agorze,
                        <lb/>Ołtarze płoną darami.
                    </quote>
                    <p>86: <w>θυοσκεῖς</w> – „badasz ofiary”. <w>Θυοσκέω</w> poza tym miejscem pojawia
                        się jeszcze tylko raz u Hipponaksa, fr. 104.48 (zachowane u Atenajosa
                        9.9.29, gdzie jest obraz badania znaków w siedmiolistnej kapuście ofiarowanej
                        Pandorze); pojawiające się w tym miejscu w manuskryptach θυ-
                        οσκινέω nie występuje nigdzie indziej. U Hesychiosa (s.v.) mamy wyjaśnienie,
                        że <w>θυοσκεῖν</w> oznacza ἱεροῖς *παρέζεσθαι, ἢ θεοῖς (towarzyszyć
                        ofiarom lub też [ofiary] bogom [składać]). Natomiast forma rzeczownikowa
                        <w>θυοσκόος</w> to już w leksykonie wieszczek, który odczytuje przyszłość
                        z wnętrzności (μάντεως διὰ σπλάγχνων τὸ μέλλον δηλοῦντος)
                        lub ten, kto rozumie znaki z płonących ofiar (τὸν δι᾽ ἐμπύρων ἱερῶν
                        τὰ σημαινόμενα νοοῦντα) – jak w <title>Iliadzie</title> 24.221: ἢ οἳ μάντιές εἰσι
                        θυοσκόοι ἢ ἱερῆες. Tak też każe rozumieć <w>θυοσκεῖν</w> Pierre Chantraine
                        (1999: 448) – „observer des sacrifices”. Eduard Fraenkel, błędnie i wbrew
                        własnemu komentarzowi (1950, vol. II: 53), daje przekład „arranges sacrifices”
                        (1950, vol. I: 95). Podobnie Chodkowski (2016: 38).</p>
                    <p>91: βωμοὶ <w>δώροισι</w> φλέγονται – „ołtarze płoną darami”; ofiara spalana
                        na ołtarzu stanowi <w>δῶρον</w> – dar dla bogów. Poetycka omownia dla θύω
                        – zamiast „spalać dary na ołtarzu”, mamy obraz „darów, które płoną”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_101-103">
                    <head>Agamemnon 101-103</head>
                    <quote>
                        <lb/>τοτὲ δ᾽ ἐκ θυσιῶν ἀγάν᾽ ἀμφαίνεις
                        <lb/>ἐλπὶς ἀμύνει φροντίδ᾽ ἄπληστον
                        <lb/>καὶ θυμοβόρον φρενὶ λύπην.
                    </quote>
                    <quote>
                        <lb/>Teraz z ofiar, które rozpalasz, miła
                        <lb/>nadzieja usuwa nieukojone zmartwienie
                        <lb/>i troskę dręczącą serce.
                    </quote>
                    <p>101: ἐκ <w>θυσιῶν</w> […] ἀμφαίνεις – „z ofiar, które rozpalasz”. Ἀναφαίνω
                        w znaczeniu „rozpalać” i odniesieniu do ofiar pojawia się np. w <title>Ifigenii
                        Aulidzkiej</title> Eurypidesa, wers 466 (πόλις ἥδε τελεῖ, δέξαι <w>θυσίας</w>, / ἃς
                        ὁ παρ᾽ ἡμῖν νόμος οὐχ ὁσίας / [῞Ελλησι διδοὺς] ἀναφαίνει).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_135-137">
                    <head>Agamemnon 135-137</head>
                    <p>Ciąg dalszy pieśni chóru, który przytacza słowa proroctwa Kalchasa
                        sprzed wyprawy na Troję, kiedy interpretował on znaki płynące
                        z zachowania orłów Agamemnona. Zapowiadał wówczas zdobycie
                        grodu Priama, ale wskazał na gniew Artemidy za zabicie zająca przez
                        orły Agamemnona. Pożarcie zajęczycy wieszczek opisuje jako ofiarę
                        (<w>θυομένοισι</w>), aby w dalszej części swego proroctwa przejść do „kolejnej
                        ofiary” (w. 151: <w>θυσίαν</w> ἑτέραν) – ofiary z Ifigenii</p>
                    <p>Wersy te wraz z wersem 151 są kluczowe w tekście dramatu, ponieważ
                        ustalają perspektywę ofiarną wszystkich kolejno następujących
                        po sobie wydarzeń. Zastosowanie terminologii ofiarniczej, zarówno
                        w płaszczyźnie metaforycznej (zabójstwo zająca), jak i dosłownej (ofiara
                        z Ifigenii i kolejne zabójstwa z niej wynikające) tworzy interpretacyjną
                        strukturę utworu.</p>
                    <quote>
                        <lb n="135"/>οἴκτῳ γὰρ ἐπίφθονος Ἄρτεμις ἀγνὰ
                        <lb/>πτανοῖσιν κυσὶ πατρὸς
                        <lb/>αὐτότοκον πρὸ λόχου μογερὰν πτάκα θυομένοισι.
                    </quote>
                    <quote>
                        <lb n="135"/>Bo z żalu czysta Artemida żywi urazę
                        <lb/>Do skrzydlatych psów ojca,
                        <lb/>Które złożyły w ofierze biedną młodą zajęczycę, zanim wydała młode.
                    </quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_151">
                    <quote><lb/>σπευδομένα θυσίαν ἑτέραν, ἄνομόν τιν᾽, ἄδαιτον…</quote>
                    <quote><lb/>Dążąc do jakiejś drugiej ofiary, bez muzyki, bez uczty…</quote>
                    <p>Dalszy ciąg przepowiedni Kalchasa przytaczanej przez chór. Wyżej
                        wskazał on na gniew urażonej Artemidy i modlił się do Apollona
                        Uzdrowiciela (<w>Παιᾶνα</w>), by bogini nie zsyłała przeciwnych wiatrów
                        i nie spowodowała innej ofiary – ofiary Ifigenii, nazwanej tutaj nie
                        wprost „drugą ofiarą” (<w>θυσίαν</w> ἑτέραν). „Ofiara z zająca” z poprzednich
                        wersów jest jedynie wytłumaczeniem gniewu bogini (Lloyd-Jones
                        1983: 87 i 101; Whallon 1961: 78–88; Lawrence 1976: 105–106) oraz zapowiedzią
                        i wieszczym symbolem rzeczywistej ofiary – rzeczywistej, ale
                        „pozbawionej muzyki” (<w>ἄνομον</w>) i „uczty” (<w>ἄδαιτον</w>). Sofokles w <title>Elektrze</title>
                        (w. 565–572) daje inne wyjaśnienie gniewu bogini: Agamemnon
                        miał podczas polowania na jelenia nie oddać bogini należnej czci i zbyt
                        chlubić się zdobyczą (<w>ἔλαφον</w>, οὗ κατὰ <w>σφαγὰς</w> / <w>ἐκκομπάσας</w> ἔπος
                        τι τυγχάνει <w>βαλών</w> – zob. komentarz ibidem).</p>
                    <p>Ofiara bez towarzyszenia muzyki i śpiewu modlitw oraz bez następującej
                        po niej uczty jest ofiarą „niepełną” (Lloyd-Jones 1953: 96;
                        por. też Denniston, Page 1957: 82; MacLeod 2007: 288). „Normalna”
                        ofiara odbywała się przy akompaniamencie muzyki aulosu i śpiewu
                        (Lloyd-Jones 1953: 96) – nie dotyczyło to ofiar dla zmarłych i dla bogów
                        podziemnych oraz ofiar ekspiacyjnych. Na temat gniewu Artemidy
                        i złych znaków orłów i zająca zob. Peradotto 1969 i 2007.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_206-217">
                    <head>Agamemnon 206-217</head>
                    <p>Passus z czwartej antystrofy parodosu, w której chór cytuje słowa
                        Agamemnona, rozdartego między naciskami dowódców na złożenie
                        ofiary z Ifigenii, przywracającej pomyślne wiatry, a ojcowskimi uczuciami
                        („ciężkim sercem”: <w>βαρεῖα</w> <w>κήρ</w> <note n="10">Fraenkel (1950 vol. 2: 120–121) i wszystkie wcześniejsze komentarze sugerują,
                            by κήρ przyjmować w znaczeniu „ruin, grievous fate”.</note>) do córki.</p>
                    <quote>
                        <lb/>‘βαρεῖα μὲν κὴρ τὸ μὴ πιθέσθαι,
                        <lb/>βαρεῖα δ᾽, εἰ
                        <lb/>τέκνον δαΐξω, δόμων ἄγαλμα,
                        <lb/>μιαίνων παρθενοσφάγοισιν
                        <lb n="210"/>ῥείθροις πατρῴους χέρας πέλας βω<lb 
                         break="no"/>μοῦ. τί τῶνδ᾽ ἄνευ κακῶν;
                        <lb/>πῶς λιπόναυς γένωμαι
                        <lb/>ξυμμαχίας ἁμαρτών;
                        <lb/>παυσανέμου γὰρ
                        <lb n="215"/>θυσίας παρθενίου θ᾽ αἵματος ὀργᾷ
                        <lb/>περιόργως ἐπιθυμεῖν
                        <lb/>θέμις. εὖ γὰρ εἴη.’</quote>
                    <quote>
                        <lb/>Ciężko na sercu nie posłuchać [innych],
                        <lb/>I ciężko też, jeśli
                        <lb/>Posiekam dziecko, chwałę mojego domu,
                        <lb/>Kalając strumieniami krwi z ofiary
                        <lb n="210"/>Na dziewczynie ojcowskie ręce
                        <lb/>Przy ołtarzu. Z każdej strony nieszczęście.
                        <lb/>Jak mam porzucić statki
                        <lb/>Zawiódłszy sojuszników?
                        <lb/>Bo przecież jest słuszne, by bardzo pragnąć ofiary,
                        <lb n="215"/>która uciszy wiatry,
                        <lb/>I krwi dziewczyny, choćby w gniewie.
                        <lb/>Niech to będzie dobre!</quote>
                    <p>208: <w>δαΐξω</w> – „posiekam [na kawałki]”. Δαίζω nie należy wprost do
                        słownika ofiary krwawej. Opisuje ćwiartowanie mięsa za pomocą noża
                        lub tasaka. W jednoznacznie ofiarniczym kontekście pojawia się tylko
                        raz, na inskrypcji z Beocji datowanej na koniec III w. p.n.e. (IG 7, 207, 12):
                        θυσίας ἃς <w>δαΐζοι</w> ἁ πόλις.</p>
                    <p>209–210: <w>παρθενοσφάγοισιν</w> ῥείθροις – „strumieniami krwi z ofiary
                        na dziewczynie”. <w>Παρθενόσφαγος</w> – hapax legomenon Ajschylosa.
                        Poetyzm, opisujący obydwa aspekty Ifigenii w tym kontekście: jest ona
                        zarówno młodą dziewczyną (<w>παρθένος</w>), jak i ofiarą (<w>σφάγιον</w>). Ten
                        trudno przetłumaczalny przymiotnik kontynuuje opis śmierci córki
                        Agamemnona w kategoriach ofiary krwawej: <w>θυσία</w> <w>ἄδαιτος</w> z wersu
                        151 to właśnie sphagia – ofiara krwawa, po której nie następuje rytualny
                        posiłek.</p>
                    <p>214–215: <w>παυσανέμου</w> […] <w>θυσίας</w> – „ofiara, która uciszy wiatry”.</p>
                    <p>215: <w>παρθενίου</w> θ᾽ <w>αἵματος</w> – „i krwi dziewczyny”; neutralna „ofiara,
                        która ucisza wiatry” jest tutaj jasno dookreślona: jest krwawą ofiarą
                        z dziewczyny.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_224-227">
                    <head>Agamemnon 224-227</head>
                    <p>Passus z piątej strofy parodosu. Chór opisuje zmianę Agamemnona,
                        który ostatecznie poddał się „zbrodniczej zmianie umysłu” (w. 219––
                        220): φρενὸς […] δυσσεβῆ τροπαίαν / ἄναγνον, ἀνίερον. Konsekwentnie
                        jednak działanie Agamemnona jest opisywane w kategoriach
                        ofiary krwawej – staje się on ofiarnikiem (<w>θυτήρ</w>), który składa swoją
                        córkę jako <w>προτέλεια</w>.</p>
                    <quote><lb/>ἔτλα δ᾽ οὖν θυτὴρ γενέσθαι
                        <lb n="225"/>θυγατρός, γυναικοποίνων
                        <lb/>πολέμων ἀρωγὰν
                        <lb/>καὶ προτέλεια ναῶν.</quote>
                    <quote><lb/>Odważył się więc zostać ofiarnikiem
                        <lb n="225"/>[własnej] córki, przynosząc pomoc dla wojen
                        <lb/>Z zazdrości o kobietę prowadzonych
                        <lb/>Oraz ofiarę wstępną dla statków.</quote>
                    <p>224: <w>θυτήρ</w> – „ofiarnik”. Por. też wers 2240 oraz <title>Ofiarnice</title>, wers
                        255 (zob. niżej komentarz do tego miejsca), poza tym jeszcze tylko we
                        fr. 443, 82.</p>
                    <p>227: <w>προτέλεια</w> – „ofiara wstępna”. Ifigenia jest „ofiarą wstępną,
                        przygotowawczą” dla wyprawy na Troję. Προτέλεια jako ofiara
                        typowa p r z e d z a ś l u b i n a m i, bo takie jest podstawowe znaczenie
                        tej ofiary, staje się w przypadku Ifigenii ofiarą z a m i a s t z a ś l u b i n.</p>
                    <p>Fraza ta ma swoją kontynuację i interpretację w <title>Ifigenii Aulidzkiej</title>
                        Eurypidesa (718), gdzie Klitajmestra wyrzuca Agamemnonowi, że zabił
                        na ofiarę własne dziecko: <w>προτέλεια</w> δ᾽ ἤδη παιδὸς ἔσφαξας θεᾷ.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_231-247">
                    <head>Agamemnon 231-247</head>
                    <p>Koniec piątej antystrofy i cała strofa szósta parodosu, w których chór
                        opisuje przygotowania do ofiary z Ifigenii. Obszerna scena ofiarna, chociaż
                        uboga w słownictwo techniczne. Agamemnon najpierw się modli,
                        a następnie nakazuje sługom-ofiarnikom unieść Ifigenię nad ołtarz i zawiązać
                        jej usta (zob. obszerny komentarz do tej sceny Lebeck 1971: 80–85).</p>
                    <quote>
                        <lb/>φράσεν δ᾽ ἀόζοις πατὴρ μετ᾽ εὐχὰν
                        <lb/>δίκαν χιμαίρας ὕπερθε βωμοῦ
                        <lb/>πέπλοισι περιπετῆ παντὶ θυμῷ
                        <lb/>προνωπῆ λαβεῖν ἀέρδην,
                        <lb n="235"/>στόματός τε καλλιπρῴρου
                        <lb/>φυλακᾷ κατασχεῖν
                        <lb/>φθόγγον ἀραῖον οἴκοις
                        <lb/>βίᾳ χαλινῶν δ᾽, ἀναύδῳ μένει.
                        <lb/>κρόκου βαφὰς [δ᾽] ἐς πέδον χέουσα,
                        <lb n="240"/>ἔβαλλ᾽ ἕκαστον θυτή-
                        <lb/>ρων ἀπ᾽ ὄμματος βέλει φιλοίκτῳ,
                        <lb/>πρέπουσα τὼς ἐν γραφαῖς, προσεννέπειν
                        <lb/>θέλουσ᾽, ἐπεὶ πολλάκις
                        <lb/>πατρὸς κατ᾽ ἀνδρῶνας εὐτραπέζους
                        <lb n="245"/>ἔμελψεν, ἁγνᾷ δ᾽ ἀταύρωτος αὐδᾷ πατρὸς
                        <lb/>φίλου τριτόσπονδον εὔποτμον
                        <lb/>παιῶνα φίλως ἐτίμα.</quote>
                    <quote><lb/>Ojciec, po modlitwie, rozkazał sługom
                        <lb/>Tak jak koźlę nad ołtarz,
                        <lb/>Zawiniętą w peplos,
                        <lb/>Zemdloną, do góry podnieść zdecydowanie,
                        <lb n="235"/>I pilnować jej pięknych ust,
                        <lb/>By nie wyrzekła
                        <lb/>Klątwy nad domem
                        <lb/>Przemocą i bezgłośną siłą uzdy.
                        <lb/>Na ziemię zrzucając szafranową szatę,
                        <lb n="240"/>Na każdego z ofiarników rzuca przeszywające spojrzenie,
                        <lb/>Budząc litość, wygląda jak na obrazach,
                        <lb/>Chce przemówić do nich po imieniu, skoro często
                        <lb/>W męskich komnatach przy ucztach
                        <lb n="245"/>Śpiewała, dziewica, i czystym głosem
                        <lb/>Mile czciła szczęśliwy pajan
                        <lb/>Przy trzeciej libacji drogiego ojca.</quote>
                    <p>231: μετ᾽ <w>εὐχάν</w> – „po modlitwie”. Modlitwa (<w>εὐχή</w>) pozostaje
                        w głębokim i nierozerwalnym związku z rytuałem ofiarnym (Pulleyn
                        1997: 8: „prayer and sacrifice are intimately associated”; Parker 2011:
                        132: „[Sacrifice] enabled prayers to be made for a return of blessings
                        […] there were no sacrifices without prayers”). Modlitwa poprzedza
                        też śmierć w <title>Hekabe</title> Eurypidesa, wers 534. Por. E. <title>Hel</title>. 754–755: τοῖς
                        θεοῖσι χρὴ / θύοντας αἰτεῖν ἀγαθά („powinniśmy składając ofiary
                        bogom, prosić ich o dobre rzeczy”).</p>
                    <p>232: δίκαν <w>χιμαίρας</w> – „jak koźlę”, dosłownie „młoda koza”. <w>Χίμαιρα</w> to dość rzadko stosowane określenie młodej kozy, dosłownie takiej,
                        która przeżyła tylko jedną zimę (<w>χειμών</w>, <w>χεῖμα</w>, zob. Chantraine 1999:
                        1251 i 1260). Koza była najbardziej typowym zwierzęciem ofiarnym
                        dla Artemidy (Fischer-Hansen, Poulsen 2009: 33). W Atenach, Sparcie,
                        Megarze, Olimpii, Megalopolis i w wielu innych miejscach (pełna lista
                        źródeł zob. Farnell 1896, vol. 2: 562–563) przed bitwą składano w ofierze
                        dla Artemidy (Ἄρτεμις <w>Ἀργοτέρα</w>) młode kozy (Larson 2007: 102),
                        w niektórych źródłach nazywane właśnie chimairai. Artemida Agrotera
                        jest wspomniana już przez Homera (<title>Il</title>. 21.470–471: <w>πότνια</w> <w>θηρῶν</w> \
                        Ἄρτεμις <w>ἀγροτέρη</w>). W każdą rocznicę zwycięstwa pod Maratonem
                        składano w ofierze 500 kóz w ofierze dziękczynnej (X. <title>An</title>. 3.2.12: καὶ
                        εὐξάμενοι τῇ Ἀρτέμιδι ὁπόσους κατακάνοιεν τῶν πολεμίων το-
                        σαύτας <w>χιμαίρας</w> καταθύσειν τῇ θεῷ, ἐπεὶ οὐκ εἶχον ἱκανὰς εὑρεῖν,
                        ἔδοξεν αὐτοῖς κατ᾽ ἐνιαυτὸν πεντακοσίας θύειν, καὶ ἔτι νῦν ἀπο-
                        θύουσιν; według Klaudiusza Eliana <title>Var. hist</title>. 2.25.5 składano 300 kóz:
                        Ἀθηναῖοι δὲ τῇ <w>Ἀγροτέρᾳ</w> ἀποθύουσι τὰς <w>χιμαίρας</w> τὰς τριακοσίας,
                        zob. też Deubner 1932: 209 i Fischer-Hansen, Poulsen 2009: 64–65).
                        W Sparcie ofiara z kozy była konieczna przed wyprawą wojenną lub
                        bitwą (X. <title>HG</title> 4.2.20: σφαγιασάμενοι οἱ Λακεδαιμόνιοι τῇ <w>Ἀγροτέρᾳ</w>,
                        ὥσπερ νομίζεται, τὴν χίμαιραν; <title>Lac. pol.</title> 13.8: ὅταν γὰρ ὁρώντων ἤδη
                        τῶν πολεμίων <w>χίμαιρα</w> σφαγιάζηται oraz Plut. <title>Lyc</title>. 22.2: ὁ βασιλεὺς
                        ἅμα τήν τε <w>χίμαιραν</w> ἐσφαγιάζετο). Ateńscy efebi rozpoczynali swą
                        służbę wojskową od złożenia ofiary dla Artemidy Agrotery (zob. Burkert
                        1983: 65; Pritchett 1979: 174–175 oraz Cole 2000: 478).</p>
                    <p>W wersach 140–143 <title>Agamemnona</title> chór mówi o miłości Pięknej Bogini
                        Artemidy (ἁ <w>καλά</w>) do nieporadnych szczeniąt (<w>δρόσοις</w> <w>ἀέπτοις</w>) i każdego
                        młodego dzikiego zwierzęcia, jeszcze karmionego mlekiem matki
                        (πάντων τ' ἀγρονόμων φιλομάστοις / θηρῶν ὀβρικάλοισι τερπνά).
                        Ifigenia jest ofiarą dla Artemidy i jej porównanie z chimaira nie jest
                        przypadkowe – jest ona ofiarą przed wyruszeniem na wyprawę wojenną <note n="11">Należy odnotować, że C. Sourvinou-Inwood (1988: 134), a za nią Bowie
                            (2007: 339–341) argumentowali za związkami sceny śmierci Ifigenii w mowie Kasandry
                            z rytuałami inicjacyjnymi dziewcząt ateńskich w Brauron: kult Artemidy, ofiara
                            z chimaira, szafranowa szata i związki z proteleją układają się wprawdzie w ciąg powiązań,
                            który może zastanawiać, osobiście jednak nie potrafię ocenić go inaczej niż
                            jako trafny i intrygujący ciąg skojarzeń (zob. też Clinton 1988: 10 z przypisem 26).</note>.</p>
                    <p>232–234: <w>ὕπερθε</w> <w>βωμοῦ</w> […] <w>λαβεῖν</w> <w>ἀέρδην</w> – „nad ołtarz do góry
                        podnieść”. Agamemnon nakazuje sługom – współofiarnikom – dosłownie:
                        trzymać Ifigenię podniesioną nad ołtarzem. Zwyczaj podnoszenia
                        zwierzęcia ofiarnego przed jego zabiciem jest szeroko dyskutowany
                        w kontekście przedstawień ikonograficznych, danych epigraficznych
                        i tekstów literackich, które zdają się potwierdzać taki rytuał (pełen katalog
                        wszystkich źródeł zob. van Straten 1995: 109–113). Fraenkel w swoim
                        komentarzu (1950, vol. I: 133) nie podejmuje na ten temat dyskusji,
                        która została wywołana głównie znaną mu pracą Paula Stengela (1910b:
                        115), przytacza jedynie komentarz Alfreda C. Pearsona do E. <title>Hel</title>. 1561,
                        w którym oznajmia, że istniał zwyczaj podnoszenia zwierzęcia ofiarnego
                        przez ofiarników i trzymania go na barkach, celem uniknięcia jakichś
                        niestosownych zachowań wywołujących omen, a także po to, by krew na
                        pewno spływała dokładnie na ołtarz. Nawet gdyby przyjąć, że stosowano
                        taką praktykę i taki rytuał był sprawowany, to wszystkie dane – ikonograficzne,
                        epigraficzne i literackie – dotyczą wyłącznie ofiar z byków (van
                        Straten 1995: 109–113). Żadne poświadczenie nie mówi o takim rytuale
                        podczas ofiary z kozła, kozy czy koźlęcia. Raczej chodzi w tym miejscu
                        wyłącznie o położenie nagiej Ifigenii na ołtarzu (zob. M.M. Lee 2004: 263)
                        i silne trzymanie jej podczas samego zadawania śmierci przez podcięcie
                        gardła – tak jak na tyrreńskiej wazie ze sceną śmierci Polykseny, na której
                        trzech zbrojnych trzyma dziewczynę nad ołtarzem, a czwarty podcina
                        jej gardło (Prag 1985: pl. 41b, opis s. 62) lub na etruskich sarkofagach
                        z Peruggi i Volterry (Prag 1985: pl. 43a–f, opis s. 64–65 <note n="12">Zob. też Henrichs 1981: 199 z przypisem 2 i pełną literaturą przedmiotu.</note>). Należy chyba
                        porzucić doszukiwanie się powiązań z kontrowersyjnym rytuałem ofiary
                        z byków podnoszonych na barkach ofiarników. Rose (1958: 21) w komentarzu
                        zachowuje tutaj dystans i proponuje przekład: „get her to the altar
                        with a good hearty lift”. Podobnie Denniston, Page 1957: 89.</p>
                    <p>240–241: <w>ἕκαστον</w> <w>θυτήρων</w> – „każdy z ofiarników”. Jak przytomnie
                        zauważa Folkert van Straten (1995: 168), ofiara krwawa to nie jest „zadanie
                        dla jednego człowieka”. Także ofiara z Ifigenii dokonuje się przy
                        współpracy głównego ofiarnika (ibidem, 169–170: officiant vs. assistant),
                        którym jest Agamemnon, i towarzyszących mu współofiarników, rekrutujących
                        się z jego najbliższych znajomych i przyjaciół. Dowiadujemy
                        się z pieśni chóru, że Ifigenia znała ich wszystkich po imieniu.</p>
                    <p>355–485: pierwszy stasimon</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_381-384">
                    <head>Agamemnon 381-384</head>
                    <p>Pojawia się tu bomos – ołtarz – w metaforycznym obrazie „deptania
                        [dosłownie kopania] wielkiego ołtarza Sprawiedliwości” (λακτίσαντι
                        μέγαν Δίκας / <w>βωμόν</w>), bez żadnego odniesienia do rytuału ofiarnego.
                        Por. komentarz do Eu. 539. Na temat personifikacji Dike jako bogini
                        zob. Lloyd-Jones 1971: 35–36.</p>
                    <quote><lb/>οὐ γὰρ ἔστιν ἔπαλξις
                        <lb/>πλούτου πρὸς κόρον ἀνδρὶ
                        <lb/>λακτίσαντι μέγαν Δίκας
                        <lb/>βωμὸν εἰς ἀφάνειαν.</quote>
                    <quote><lb/>Nie ma obrony
                        <lb/>Dla człowieka nadmiernie bogatego,
                        <lb/>Który podeptał wielki ołtarz Sprawiedliwości
                        <lb/>Doszczętnie.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_489-680">
                    <head>Agamemnon 489-680</head>
                    <p>Scena z udziałem Klitajmestry i Posłańca, który wygłasza trzy
                        mowy, przedzielone mową Klitajmestry, opowiadającej o swojej radości
                        z powrotu męża.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_527-528">
                    <head>Agamemnon 527-528</head>
                    <p>Herold zapowiadający przybycie Agamemnona opowiada o bohaterskich
                        czynach króla i o karze, która z woli Zeusa spadła na trojańską
                        ziemię – zniszczone zostały ołtarze i świątynie oraz w ogóle wszystko,
                        co żyje (σπέρμα πάσης ἐξαπόλλυται χθονός).</p>
                    <quote><lb/>βωμοὶ δ᾽ ἄιστοι καὶ θεῶν ἱδρύματα,
                        <lb/>καὶ σπέρμα πάσης ἐξαπόλλυται χθονός.</quote>
                    <quote><lb/>Nie widać już ołtarzy i świątyń bogów,
                        <lb/>I nasienie całej ziemi uległo zniszczeniu.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_594-597">
                    <head>Agamemnon 594-597</head>
                    <p>Słowa Klitajmestry po przemowie Posłańca-Herolda, który relacjonuje
                        trudy dziesięciu lat wojny oraz informuje o zwycięstwie, potwierdzając
                        wiadomości odczytane ze znaków przekazanych światłem
                        (technikę tę wyjaśnia Klitajmestra w w. 281–316). Powtarzają one informacje
                        podane wyżej przez chór (w. 83–96) o tym, że na rozkaz królowej
                        składano ofiary dziękczynne. Ze słów Klitajmestry wynika, że
                        ona sama również składała ofiary, nie wynika z nich jednak w żaden
                        sposób, jakiego rodzaju były to ofiary.</p>
                    <quote><lb/>ὅμως δ᾽ ἔθυον, καὶ γυναικείῳ νόμῳ
                        <lb n="595"/>ὀλολυγμὸν ἄλλος ἄλλοθεν κατὰ πτόλιν
                        <lb/>ἔλασκον εὐφημοῦντες ἐν θεῶν ἕδραις,
                        <lb/>θυηφάγον κοιμῶντες εὐώδη φλόγα.</quote>
                    <quote><lb/>A jednak składałam ofiary i zgodnie z kobiecym zwyczajem
                        <lb n="595"/>Zewsząd po mieście wznosił się okrzyk,
                        <lb/>W świątyniach zachowywano zbożne milczenie,
                        <lb/>W ciszy kołysząc płomienie pochłaniające wonne ofiary.</quote>
                    <p>597: <w>θυηφάγος</w> – „pochłaniający ofiary”; hapax legomenon Ajschylosa,
                        użyty tutaj jako przydawka do <w>φλόξ</w>. Przymiotnik złożony z tematu
                        <w>θυ-</w>/<w>θυη-</w> i supletywnego tematu aorystu φαγ- od czasownika <w>ἐσθίω</w>:
                        „pochłaniający, zjadający ofiary, to, co jest składane w ofierze”. Jak
                        w scholiach do tego miejsca: <w>θυηφάγον</w> τὴν τὰ θύματα κατεσθίουσαν.
                        Kontekst wskazuje, że odnosi się on tutaj do kadzideł palonych w świątyni
                        i pozostaje bez związku z ofiarą krwawą, chociaż jego znaczenie na
                        to pozwala – każda ofiara spalana jest pochłaniana ogniem.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1035-1038">
                    <head>Agamemnon 1035-1038</head>
                    <p>Słowa Klitajmestry do Kasandry. Królowa, po wprowadzeniu do
                        pałacu Agamemnona po czerwonym kobiercu, wraca na scenę po
                        brankę i zaprasza ją do udziału w ofierze składanej Zeusowi opiekunowi
                        domu.</p>
                    <quote><lb n="1035"/>εἴσω κομίζου καὶ σύ, Κασσάνδραν λέγω·
                        <lb/>ἐπεί σ' ἔθηκε Ζεὺς ἀμηνίτως δόμοις
                        <lb/>κοινωνὸν εἶναι χερνίβων, πολλῶν μέτα
                        <lb/>δούλων σταθεῖσαν κτησίου βωμοῦ πέλας,</quote>
                    <quote><lb n="1035"/>Wejdź i ty do środka, do Kasandry mówię,
                        <lb/>Skoro Zeus łaskawie sprawił, żebyś była w domu
                        <lb/>Towarzyszem rytualnych obmyć, z wieloma
                        <lb/>Niewolnikami stanąwszy blisko domowego ołtarza.</quote>
                    <p>1037: <w>χερνίβων</w> – „rytualnych obmyć”. Obmycie rąk należy do
                        koniecznych obrzędów przygotowawczych ofiary – dopuszczenie do
                        tego rytuału jest tożsame z pozwoleniem na uczestnictwo w ofierze.
                        Por. hasło leksykonu <w>χέρνιψ</w>.</p>
                    <p>1038: <w>κτησίου</w> <w>βωμοῦ</w> – „domowego ołtarza”, dosłownie „ołtarza
                        domowego dobytku”, gdyby przymiotnik κτήσιος traktować w oderwaniu
                        od kultu Zeusa Ktesiosa, opiekuna własności prywatnej, jak
                        chciał np. Fraenkel w swoim przekładzie („household altar”). Jeśli jednak
                        przyjąć (zresztą tak w komentarzu Fraenkel 1959, vol. II: 470), że
                        κτήσιος nie jest pospolitym przymiotnikiem, tylko eponimem Zeusa,
                        to wówczas przywoływany już ołtarz staje się ołtarzem Zeusa Ktesiosa
                        (zob. obszerne opracowanie Sjövall 1931: 53–74 oraz najnowsze
                        i z kompletnym katalogiem świadectw epigraficznych: Brulé 2005:
                        34–45). Ktesios jest bóstwem domowym, opiekunem dobytku i dobrobytu
                        w sensie ścisłym (Brulé 2005: 42: „Le Ktèsios, dans sa version oikonomique,
                        c’est le bon genie de la gestion de l’oikos – de l’économiemau
                        sens propre”). Zob. mowa Isaiosa (<title>De Cirone</title> [8] 16: τῷ Διί τε θύων τῷ
                        <w>Κτησίῳ</w>, περὶ ἣν μάλιστ᾽ ἐκεῖνος θυσίαν ἐσπούδαζε καὶ οὔτε δούλους
                        προσῆγεν οὔτε ἐλευθέρους ὀθνείους, ἀλλ᾽ αὐτὸς δι᾽ ἑαυτοῦ πάντ᾽
                        ἐποίει, ταύτης ἡμεῖς ἐκοινωνοῦμεν καὶ τὰ ἱερὰ συνεχειρουργοῦμεν
                        καὶ συνεπετίθεμεν καὶ τἆλλα συνεποιοῦμεν, καὶ ηὔχετο ἡμῖν
                        ὑγίειαν διδόναι καὶ κτῆσιν ἀγαθήν, ὥσπερ εἰκὸς ὄντα πάππον). De
                        facto w interpretującej translacji ołtarz ten jest ołtarzem domowym sensu
                        stricto (tak też pozostawiam w swoim przekładzie).</p>
                </div>
                
                    <div type="textpart" n="Agamemnon_1056-1058">
                        <head>Agamemnon 1056-1058</head>
                        <p>Ciąg dalszy słów Klitajmestry kierowanych, na przemian z przodownikiem
                            chóru, do Kasandry, która siedzi i milczy. Królowa zaprasza
                            ją do ołtarza, gdzie czekają już zwierzęta ofiarne.</p>
                        <quote><lb/>τὰ μὲν γὰρ ἑστίας μεσομφάλου
                            <lb/>ἕστηκεν ἤδη μῆλα πρὸς σφαγὰς πάρος <note n="13">Na temat proponowanej przez niektórych wydawców lekcji πυρός zamiast
                                πάρος zob. de La Combe 2001: 422–423.</note>.
                            <lb/>ὡς οὔποτ᾽ ἐλπίσασι τήνδ᾽ ἕξειν χάριν.</quote>
                        <quote><lb/>Bo już owce przy palenisku w domu
                            <lb/>Stoją gotowe na ofiarę.
                            <lb/>Żebym miała tę radość wbrew nadziejom <note n="14">Zob. komentarz Denniston, Page 1957: 162.</note>.</quote>
                        <p>1056: <w>ἑστίας</w> <w>μεσομφάλου</w> – „przy palenisku w domu”, dosłownie
                            „w samym środku domu”. ἑστία tutaj to palenisko ołtarza wspomnianego
                            w wersie 1038 powyżej.</p>
                        <p>1057: <w>μῆλα</w> πρὸς <w>σφαγάς</w> – „owce gotowe na ofiarę”. Nie wiemy,
                            jakie ofiary składano dla Zeusa Ktesiosa, trudno jednak przyjąć, by
                            były to ofiary całopalne – <w>σφαγαί</w>, a nie typowe <w>θυσίαι</w>. Klitajmestra
                            przemawia ofiarniczym kodem, dokonując substytucji ofiar i pojęć,
                            zgodnie z przyjętym zamiarem zamordowania i króla, i jego branki.
                            Dla niej stanowią oni typowe <w>σφαγαί</w> i są jak <w>μῆλα</w>.</p>
                    </div>
                    
                        <div type="textpart" n="Agamemnon_1071-1330">
                            <head>Agamemnon 1071-1330</head>
                            <p>1071–1330: scena Kasandry
                                Obszerna scena rozmowy Kasandry z przodownikiem chóru, w której
                                dokonuje się jej przemiana od rozpaczy do gotowości poddania się
                                śmierci. Kolejno mówi ona o domu Atrydów i pierwotnej zbrodni Atreusa
                                i wspomina Troję, swoją rodzinę, by następnie wystąpić z wielką
                                przemową przeciwko Klitajmestrze, w której opisuje jej zbrodnię na
                                Agamemnonie. W końcu przepowiada własną śmierć. Odniesienia do
                                ofiary otwierają i zamykają tę scenę. Wstępem do niej jest zaproszenie
                                Klitajmestry skierowane do branki, by wzięła udział w ofiarach w domu
                                (powyżej w. 1035–1038), kończy się zaś ta scena odniesieniem do tych
                                samych ofiar, o których mówiła Klitajmestra, lecz i Kasandra, i widzowie
                                już wiedzą, że ofiarami są: ona sama i Agamemnon (Zeitlin 1965).</p>
                        </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1090-1092">
                    <head>Agamemnon 1090-1092</head>
                    <p>Kasandra mówi o domu Atrydów jako o miejscu licznych zbrodni –
                        w czym jest i reminiscencja, i proroctwo.</p>
                    <quote><lb n="1090"/>μισόθεον μὲν οὖν· πολλὰ συνίστορα,
                        <lb/>αὐτόφονα, † κακὰ κἀρτάναι †
                        <lb/>ἀνδροσφαγεῖον καὶ † πεδορραντήριον †.</quote>
                    <quote><lb n="1090"/>Znienawidzony przez bogów: świadom wielu
                        <lb/>Rodzinnych mordów, nieszczęść i śmierci [?],
                        <lb/>Krwawa ludzka rzeźnia i ziemia krwią zbroczona.</quote>
                    <p>1092: <w>ἀνδροσφαγεῖον</w> – „krwawa ludzka rzeźnia” (por. przekład
                        Srebrnego: „człowiecza rzeźnia”). Σφαγεῖον to naczynie na krew
                        używane podczas składania ofiary. Ajschylosowe hapax legomenon
                        oznacza metaforycznie, że dom Atrydów jest jak naczynie, w którym
                        zbiera się ludzka krew po kolejnych mordach. W pewnym sensie
                        nawet nie jest to metafora – w wizji Kasandry dom Klitajmestry
                        i Agamemnona naprawdę napełnia się krwią ofiar kolejnych mordów
                        (zob. też Seaford 1984).</p>
                    <p>(Obydwa w. – 1091 i 1092 – są poważnie uszkodzone, ich rekonstrukcja,
                        uzupełnianie i tłumaczenie zajmuje większość komentarzy
                        do tego miejsca. Każda lekcja pozostaje i tak hipotezą [zob.
                        np. Fraenkel 1950, vol. III: 494–495, Denniston, Page 1957: 167–168
                        oraz apparatus criticus w stosowanej tu edycji Westa; pełna dyskusja
                        na temat wersji lekcji tych dwóch wersów zob. de La Combe 2001:
                        438–441]).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1093-1097">
                    <head>Agamemnon 1093-1097</head>
                    <p>Ciąg dalszy sceny z Kasandrą. Chór na poprzednie słowa odpowiada
                        zdumiony, że wieszczka tak doskonale wyczuwa tajemnice
                        domowych zbrodni (φόνον). W odpowiedzi, w wieszczej wizji,
                        Kasandra widzi ucztę Tyestesa – pierwotną zbrodnię domu Atrydów,
                        którą nazywa σφαγή, kolejny raz odwołując się do metaforyki
                        ofiarnej.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΧΟΡΟΣ</emph>:
                        <lb/>ἔοικεν εὔρις ἡ ξένη κυνὸς δίκην
                        <lb/>εἶναι, ματεύει δ' ὧν ἀνευρήσει φόνον.
                        <lb/><emph>ΚΑΣΑΝΔΡΑ</emph>:
                        <lb n="1095"/>μαρτυρίοισι γὰρ τοῖσδ᾽ ἐπιπείθομαι·
                        <lb/>κλαιόμενα τάδε βρέφη σφαγὰς
                        <lb/>ὀπτάς τε σάρκας πρὸς πατρὸς βεβρωμένας.</quote>
                    <quote><lb/><emph>CHÓR</emph>:
                        <lb/>Ta obca ma chyba węch jak pies doskonały,
                        <lb/>Szuka zbrodni tych, których znajdzie.
                        <lb/><emph>KASANDRA</emph>:
                        <lb n="1095"/>Bo wierzę tym świadectwom:
                        <lb/>Te niemowlęta opłakujące własną rzeź,
                        <lb/>I ciała upieczone przez ojca zjedzone.</quote>
                    <p>Zbrodnia Atreusa, który zabił dzieci Tyestesa i podał mu upieczone
                        na uczcie, nazwana jest przez chór słowem <w>φόνος</w>, a przez Kasandrę
                        – <w>σφαγή</w>. Obydwa w tym kontekście akcentują brutalność i przelew
                        krwi. Kasandra jednak konsekwentnie stosuje język pozostający
                        w związku z ofiarą krwawą, tworząc wyraźny ciąg interpretacyjny,
                        w którym kolejne mordy-ofiary pociągają za sobą następne, aż do
                        oczyszczenia Orestesa w ostatniej części trylogii.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1116-1118">
                    <head>Agamemnon 1116-1118</head>
                    <p>Dalszy ciąg sceny z Kasandrą, która opisuje i interpretuje serię mordów
                        w domu Atrydów.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ ἄρκυς ἡ ξύνευνος, ἡ ξυναιτία
                        <lb/>φόνου. στάσις δ᾽ ἀκόρετος γένει
                        <lb/>κατολολυξάτω θύματος λευσίμου.</quote>
                    <quote><lb/>Ale [jego – Agamemnona] towarzyszka łoża [stała się] siecią,
                        <lb/>współprzyczyną
                        <lb/>Zbrodni. Niech nienasycony spór nad tym rodem
                        <lb/>Wzniesie okrzyk nad ofiarą godną ukamienowania.</quote>
                    <p>1118: <w>κατολολυξάτω</w> <w>θύματος</w> <w>λευσίμου</w> – dosłownie „wzniesie
                        okrzyk nad ofiarą zabitą przez ukamienowanie”. Jest przedmiotem
                        nierozwiązanego sporu komentatorów (por. Fraenkel 1950, vol. III:
                        506; Rose 1958: 79), kto w tym wersie jest nazwany ofiarą – Agamemnon
                        czy Klitajmestra – oraz w jakim znaczeniu jest on/ona „ofiarą”
                        (θῦμα). Jeśli Kasandra ma na myśli Agamemnona i to Klitajmestra
                        dokonała ofiary, zabiła go jak na ofiarę (jest to „ofiara zabita przez –
                        lub jakby przez – ukamienowanie”), obraz ten może oznaczać albo
                        to, że po śmierci jego ciało wyglądało zmasakrowane jak po ukamienowaniu,
                        albo też, że karą za ten czyn powinno być ukamienowanie
                        (jest to „ofiara, za którą należy się śmierć przez ukamienowanie”). Jeśli
                        natomiast wieszczek zapowiada śmierć Klitajmestry, to oznacza,
                        że to jej śmierć stanie się ofiarą za śmierć męża i znów, że zginie jak
                        ukamienowana.</p>
                    <p>Przyjmuję, że ofiarą jest Agamemnon i konsekwentnie, że jego
                        śmierć musi pociągnąć za sobą karę śmierci na sprawcach. Klitajmestra
                        musi ponieść karę, którą wymierzy cała społeczność – przez ukamienowanie
                        (zob. Bremmer 1983: 315; Rosivach 1987: passim). Logika
                        ciągu ofiarnego Kasandry jest tym samym zachowana – Agamemnon
                        jest ofiarą (i <w>θῦμα</w>, i <w>σφαγή</w>, por. Rudhardt 1992: 281), a Klitajmestra
                        jest przestępczynią, którą trzeba ukarać (tak Fraenkel 1950, vol. III:
                        506 i Rosivach 1987: 243).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1167-1172">
                    <head>Agamemnon 1167-1172</head>
                    <p>Dalszy ciąg sceny z Kasandrą, która wspomina Troję, własnego
                        ojca i ofiary składane przez Priama w celu ubłagania bogów o ratunek
                        dla miasta, które jednak nie przyniosły żadnego efektu (<w>ἄκος</w>
                        οὐδέν).</p>
                    <quote><lb/>ἰὼ πόνοι πόνοι πόλεος ὀλομένας τὸ πᾶν.
                        <lb/>ἰὼ πρόπυργοι θυσίαι πατρὸς
                        <lb/>πολυκανεῖς βοτῶν ποιονόμων· ἄκος δ᾽
                        <lb n="1170"/>οὐδὲν ἐπήρκεσαν
                        <lb/>τὸ μὴ πόλιν μὲν ὥσπερ οὖν ἐχρῆν παθεῖν,
                        <lb/>ἐγὼ δὲ θερμόνους τάχ᾽ ἐν πέδῳ βαλῶ.</quote>
                    <quote><lb/>O, cierpienia, cierpienia miasta, zgładzonego doszczętnie!
                        <lb/>O, ofiary ojcowskie złożone przed wieżami
                        <lb/>Z wielu bestii wykarmionych na pastwiskach.
                        <lb n="1170"/>Żadne to było lekarstwo,
                        <lb/>By miasto nie wycierpiało tego, co musiało.
                        <lb/>Ja też w szaleństwie rychło padnę na ziemię.</quote>
                    <p>1168: <w>πρόπυργοι</w> <w>θυσίαι</w> – „ofiary złożone przed wieżami”, to znaczy
                        na równinie pod murami miasta. Obraz takiej ofiary na równinie
                        jest w <title>Iliadzie</title> 9.548: κνίσην δ᾽ ἐκ πεδίου ἄνεμοι φέρον οὐρανὸν εἴσω.
                        Możliwe jest też tłumaczenie „ofiary za wieże”, czyli – metonimicznie
                        – za całe miasto (Fraenkel 1950, vol. III: 532). Jest to też passus,
                        w którym pierwszy raz Kasandra mówi o własnej śmierci w kategoriach
                        ofiary – nie wprost, ale oczywista jest paralela między upadkiem
                        miasta i jej własną śmiercią (Zeitlin 1969: 470, z przyp. 17).</p>
                    <p>1169: <w>πολυκανεῖς</w> <w>βοτῶν</w> <w>ποιονόμων</w> – „z wielu [zabitych: πολυ-
                        κανεῖς] bestii wykarmionych na pastwiskach”. Cała fraza opisuje ofiarę
                        z wielu zwierząt, zapewne hekatombę, chociaż nie zawiera pojęć
                        z języka ofiary krwawej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1235-1236">
                    <head>Agamemnon 1235-1236</head>
                    <p>Passus z monologu Kasandry, który jest tyradą przeciwko Klitajmestrze.</p>
                    <quote><lb n="1235"/>† θύουσαν Ἃιδου μητέρ' † ἄσπονδόν τ' Ἄρη
                        <lb/>φίλοις πνέουσαν.</quote>
                    <quote><lb n="1235"/>Oszalała matka Hadesa, nieubłaganym
                        <lb/>tchnąca na bliskich Aresem.</quote>
                    <p>1235: <w>θύουσαν</w> Ἃιδου μητέρ᾽ – w tym wypadku mamy do czynienia
                        z czasownikiem θύω w znaczeniu „szaleć”, „wściekać się” (z krótkim
                        υ). Klitajmestra jest nazwana przez Kasandrę „oszalałą matką
                        Hadesa”, czyli śmierci; Chodkowski, dość trafnie: „piekielna jędza”.
                        Jedynie komentarz Arthura Verralla (1889: 141) bierze pod uwagę nie
                        tylko znaczenie „składać w ofierze”, ale wprost sugeruje, że można tu
                        upatrywać świadomego zmieszania obydwu tych znaczeń (z tą wizją
                        zdaje się sympatyzować do dzisiaj jedynie Lebeck 1971: 183, zob. komentarz
                        do tej dyskusji w de La Combe 2001: 531–532).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1262-1263">
                    <head>Agamemnon 1262-1263</head>
                    <p>Ciąg dalszy tyrady Kasandry przeciwko Klitajmestrze, która planuje
                        mord na mężu.</p>
                    <quote><lb/>θήγουσα φωτὶ φάσγανον,
                        <lb/>ἐμῆς ἀγωγῆς ἀντιτείσεσθαι φόνον.</quote>
                    <quote><lb/>Ostrzy na męża nóż,
                        <lb/>Zbrodnią odpłacając za moje przybycie.</quote>
                    <p>1262: <w>φάσγανον</w> – „nóż [ofiarny]”, jakim według Odysei 11.424
                        Agamemnon został zabity (por. Fraenkel 1950, vol. III: 806–809, Appendix
                        B: On the Weapon with which to the Oresteia, Agamemnon was murdered);
                        zob. leksykon s.v.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1277-1278">
                    <head>Agamemnon 1277-1278</head>
                    <p>Ponownie Kasandra interpretuje własną śmierć, zapowiadaną
                        w swojej proroczej wizji, w kategoriach ofiary, co w następnej kwestii podejmuje
                        również przodownik chóru (w. 1298, zob. komentarz poniżej).</p>
                    <quote><lb/>βωμοῦ πατρῴου δ᾽ ἀντ᾽ ἐπίξηνον μένει,
                        <lb/>θερμῷ κοπείσης φοίνιον προσφάγματι.</quote>
                    <quote><lb/>Zamiast ojcowskiego ołtarza czeka mnie pień katowski,
                        <lb/>Skrwawiony po śmiertelnym ciosie gorącą jeszcze krwią ofiary zabitej
                        przed pogrzebem.</quote>
                    <p>1277: <w>βωμοῦ</w> <w>πατρῴου</w> – „ojcowski ołtarz”, ołtarz w domu Priama.
                        Kasandra wspomina ołtarze w swojej ojczyźnie, w domu swojego ojca,
                        przy których powinna składać ofiary.</p>
                    <p>1278: <w>προσφάγματι</w> – <w>πρόσφαγμα</w> (= <w>προσφάγιον</w>) to przede
                        wszystkim ofiara krwawa, całopalna, składana zmarłym przed pogrzebem
                        lub przed obrzędem wyniesienia zwłok (<w>ἐκφορά</w>, tak
                        Pseudo-Platon, <title>Min</title>. 315c: ἱερεῖά τε <w>προσφάττοντες</w>
                        πρὸ τῆς ἐκφορᾶς τοῦ νεκροῦ) (zob. szczegółowe dane w Ekroth 2002: 229–230,
                        256, 253 i Parker 2011: 169–170, tak samo też <title>LSJ Supplement</title>, s.v.) lub
                        sama libacja z krwi dla zmarłych wylewana przed obrzędami pogrzebowymi
                        (Fraenkel 1950, vol. III: 594–595 z odniesieniem do Psyche
                        Rohdego, s. 222, oraz Denniston, Page 195: 186–187). W literaturze
                        klasycznej poza Ajschylosem <w>πρόσφαγμα</w> występuje tylko w tekstach
                        Eurypidesa (<title>Alc</title>. 844–845: καί νιν εὑρήσειν δοκῶ / πίνοντα
                        τύμβου πλησίον <w>προσφαγμάτων</w>; <title>Hec</title>. 41: τύμβῳ φίλον <w>πρόσφαγμα</w> i 265: Ἑλένην νιν αἰτεῖν χρῆν τάφῳ <w>προσφάγματα</w>; <title>IT</title>: 243–244:
                        θεᾷ φίλον <w>πρόσφαγμα</w> καὶ θυτήριον / Ἀρτέμιδι oraz 457: νέον /
                        <w>πρόσφαγμα</w> θεᾶς).</p>
                    <p>Zarówno w komentarzu Fraenkla (1950, vol. III: 594), jak i Rose’a
                        (1958: 91) pojawiają się sugestie na temat możliwości rozumienia
                        <w>πρόσφαγμα</w> jako „preliminary sacrifice”, analogicznie do <w>προτέλεια</w>
                        i <w>πρόθυμα</w>, w nawiązaniu do obrzędów przedślubnych (jak w w. 227
                        powyżej). <w>Πρόσφαγμα</w> w jakimś sensie jest „ofiarą przygotowawczą,
                        poprzedzającą, wstępną” – ponieważ poprzedza właściwe obrzędy pogrzebowe.
                        Jednak nie jest możliwe utrzymanie znaczenia związanego
                        z obrzędami ślubnymi, ponieważ po prostu takich ofiar w tym kontekście
                        nie było i wyraz ten nigdy nie pojawia się w takim znaczeniu (przeciwnie
                        do <w>προτέλεια</w> – jak w w. 65 powyżej).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1296-1298">
                    <head>Agamemnon 1296-1298</head>
                    <p>Chór zwraca się do Kasandry, która w końcowych słowach swojej
                        przemowy (w. 1289–1294) wyraża rezygnację i gotowość poniesienia
                        śmierci, z pytaniem, dlaczego zachowuje się jak bezwolne zwierzę prowadzone
                        na śmierć przy ołtarzu. Kasandra, jak krowa ofiarna (<w>βοὸς</w>
                        <w>δίκην</w>), śmiało (<w>εὐτόλμως</w>) kroczy (<w>πατεῖς</w>) do ołtarza (πρὸς <w>βωμόν</w>)
                        jakby wiedziona boską siłą (<w>θεηλάτου</w>). Ofiarny charakter sceny jest
                        jednoznaczny – już nie tylko sama Kasandra postrzega własną
                        śmierć jako ofiarę, ale chór także przyjmuje jej punkt widzenia.</p>
                    <quote><lb/>εἰ δ᾽ ἐτητύμως
                        <lb/>μόρον τὸν αὑτῆς οἶσθα, πῶς θεηλάτου
                        <lb/>βοὸς δίκην πρὸς βωμὸν εὐτόλμως πατεῖς;</quote>
                    <quote><lb/>Jeśli rzeczywiście
                        <lb/>Znasz swój własny los, to dlaczego jak boską siłą wiedziona
                        <lb/>Krowa do ołtarza śmiało kroczysz?</quote>
                    <p>Passus ten bywał przywoływany jako argument za teorią „dobrowolności”
                        zwierzęcia prowadzonego na ofiarę (Denniston, Page 1957: 188;
                        Rose 1958: 92 z przywołaniem Plut. Mor. 729f), jako owładniętego boską
                        siłą (zob. komentarz Henrichsa 2000: 184 oraz – na temat „dobrowolności”
                        ofiary – Henrichs 1998: 58 i nn. oraz Naiden 2007: passim i 2013: 83–90).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1309-1312">
                    <head>Agamemnon 1309-1312</head>
                    <p>Kasandra twierdzi, że czuje zapach krwi, na co chór odpowiada
                        przytomnie, że łatwo to wytłumaczyć, ponieważ na ołtarzach właśnie
                        płoną ofiary. Kasandra jednak odpowiada, że to nie jest zwykły zapach
                        ofiar, tylko jakiś trupi zaduch. Wydaje się, że obie strony czują co
                        innego i doświadczają różnych wrażeń – chór mówi o dymie z ołtarzy
                        zmieszanych z kadzidłami, a Kasandra o zapachu zbrodni i krwi.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΚΑΣΑΝΔΡΑ</emph>:
                        <lb/>φόνον δόμοι πνέουσιν αἱματοσταγῆ.
                        <lb/><emph>ΧΟΡΟΣ</emph>:
                        <lb n="1310"/>καὶ πῶς; τόδ' ὄζει θυμάτων ἐφεστίων.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: ὅμοιος ἀτμὸς ὥσπερ ἐκ τάφου πρέπει.
                        <lb/><emph>ΧΟ</emph>.: οὐ Σύριον ἀγλάισμα δώμασιν λέγεις;</quote>
                    <quote><lb/><emph>KASANDRA</emph>:
                        <lb/>Z domu zawiewa kroplami krwawej zbrodni.
                        <lb/><emph>CHÓR</emph>:
                        <lb n="10"/>Jakżeż to? Przecież to zapach ofiar płonących na ołtarzu!
                        <lb/><emph>KAS</emph>.: To smród podobny jakby do grobowego zaduchu.
                        <lb/><emph>CH</emph>.: Chyba nie mówisz o syryjskich w domu kadzidłach?
                        </quote>
                    <p>1309: <w>φόνον</w> […] <w>αἱματοσταγῆ</w> – „ociekający krwią”, zob. komentarz
                        do <title>Pers</title>. 816.</p>
                    <p>1310: <w>ὄζει</w> <w>θυμάτων</w> <w>ἐφεστίων</w> – „zapach ofiar płonących na ołtarzu”.
                         tutaj to ofiary zwierzęce, których części płoną już na
                        ołtarzu.</p>
                    <p>1312: <w>ἀγλάισμα</w> – dosłownie „syryjska ozdoba”, „syryjski przepych”,
                        czyli przepych „syryjskich kadzideł” (Denniston, Page 1957: 189;
                        por. E. Bacch. 144).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1343-1406">
                    <head>Agamemnon 1343-1406</head>
                    <p>1343–1406: piąty epeisodion</p>
                        <p>Rozpoczyna się krzykiem mordowanego Agamemnona spoza skene,
                        a kończy opowieścią Klitajmestry o przebiegu zabójstwa.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1388-1390">
                    <head>Agamemnon 1388-1390</head>
                    <p>Słowa z mowy Klitajmestry opisującej szczegółowo zabójstwo
                        spełnione za sceną na Agamemnonie (od w. 1372 do w. 1398).</p>
                    <quote><lb/>οὕτω τὸν αὑτοῦ θυμὸν ὁρμαίνει πεσών,
                        <lb/>κἀκφυσιῶν ὀξεῖαν αἵματος σφαγὴν
                        <lb n="1390"/>βάλλει μ᾽ ἐρεμνῇ ψακάδι φοινίας δρόσου.</quote>
                    <quote><lb/>Tak upadłszy, ducha swojego wyzionął,
                        <lb/>I bluznął krwią z rany po ostrym cięciu,
                        <lb n="1390"/>Czarny deszcz śmierci skropił mnie jak rosą.</quote>
                    <p>1389: κἀκφυσιῶν ὀξεῖαν αἵματος <w>σφαγήν</w> – „i bluznął krwią
                        z rany po ostrym cięciu”. Fraenkel w swym komentarzu z rozbrajającą,
                        choć chyba niezupełnie uzasadnioną bezradnością przyznał,
                        że „no one as yet, as far as I can see, has explained it satisfactory”
                        (1950, vol. III: 654). Sam zaproponował korektę na <w>ῥαγήν</w> zamiast
                        <w>σφαγήν</w>, zastanawiając się rozwlekle nad anatomicznymi konsekwencjami
                        uszkodzenia płuc Agamemnona po ciosach Klitajmestry,
                        jakby mowa tej ostatniej była w tragedii raportem z pogotowia
                        ratunkowego, a nie poezją. Poprawka ta jednak nie została utrzymana
                        w późniejszych edycjach. <w>Σφαγή</w> oznacza zarówno sam akt
                        zabijania na ofiarę przez podrzynanie gardła (<w>σφάζειν</w>), a więc cios
                        lub cięcie, jak i jego efekt, a więc ranę (LSJ, s.v.; Ekroth 2002: 172;
                        Casabona 1966: 174–178). <w>Σφαγή</w> jako „cięcie” (z adekwatnym przymiotnikiem
                        ὀξεῖα) jest zrozumiałe. Dopełnienie w genetiwie po
                        ἐκ-φυσιάω jest możliwe, dając sens „spłynąć krwią”, a biernik σφα-
                        γήν – musi być w tym wypadku biernikiem względu – „jeśli chodzi
                        o ranę po cięciu”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1407-1577">
                    <head>Agamemnon 1407-1577</head>
                    <p>1407–1577: amoibaion</p>
                        <p>Dialog chóru z Klitajmestrą na temat czynu królowej i jej przyszłości.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1414-1418">
                    <head>Agamemnon + 1414-1418</head>
                    <p>Klitajmestra odpowiada chórowi, który zapowiada, że czeka
                        ją wygnanie za mord popełniony na mężu. Królowa w gniewnej
                        odpowiedzi wspomina śmierć Ifigenii, złożonej w ofierze przez
                        Agamemnona, wyrzucając chórowi, że nikt nie sprzeciwiał się tamtej
                        zbrodni.</p>
                    <quote><lb/>οὐδὲν τότ᾽ ἀνδρὶ τῷδ᾽ ἐναντίον φέρων,
                        <lb n="1415"/>ὃς οὐ προτιμῶν, ὡσπερεὶ βοτοῦ μόρον,
                        <lb/>μήλων φλεόντων εὐπόκοις νομεύμασιν,
                        <lb/>ἔθυσεν αὑτοῦ παῖδα, φιλτάτην ἐμοὶ
                       <lb/> ὠδῖν', ἐπῳδὸν Θρῃκίων ἀημάτων.</quote>
                    <quote><lb/>Wtedy to nic nie wnieśliście przeciwko temu człowiekowi,
                        <lb n="1415"/>Który bez litości – jakby [szło o] śmierć jakiegoś zwierzęcia,
                        <lb/>Spośród niezliczonych stad owiec bogatych w wełnę –
                        <lb/>W ofierze złożył własne dziecko, najdroższy mi
                        <lb/>Owoc życia, dla odczarowania trackich podmuchów.</quote>
                    <p>1417: <w>ἔθυσεν</w> αὑτοῦ παῖδα – „w ofierze złożył własne dziecko”.
                        Ajschylos każe Klitajmestrze, mimo jej gniewu i działających na
                        wyobraźnię porównań do zwierząt, nadal interpretować śmierć Ifigenii
                        jako θυσία, konsekwentnie trzymając się ofiarnej ramy modalnej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Agamemnon_1431-1433">
                    <head>Agamemnon 1431-1433</head>
                    <p>Klitajmestra na groźby chóru, zapowiadającego jej karę, odpowiada
                        zuchwałą przysięgą, że będzie wolna od strachu, dopóki jest przy
                        niej Ajgistos. Nazywa Agamemnona wprost ofiarą krwawą zabitą
                        (<w>ἔσφαξα</w>) dla Dike, Ate i Erynii (<w>Δίκην</w>, <w>Ἄτην</w> <w>Ἐρινύν</w> τε).</p>
                    <quote><lb/>καὶ τήνδ᾽ ἀκούεις ὁρκίων ἐμῶν θέμιν·
                        <lb/>μὰ τὴν τέλειον τῆς ἐμῆς παιδὸς Δίκην,
                        <lb/>Ἄτην Ἐρινύν θ᾽, αἷσι τόνδ᾽ ἔσφαξ᾽ ἐγώ·</quote>
                    <quote><lb/>Słuchaj wyroku mojej przysięgi,
                        <lb/>Na Sprawiedliwość, która spełniła się dla mojego dziecka,
                        <lb/>Na Ate i Erynię, dla których to ja go w ofierze zarżnęłam.</quote>
                    <p>1433: <w>Ἄτην</w> <w>Ἐρινύν</w> <w>ἔσφαξ</w>᾽ ἐγώ – Klitajmestra zabiła Agamemnona
                        jako ofiarę σφαγία dla Ate i Erynii. <w>Σφάζειν</w> z datiwem commodi:
                        αἷσι – „dla”, czyli z wyraźnym wskazaniem adresata ofiary, nie pozostawia
                        wątpliwości co do jednoznacznie rytualnego objaśnienia, jakie
                        tutaj przyjmuje. Klitajmestra nie referuje jedynie swojego mordu na
                        mężu, ale nadaje mu sens ofiary dla Ate i Erynii.</p>
                </div>
            </div>
                
        </body>
    </text>
</TEI>