<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Phoenissae (Φοίνισσαι, Le Fenicie)</title>
                <title xml:lang="en">Phoenissae (Φοίνισσαι, The Phoenician Women)</title>
                <title xml:lang="pl">Phoenissae (Φοίνισσαι, Fenicjanki)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_29_phoenissae</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Phoenissae (Φοίνισσαι, Fenicjanki)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 401-414</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p><title>Fenicjanki</title> należą bez wątpienia do późnych sztuk Eurypidesa.
                        Wprawdzie brakuje zewnętrznych danych do datowania sztuki i jej
                        wystawienia, ale uczeni są zgodni, że zarówno technika dramatyczna,
                        konstrukcja sztuki z długimi mowami posłańców i dytyrambicznymi
                        partiami chóralnymi, jak i – przede wszystkim – jej struktura metryczna
                        (por. Cropp, Fick 1985: 60–61) stanowią w tej kwestii wystarczające
                        dowody. Przyjmuje się, że <title>Fenicjanki</title> powstały między 411 a 409
                        rokiem (Mastronarde 1994: 14, tam też szczegółowa dyskusja nad datowaniem,
                        s. 11–14).</p>
                    <p>Tematyka ofiarnicza nie jest w dramacie silnie obecna, koncentruje
                        się niemal wyłącznie wokół kategorii związanych z pojęciami sphagia
                        i sphazein, co czyni ją interesującą i godną uwagi. Dwukrotnie wspomniane
                        są sphagia jako klasyczna ofiara przedbitewna w połączeniu
                        z opisem technik empyromantycznych. Tematem centralnym staje się
                        zaś śmierć syna Kreona, wyraźnie stylizowana i opisywana przez postaci
                        dramatu jako śmierć ofiarna, również jako sphagia (zob. Henrichs
                        1980: 208–224 oraz O’Connor-Visser 1987: 190–195).</p>
                    <p>Same Fenicjanki w parodosie nazywają się <w>ἀκροθίνια</w> <w>Λοξίᾳ</w>
                        (w. 203, 282) – „najlepszą cząstką dla Loksjasza”, wybraną mu na
                        służbę (zob. Jim 2014: 45–46). W przekładach mamy tu zwykle „ofiarę
                        dla Loksjasza” (tak Łanowski) czy „offering for Loxias” (tak Craik),
                        co jednak nie wskazuje na jakiekolwiek związki z rzeczywistą ofiarą
                        (krwawą czy nie) w rytualnym znaczeniu. Bez wyraźnego kontekstu
                        ofiarnego pojawia się także w tekście jeszcze χέρνιψ – woda oczyszczenia,
                        woda lustralna (w. 662). Te wyrażenia jednak – jako pozbawione
                        kontekstu ofiarnego – zostały w komentarzu pominięte.</p>
                    <p>Tekst według wydania: Mastronarde (1994).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Phoenissae_173-174">
                    <head>Phoenissae 173-174</head>
                    <p>Wersy z drugiej części prologu – rozmowa Antygony z Wychowawcą,
                        który pokazuje jej z murów Teb zbliżające się wojska pod wodzą
                        Polynejkesa. Wskazuje i opisuje poszczególnych dowódców. Antygona
                        dostrzega też wśród wojsk zgromadzonych pod Tebami inną
                        postać, która krocząc, prowadzi biały zaprzęg (w. 171–172: οὗτος δ',
                        ὦ <w>γεραιέ</w>, τίς <w>κυρεῖ</w>, / ὃς <w>ἅρμα</w> <w>λευκὸν</w> <w>ἡνιοστροφεῖ</w> <w>βεβώς</w>). Wychowawca
                        wyjaśnia, że jest to argiwski wieszczek Amfiaraos, który prowadzi
                        sphagia – ofiary przedbitewne.</p>
                    <quote><lb/>ὁ μάντις Ἀμφιάραος, ὦ δέσποιν᾽, ὅδε·
                        <lb/>σφάγια δ᾽ ἅμ᾽ αὐτῷ, γῆς φιλαίματοι ῥοαί.</quote>
                    <quote><lb/>Oto jest, o pani, wieszczek Amfiaraos,
                        <lb/>Ma z sobą ofiary, miłe dla ziemi krwi potoki.</quote>
                    <p>174: <w>σφάγια</w> δ᾽ ἅμ᾽ αὐτῷ, γῆς <w>φιλαίματοι</w> <w>ῥοαί</w> – „ma z sobą ofiary,
                        miłe dla ziemi krwi potoki”. Wieszczek ma ze sobą <w>σφάγια</w> – zwierzęta
                        ofiarne, które zamierza złożyć w ofierze przed starciem oddziałów
                        tuż przed linią wroga, w tym wypadku – tuż przed murami Teb, które
                        będą atakowane. <w>Σφάγια</w> występuje tutaj w technicznym znaczeniu
                        ofiary krwawej ze zwierzęcia, składanej przed samą bitwą („Sacrifice
                        before Battle”, zob. Pritchett 1971: 109–115; Jameson 1991) w celu
                        zapewnienia sobie zwycięstwa w bitwie (Pritchett 1971: 110: „supplicatory
                        and propitiatory nature”). Ofiara ta mogła, ale nie musiała być
                        związana z pozyskiwaniem znaków wróżebnych (Pritchett 1971: 110;
                        ale też, przeciwnie, Pritchett 1979: 83–90). Por. też komentarz np. do
                        A. <title>Th</title>. 377–379.</p>
                    <p>Krew ofiar zabijanych jako sphagia tuż przed bitwą jest wchłaniana
                        przez ziemię. Ziemia – Ge – jest w Fenicjankach przedstawiana jako
                        spragniona krwi (por. w. 674, 1152, 1172), co sprawia, że śmierć zwierząt
                        ofiarnych zdaje się jedynie zapowiadać krwawe potoki, miłe ziemi,
                        z tych, którzy mają zginąć w nadchodzącej bitwie (por. Craik 1988:
                        180). Ziemia (Ge, tutaj z wielkiej litery) jest przedstawiona jako adresat
                        ofiary typu sphagia, jako ten, kto ją przyjmuje. Mastronarde (1994: 200)
                        sugeruje, że dzieje się tak nie tylko dlatego, że krew ofiar jest wylewana
                        na ziemię, ale też dlatego, że Argiwi zamierzają przejąć tebańską
                        ziemię.</p>
                    <p>Z tekstu nie wynika, jakie zwierzęta i w jaki sposób były przez
                        wieszczka przywiedzione na miejsce ich rytualnego zabicia. Prowadził
                        on powóz lub zaprzęg (<w>ἅρμα</w>), trzymając w lejcach białe konie
                        (<w>ἅρμα</w> <w>λευκὸν</w> <w>ἡνιοστροφεῖ</w>). Trudno przyjąć, by miał zamiar złożyć
                        w ofierze przedbitewnej konie z tego zaprzęgu. Zwierzęciem najczęściej
                        używanym jako sphagia była koza (Pritchett 1979: 84). Pearson
                        w swoim komentarzu przekonuje, że zwierzęta ofiarne były dopiero
                        co zabite w ofierze i obwożone na powozie w celu oczyszczenia całego
                        obszaru zbliżającej się bitwy (Pearson 1909: 89 i 210). Jameson z kolei
                        podobnie sugeruje, że już wcześniej zabite ofiary były wywożone
                        przed stojące wobec siebie oddziały, a nie wypędzane na przyszłe pole
                        bitwy w celu zabicia, powołując się na passus z Tukidydesa (6.69.2):
                        <w>μάντεις</w> τε <w>σφάγια</w> <w>προύφερον</w> τὰ <w>νομιζόμενα</w>. Jednak np. w Heraklidach
                        819–822 (zob. komentarz) zwierzęta ofiarne są trzymane w gotowości
                        przed bitwą. W omawianym passusie jednak Amfiaraos pojawia
                        się pośród oblegających żołnierzy w czasie trwania rozejmu i wobec
                        tego trudno wyobrazić sobie, by sphagia były już zabite. Może je raczej
                        wieźć na powozie lub też prowadzić przytroczone do zaprzęgu. Tak
                        czy inaczej obecność wieszczka razem ze zwierzętami ofiarnymi jest
                        wyraźnym znakiem zbliżającego się starcia – w takim samym stopniu,
                        jak są nim opisywani Antygonie przez Wychowawcę dowódcy
                        oddziałów, w pełnym uzbrojeniu stojący przed murami.</p>
                    <p>Rutynowe, zgodne ze zwyczajem i obowiązkami wieszczka zachowanie
                        Amfiaraosa jest w tej scenie w znaczącym kontraście z utrwaloną tradycją
                        o jego sprzeciwie wobec ataku na Teby (tak np. w A. <title>Th</title>. 568 i nn.).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_274-275">
                    <head>Phoenissae 274-275</head>
                    <p>W monologu otwierającym pierwszy epeisodion Polynejkes wchodzi
                        na scenę – obrazującą dziedziniec przed pałacem w Tebach – jako
                        wróg zaproszony przez Jokastę na mocy rozejmu. Odczuwa lęk i niepewność,
                        nie ufa nawet matce. Rozpoznaje miejsca i przedmioty
                        (por. w. 367–368, gdzie wymienia on obok ołtarzy dom, place i źródła).
                        Wyraźną ulgę, przypływ siły i poczucie bezpieczeństwa (<w>ἀλκή</w>) odczuwa
                        na widok ołtarza domowego stojącego przed pałacem (<w>βώμιοι</w> γὰρ
                        <w>ἐσχάραι</w>) – zapewne jako ewentualnego miejsca ucieczki i suplikacji.
                        Te same ołtarze wymienia ze wzruszeniem Polynejkes w wersie 368:
                        <w>βωμοὺς</w> <w>θεῶν</w>.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ ἐγγὺς ἀλκή· βώμιοι γὰρ ἐσχάραι
                        <lb n="275"/>πέλας πάρεισι.</quote>
                    <quote><lb/>Ale oto blisko pomoc: bo ogniska ołtarzy
                        <lb n="275"/>Są tuż obok.</quote>
                    <p>274: <w>βώμιοι</w> […] <w>ἐσχάραι</w> – „ogniska ołtarzy”, dosłownie: „paleniska
                        ołtarzowe”, zob. kom. do E. <title>Heracl</title>. 33. Przymiotnik <w>βώμιος</w> występuje
                        w tym dramacie jeszcze tylko raz, w ostatniej scenie, jako przydawka
                        błagań, w słowach Edypa do Antygony: σὺ δ᾽ <w>ἀμφὶ</w> <w>βωμίους</w>
                        <w>λιτάς</w> (w. 1749).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_572-573">
                    <head>Phoenissae 572-573</head>
                    <p>Jokasta w długiej przemowie do obydwu synów (w. 528–585) zarzuca
                        najpierw Eteoklesowi chorą ambicję, brak poszanowania dla
                        prawa i próżność, a Polynejkesowi – bezbożność. Retorycznie pyta
                        Polynejkesa o jego zachowanie po ewentualnym zdobyciu Teb: jako
                        kto i w jaki sposób wystawi tropaiony oraz w jakiej dyspozycji przystąpi
                        do składania ofiar.</p>
                    <quote><lb/>τρόπαια πῶς ἀναστήσεις Διί;
                        <lb/>πῶς δ᾽ αὖ κατάρξῃ θυμάτων, ἑλὼν πάτραν;</quote>
                    <quote><lb/>Jak wystawisz Zeusowi trofea?
                        <lb/>Jak wreszcie rozpoczniesz ofiary po podbiciu ojczyzny?</quote>
                    <p>573: <w>πῶς</w> δ᾽ αὖ <w>κατάρξῃ</w> <w>θυμάτων</w>; – „jak wreszcie rozpoczniesz
                        ofiary?”. <w>Κατάρχεσθαι</w> <w>θυμάτων</w> oznacza tutaj przewodzenie rytom
                        wstępnym ofiary krwawej, zastrzeżone dla władcy lub innej osoby
                        reprezentującej najwyższy autorytet: króla, dowódcy czy kapłana. Po
                        – niechcianym przez Jokastę – możliwym zwycięstwie Polynejkesa
                        stanie się on władcą Teb i to jemu będą przysługiwać prawa rozpoczynania
                        obrzędów ofiarnych jako reprezentantowi całej społeczności
                        (Mastronarde 1994: 316). Obrzędy wstępne obejmowały skropienie
                        wodą, obrzucenie krupami i ścięcie włosów zwierzęciu (por.
                        elementy sceny typowej u Homera, np. <title>Od</title>. 3.430–463 lub u E. w <title>IT</title>
                        40, 56, 1154).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_604">
                    <head>Phoenissae 604</head>
                    <p>Po przemowie Jokasty następuje długi agon logon między Polynejkesem
                        i Eteoklesem, którzy obrzucają się obelgami i inwektywami.
                        Po deklaracji Eteoklesa, że nie wycofa się z pałacu i nie powróci
                        do respektowania umowy między braćmi, Polynejkes wzywa bogów
                        swoich ojców przez wskazanie na ich ołtarze. Eteokles natychmiast
                        zarzuca mu bezbożność, wskazując na intencję ich zniszczenia w ataku
                        na Teby:</p>
                    <quote><lb/><emph>ΠΟΛΥΝΕΙΚΗΣ</emph>:
                        <lb/>ὦ θεῶν βωμοὶ πατρῴων . . .
                        <lb/><emph>ΕΤΕΟΚΛΗΣ</emph>:
                        <lb/>οὓς σὺ πορθήσων πάρει.</quote>
                    <quote><lb/><emph>POLYNEJKES</emph>:
                        <lb/>O, ołtarze bogów ojczystych!
                        <lb/><emph>ETEOKLES</emph>:
                        <lb/>Które ty przychodzisz zniszczyć!</quote>
                    <p>Ołtarze bogów czczonych przez ojców to zapewne w retorycznej hiperboli
                        wszystkie możliwe ołtarze miasta, obejmujące także te widoczne
                        na scenie i wspomniane przez Polynejkesa już wyżej w wersach 274 i 368.</p>
                </div>
                
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_913-914">
                    <head>Phoenissae 913-914</head>
                    <p>Wersy te wprowadzają kluczowy dla drugiej części dramatu temat
                        śmierci Menojkeusa, syna Kreona. Jej interpretacja w kategoriach
                        ofiarnych nie jest oczywista i jednoznaczna, opiera się raczej na metaforycznym
                        zastosowaniu słownictwa technicznego i podobieństwach
                        do innych dobrowolnych śmierci u Eurypidesa: Makarii,
                        Polykseny czy Ifigenii. Z drugiej strony jednak nie ulega wątpliwości,
                        że wszystkie trzy postaci w tej scenie – Tejrezjasz, Kreon i sam
                        Menojkeus – konsekwentnie odwołują się do kategorii daru dla Ziemi
                        (słowa Tejrezjasza – w. 933: <w>σφαγέντα</w> <w>φόνιον</w> <w>αἷμα</w> <w>γῇ</w> <w>δοῦναι</w>
                        <w>χοάς</w>), położenia życia za miasto (słowa Kreona – w. 964: <w>σφαγέντα</w> 
                        <w>παῖδα</w> <w>προσθεῖναι</w> <w>πόλει</w>) czy wreszcie oddania duszy Ziemi
                        (słowa Menojkeusa – w. 998: <w>ψυχήν</w> τε <w>δώσω</w> τῆσδ᾽ <w>ὑπερθανεῖν</w>
                        <w>χθονός</w>). W wersach 947–948 Tejrezjasz ponownie mówi o oddaniu
                        życia za miasto celem jego ocalenia (οὗτος δὲ <w>πῶλος</w> τῇδ᾽ <w>ἀνειμένος</w>
                        <w>πόλει</w> / <w>θανὼν</w> <w>πατρῴαν</w> <w>γαῖαν</w> <w>ἐκσώσειεν</w> <w>ἄν</w>). Z kolei Kreon także
                        w końcu mówi (w. 964) i o zabiciu syna na ofiarę (<w>σφαγέντα</w> <w>παῖδα</w>),
                        i o oddaniu go za miasto (<w>προσθεῖναι</w> <w>πόλει</w>). W tym świetle wszystkie
                        warianty – wyszczególnione poniżej – użycia czasownika <w>σφάζειν</w> 
                        nabierają znaczenia technicznego i oznaczają „zabić na ofiarę”,
                        „przelać krew w ofierze”, „przeciąć gardło w rytualnym mordzie”.
                        Menojkeus jest w tej scenie stylizowany na typową przedbitewną
                        ofiarę typu sphagia, która ma odwrócić złe losy i skutki bitewnego
                        starcia. Jego krew jest „oddawana ziemi”, tak samo jak krew zwierząt
                        ofiarnych wiedzionych przez argiwskiego wieszczka Amfiaraosa
                        w wersie 174 (zob. komentarz powyżej). Sphagia Argiwów jest
                        przygotowana – zwierzęta ofiarne oczekują pod murami, o czym
                        wiemy od pierwszej sceny i rozmowy Antygony z Wychowawcą.
                        Sphagia Teban pojawia się dopiero teraz jako wynik wróżby Tejrezjasza.</p>
                    <p>Trzeci epeisodion, w którym Kreon domaga się od wieszczka Tejrezjasza
                        rady, co należy czynić, aby ocalić miasto wobec narastającego
                        konfliktu braci (w. 864: τί <w>δρῶντες</w> ἂν <w>μάλιστα</w> <w>σώσαιμεν</w> <w>πόλιν</w>). Tejrezjasz
                        niechętnie wyjawia wróżbę, według której dla ocalenia miasta
                        należy zabić Menojkeusa.</p>
                    <quote><lb/>σφάξαι Μενοικέα τόνδε δεῖ σ᾽ ὑπὲρ πάτρας,
                        <lb/>σὸν παῖδ᾽, ἐπειδὴ τὴν τύχην αὐτὸς καλεῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Musisz zarżnąć tego Menojkeusa na ofiarę za ojczyznę,
                        <lb/>Twego syna, skoro sam przyzywasz los.</quote>
                    <p>913: <w>σφάξαι</w> – „zarżnąć na ofiarę”. Przekład zgodnie z uwagami
                        powyżej: słowa te wprowadzają wizję śmierci Menojkeusa rozumianą
                        przez wszystkie dramatis personae jako konieczna ofiara krwawa. W świetle
                        późniejszych słów Tejrezjasza (zwłaszcza w. 930–933) syn Kreona nie
                        jest przedstawiany jakby był sphagion, ale po prostu jako sphagion<note n="57">Na marginesie należy odnotować odosobnione stanowisko zaprezentowane
                            przez Elizabeth Craik w jej komentarzu (1988: 221), zdecydowanie obalone
                            przez Mastronarde’a (1994: 409), według którego Menojkeus jest nie tylko sphagion,
                            ale przede wszystkim pharmakos – ofiarą przebłagalną składaną za społeczność,
                            „kozłem ofiarnym” (z odniesieniem do w. 893: <w>φάρμακον</w> <w>σωτηρίας</w>, zob.
                            Nancy 1981: 17–30, zwłaszcza 20). Stanowisko to wynika z błędnego odczytania
                            i błędnej edycji formy φάρμακον w jej wydaniu. Interpretuje je ona jako acc. sing.
                            rzeczownika <w>φαρμακός</w>, który rzeczywiście takie ma znaczenie. Jednak nigdy nie
                            występuje w tragedii greckiej, a tutaj jest po prostu „lekarstwem ocalenia”.</note>.</p>
                </div>

                <div type="textpart" n="Phoenissae_931-939">
                    <head>Phoenissae 931-939</head>
                    <p>Słowa Tejrezjasza z mowy do Kreona i Menojkeusa, w której wyjaśnia
                        on powody i szczegóły wymaganej wróżbą ofiary z życia syna
                        Kreona. Wskazuje na jej miejsce – grotę, w której żył smok, zabity
                        przez Kadmosa. Wyjaśnia, że ofiary domaga się zarówno Ares, zagniewany
                        na Kadmosa za mord na smoku, jak i Ziemia, której był on dzieckiem
                        (Craik 1988: 222–223). Menojkeus ma – po swej ofiarnej śmierci
                        (<w>σφαγέντα</w>) – dać Ziemi własną krew jako płynne ofiary (<w>χοάς</w>)<note n="58">Na temat innych wariantów interpretacji podwójnego genetiwu (<w>Κάδμου</w>
                            – <w>Ἄρεος</w>) w tej frazie zob. Mastronarde 1994: 415–416. Osobiście uważam je wszystkie
                            za niemożliwe do przyjęcia i niewymagające komentarza</note>.
                        Właściwy dla bezkrwawych ofiar płynnych rzeczownik χοαί staje się
                        tutaj elementem krwawego rytuału, a zwykła libacja – pojeniem krwią
                        spragnionej mordu Ziemi. Podobnie (poniżej, w. 1574–1576) Antygona,
                        gdy opowiada Edypowi o bratobójczej śmierci jego synów i nazywa
                        ją „stygnącą już ofiarą płynną z przelanej krwi” (<w>αἵματος</w> / <w>ἤδη</w>
                        <w>ψυχρὰν</w> <w>λοιβὰν</w> <w>φονίαν</w>).</p>
                    <p>W całym passusie nie występuje wiele terminów związanych wprost
                        z ofiarą krwawą, jednak to właśnie χοαί dają podstawę do ofiarnej interpretacji
                        śmierci Menojkeusa.</p>
                    <quote><lb/>δεῖ τόνδε θαλάμαις, οὗ δράκων ὁ γηγενὴς
                        <lb/>ἐγένετο Δίρκης ναμάτων ἐπίσκοπος,
                        <lb/>σφαγέντα φόνιον αἷμα γῇ δοῦναι χοὰς,
                        <lb/>Κάδμου παλαιῶν Ἄρεος ἐκ μηνιμάτων,
                        <lb n="935"/>ὃς γηγενεῖ δράκοντι τιμωρεῖ φόνον.
                        <lb/>καὶ ταῦτα δρῶντες σύμμαχον κτήσεσθ᾽ Ἄρη.
                        <lb/>χθὼν δ᾽ ἀντὶ καρποῦ καρπὸν ἀντί θ᾽ αἵματος
                        <lb/>αἷμ᾽ ἢν λάβῃ βρότειον, ἕξετ᾽ εὐμενῆ
                        <lb/>γῆν […].</quote>
                    <quote><lb/>Trzeba, by on [sc. Menojkeus], w grocie, gdzie zrodzony z Ziemi smok
                        Był stróżem wód Dirki,
                       <lb/> Zabity na ofiarę dał wytoczoną z rany krew jako ofiarną libację dla Ziemi,
                        <lb/>Z powodu dawnego gniewu Aresa na Kadmosa,
                        <lb n="935"/>Który wziął na zrodzonym z Ziemi smoku krwawy odwet.
                        <lb/>I tak czyniąc, zyskacie Aresa jako sprzymierzeńca.
                        <lb/>Kiedy ziemia weźmie płód za płód i za krew
                        <lb/>Krew śmiertelną, zyskacie Ziemię życzliwą.</quote>
                    <p>933: <w>σφαγέντα</w> <w>φόνιον</w> <w>αἷμα</w> <w>γῇ</w> <w>δοῦναι</w> <w>χοάς</w> – „[żeby] zabity na
                        ofiarę dał wytoczoną z rany krew jako ofiarną libację dla Ziemi”. Ponownie,
                        jak w passusie powyżej, czasownikiem opisującym oczekiwaną
                        śmierć Menojkeusa jest <w>σφάζειν</w> w postaci imiesłowowej. Syn
                        Kreona ma dać krew Ziemi (<w>αἷμα</w> <w>γῇ</w> <w>δοῦναι</w>) po poniesieniu ofiarnej
                        śmierci, jako zabity na ofiarę – <w>σφαγείς</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_963-964">
                    <head>Phoenissae 963-964</head>
                    <p>W odpowiedzi na słowa Tejrezjasza Kreon najpierw milczy w osłupieniu,
                        tak samo jak chór (w. 960–961), a następnie oświadcza, że
                        nigdy nie zgodzi się na wydanie syna na śmierć. Dwukrotnie mówi
                        o wydaniu go po prostu „na zabicie” (w. 966 i 967: οὐδ᾽ ἂν τὸν αὑτοῦ
                        <w>παῖδά</w> τις <w>δοίη</w> <w>κτανεῖν</w>. / μή μ᾽ <w>εὐλογείτω</w> <w>τἀμά</w> τις <w>κτείνων</w> <w>τέκνα</w>),
                        ale w komentowanych wersach wyraźnie interpretuje tę śmierć jak Tejrezjasz
                        – jako śmierć ofiarną za miasto.</p>
                    <quote><lb/>ἐγὼ γὰρ οὔποτ᾽ ἐς τόδ' εἶμι συμφορᾶς,
                        <lb/>ὥστε σφαγέντα παῖδα προσθεῖναι πόλει.</quote>
                    <quote><lb/>Ja przecież nigdy nie dojdę do tego,
                        <lb/>Żeby syna złożonego w ofierze oddać za miasto.</quote>
                    <p>964: ὥστε <w>σφαγέντα</w> <w>παῖδα</w> <w>προσθεῖναι</w> <w>πόλει</w> – „żeby syna złożonego
                        w ofierze oddać za miasto”. Kreon rozumie, że śmierć Menojkeusa
                        ma być spełniona dla dobra miasta (<w>προσθεῖναι</w> <w>πόλει</w>) oraz że
                        należy ją spełnić rytualnie, jako ofiarę typu sphagia (<w>σφαγέντα</w>). Ofiara
                        i dar stają się jednym i tym samym (Mastronarde 1994: 422).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_1009-1012">
                    <head>Phoenissae 1009-1012</head>
                    <p>Menojkeus, który w obecności ojca stara się go utwierdzić w przekonaniu,
                        że zdoła uniknąć swego losu, ratując się ucieczką, po wyjściu
                        Kreona oświadcza chórowi, że dobrowolnie podda się wyrokom wyroczni
                        i nie tylko chętnie poniesie śmierć, ale nawet że sam sobie ją
                        zada, zgodnie z wszystkimi zaleceniami Tejrezjasza.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ εἶμι καὶ στὰς ἐξ ἐπάλξεων ἄκρων
                        <lb n="1010"/>σφάξας ἐμαυτὸν σηκὸν ἐς μελαμβαθῆ
                        <lb/>δράκοντος, ἔνθ᾽ ὁ μάντις ἐξηγήσατο,
                        <lb/>ἐλευθερώσω γαῖαν· εἴρηται λόγος.</quote>
                    <quote><lb/>Ale pójdę i stanąwszy na wysokich szańcach
                        <lb n="1010"/>Sam z siebie wytoczę ofiarną krew do ciemnej nory
                        <lb/>Smoka, tam, gdzie nakazał wieszczek,
                        <lb/>I uwolnię ziemię. Tak postanowiłem.</quote>
                    <p>1010: <w>σφάξας</w> <w>ἐμαυτὸν</w> <w>σηκὸν</w> ἐς <w>μελαμβαθῆ</w> – „sam z siebie wytoczę
                        ofiarną krew do ciemnej nory”. W tym passusie uwidacznia
                        się znaczenie czasownika <w>σφάζειν</w>: nie można „z a b i ć d o k ą d ś”.</p>
                    <p><w>Σφάζειν</w> oznacza „zabić przez poderżnięcie gardła” lub „zabić przez
                        wytoczenie krwi z poderżniętego gardła” (por. też komentarz do
                        A. <title>Th</title>. 43 z obrazem wytaczania krwi do tarczy). Menojkeus zapowiada
                        samobójczą śmierć według wskazań Tejrezjasza. Przyjmuje jego
                        wskazówki dotyczące i miejsca, i sposobu spełnienia ofiary. Deklaruje
                        też, że ma świadomość, iż celem ofiary jest ocalenie (dosłownie tutaj:
                        „uwolnienie” w znaczeniu „przywrócenie wolności” od wrogów i najeźdźców
                        z jednej strony, od gniewu Aresa i Ziemi – z drugiej, zob.
                        Mastronarde 1994: 430) miasta. W wersach niżej (w. 1013–1014) nazywa
                        on swą ofiarę „darem śmierci” (sc. „darem ze śmierci”: <w>θανάτου</w>
                        <w>δῶρον</w>) danym miastu (<w>πόλει</w> <w>δώσων</w>).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_1090-1092">
                    <head>Phoenissae 1090-1092</head>
                    <p>Opis śmierci Menojkeusa z mowy posłańca skierowanej do Jokasty
                        na początku kolejnego epeisodionu. Niezmiennie pojawia się w nim
                        motyw ocalenia miasta (τῇδε γῇ <w>σωτήριον</w>). Nie występuje w nim
                        żaden czasownik związany z rytualnym zabijaniem, ale opis w pełni
                        odpowiada treści czasownika σφάζειν, w poprzednim akcie określającego
                        sposób śmierci – przecięcie gardła mieczem (λαιμῶν διῆκε – na
                        temat rekcji czasownika διήκω do genetiwu zob. Mastronarde 1994:
                        452).</p>
                    <quote><lb n="1090"/>ἐπεὶ Κρέοντος παῖς ὁ γῆς ὑπερθανὼν
                        <lb/>πύργων ἐπ᾽ ἄκρων στὰς μελάνδετον ξίφος
                        <lb/>λαιμῶν διῆκε τῇδε γῇ σωτήριον.</quote>
                    <quote><lb n="1090"/>Kiedy syn Kreona, umierając za ziemię,
                        <lb/>Stanął na szczycie wieży i czarnym mieczem
                        <lb/>Gardło przeszył na ocalenie dla tego miasta.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_1109-1111">
                    <head>Phoenissae 1109-1111</head>
                    <p>W tej samej mowie posłańca znajduje się opis działań poszczególnych
                        oddziałów i dowódców, symetryczny wobec struktury prologu.
                        Obok wojowników znajduje się też ponownie obraz wieszczka Amfiaraosa
                        – ponownie z wozem i ponownie ze zwierzętami ofiarnymi.</p>
                    <quote><lb/>ἐς δὲ Προιτίδας
                        <lb n="1110"/>πύλας ἐχώρει σφάγι᾽ ἔχων ἐφ᾽ ἅρματι
                        <lb/>ὁ μάντις Ἀμφιάραος […].</quote>
                    <quote><lb/>Do projtydzkiej
                        <lb n="1110"/>Bramy zmierzał, ofiary mając na wozie,
                        <lb/>Wieszczek Amfiaraos.</quote>
                    <p>1110: <w>σφάγι</w>᾽ <w>ἔχων</w> ἐφ᾽ <w>ἅρματι</w> – „ofiary mając na wozie”. „Ofiary”,
                        które ma ze sobą Amfiaraos, to sphagia. Tak samo jak w wersie 174 (zob.
                        komentarz powyżej) wiadomo, że wieszczek „ma ze sobą” ofiary, nie
                        wiadomo natomiast, co to dokładnie oznacza. Są to te same sphagia,
                        które podczas rozejmu widziała z murów Teb Antygona (w. 174). Czy
                        są to zwierzęta ofiarne przeznaczone na ofiarę przedbitewną, czy też –
                        wobec toczącej się już walki – zwierzęta już zabite? Dlaczego znajdują
                        się „na wozie”? Z wersów powyżej będących mową posłańca wiemy,
                        że wojska już ruszyły na siebie, że zabrzmiały trąby i rozległ się pajan
                        – znaki rozpoczęcia ataku (Mastronarde 1994: 461). Wszystko wskazuje
                        na to, że ofiary tutaj wspomniane muszą już być zabite. Stengel
                        (1910b: 99) przekonująco wskazał, że tak naprawdę nie wiemy, co działo
                        się z truchłami zabitych jako sphagia zwierząt – najpewniej były po
                        prostu pozostawiane tam, gdzie zostały zabite. Mastronarde (1994: 461)
                        każe widzieć w tym passusie przede wszystkim nieuwagę już to samego
                        Eurypidesa, już to interpolatora – wersy te z jednej strony są silnie
                        stylizowane na podobieństwo do <title>Siedmiu</title> Ajschylosa, z drugiej zdają
                        się jedynie nieudolnie powtarzać obraz z wersu 174. Tak czy inaczej –
                        obraz wieszczka z wozem pełnym zabitych ofiar pośród wrzawy ataku
                        wojsk pośrodku pola bitwy, jaki wyłania się z tych wersów, nie pozwala
                        na wyciąganie jakichkolwiek technicznych wniosków.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_1255-1258">
                    <head>Phoenissae 1255-1258</head>
                    <p>Posłaniec informuje Jokastę o tym, że jej synowie żyją, ale zarazem,
                        że walka rozstrzygnie się nie w regularnym starciu wojsk, ale w starciu
                        między nimi. Obydwaj bracia stają do pojedynku. Obydwie strony
                        zaprzysięgają rozejm na czas walki dowódców, co potwierdzają
                        składane przysięgi, którym towarzyszą ofiary płynne (w. 1240: ἐπὶ
                        τοῖσδε δ᾽ <w>ἐσπείσαντο</w>). Towarzysze broni zagrzewają do boju obydwu
                        walczących okrzykami. Jednocześnie wieszczkowie przeprowadzają
                        wróżby z ofiar – dokładniej: ze spalania zabitych zwierząt ofiarnych.
                        Nie znamy innych poświadczeń praktykowania mantyki przed pojedynkiem.
                        Jest to standardowa procedura przed starciem bitewnym,
                        ale nie przed pojedynkiem. Wydaje się, że jest to inwencja poetycka
                        Eurypidesa – wskazuje ona na zwłokę przed rozpoczęciem pojedynku
                        i daje czas Jokaście na dalsze próby pojednania obydwu braci. Ta
                        scena przypomina centralną scenę z <title>Siedmiu przeciw Tebom</title> Ajschylosa
                        (w. 379), gdzie znaki przed bitwą nie wypadają pomyślnie i wieszczek
                        nie pozwala ruszyć do boju (Mastronarde 1994: 496).</p>
                    <p>Passus dość trudny do wyjaśnienia, ponieważ z jednej strony zdaje
                        się, że wieszczkowie zabijają zwierzęta przygotowane na ofiary przedbitewne
                        – sphagia, które z zasady nie były ani spalane na ołtarzach, ani
                        tym bardziej jedzone, z drugiej zaś – że właśnie je spalają, aby z płomieni
                        odczytywać znaki wróżebne. Albo mamy tu do czynienia ze złamaniem
                        zwyczaju wobec niespodziewanego rozwoju akcji – spodziewana
                        wcześniej
                        bitwa między wojskami zmienia się w indywidualny pojedynek
                        i już nie ma potrzeby składania typowej ofiary przedbitewnej,
                        albo też wieszczkowie wróżą ze spalania innych zwierząt ofiarnych,
                        przeznaczonych na zwykłą ofiarę alimentacyjną typu thysia. Na rzecz
                        drugiej tezy przemawia też to, że zwierzętami składanymi tu w ofierze
                        są najprawdopodobniej owce (<w>μῆλα</w>), a nie kozy. W typologii Jamesona
                        (1991: 208–209) byłyby to przedbitewne ἱερά, które w przeciwieństwie
                        do typowych <w>σφάγια</w> mogły być spalane. Celem obydwu typów ofiar
                        przedbitewnych było pozyskanie znaków – w przypadku sphagia przez
                        obserwowanie sposobu, w jaki tryska krew z rany lub w jaki pada ciało
                        zwierzęcia, w przypadku hiera – przez empyromancję (por. też komentarz
                        do S. <title>Ant</title>. 1005–1011).</p>
                    <quote><lb n="1255"/>μάντεις δὲ μῆλ᾽ ἔσφαζον, ἐμπύρους τ᾽ ἀκμῆς
                        <lb/>ῥήξεις τ᾽ ἐνώμων ὑγρότητ᾽ ἐναντίαν
                        <lb/>ἄκραν τε λαμπάδ᾽, ἣ δυοῖν ὅρους ἔχει,
                        <lb/>νίκης τε σῆμα καὶ τὸ τῶν ἡσσωμένων.</quote>
                    <quote><lb n="1255"/>Wieszczkowie zarzynali owce, siłę ognia ze spalanych ofiar
                        <lb/>I jego załamania obserwowali i migotanie w różne strony,
                        <lb/>I cały płomień, który na dwoje się rozdziela,
                        <lb/>I znak zwycięstwa, i porażki.</quote>
                    <p>1255: <w>μάντεις</w> δὲ <w>μῆλ</w>᾽ <w>ἔσφαζον</w> – „wieszczkowie zarzynali owce”.
                        W tym jednym wypadku w całym dramacie czasownik σφάζειν nie
                        oznacza składania przedbitewnej ofiary typu sphagia.</p>
                    <p>1255–1257: <w>ἐμπύρους</w> τ᾽ <w>ἀκμῆς</w> / <w>ῥήξεις</w> τ᾽ <w>ἐνώμων</w> <w>ὑγρότητ</w>᾽<w>ἐναντίαν</w>
                        / <w>ἄκραν</w> τε <w>λαμπάδ</w>᾽, ἣ <w>δυοῖν</w> <w>ὅρους</w> <w>ἔχει</w> – „siłę ognia ze spalanych
                        ofiar / i jego załamania obserwowali i migotanie w różne strony, / i cały
                        płomień, który na dwoje się rozdziela”. Opis praktyk empyromantycznych
                        niezwykle trudny do objaśnienia i przełożenia. Mastronarde (1994:
                        499) inteligentnie konkluduje obszerny przegląd możliwych interpretacji
                        (ibidem: 496–499) uwagą, że nasze trudności w rozumieniu tego tekstu
                        wynikają z nieznajomości tych praktyk, które dla publiczności ateńskiej
                        były w pełni zrozumiałe same przez się. Poza sporem jest, że wieszczkowie
                        „obserwowali” płomienie – pojawia się tutaj czasownik νωμάω,
                        który stanowi terminus technicus mantyki (<title>LSJ</title>, s.v. II, 4, por. A. <title>Th</title>. 25,
                        S. <title>OT</title> 300). Przedmiotem ich obserwacji jest pięć cech płomienia:
                        1. <w>ἐμπύρους</w> τ᾽ <w>ἀκμῆς</w> – raczej „intensywność” niż „wysokość” płomienia
                        z płonących ofiar (Mastronarde 1994: 499: „vigorous sacrificial flame
                        rather than tip, Edge of sacrificial flame”, por. też Stengel 1910b: 97–98);
                        2. <w>ῥήξεις</w> τ᾽ […] – „załamania” płomienia (całkowicie i zdecydowanie
                        nie podzielam stanowisk, które – zapewne pod wpływem sceny empyromancji
                        z <title>Antygony</title> Sofoklesa – koniecznie chcą w tym słowie widzieć
                        nawiązanie do pęknięć woreczka żółciowego, zob. Mastronarde 1994:
                        498–499); 3. <w>ὑγρότητ</w>᾽ <w>ἐναντίαν</w> – „migotanie” płomieni w różne strony;
                        4. <w>ἄκραν</w> τε <w>λαμπάδα</w> – „wysokość” płomienia; 5. ἣ <w>δυοῖν</w> <w>ὅρους</w> <w>ἔχει</w> –
                        to, w jaki sposób języki ognia się rozdzielają, rozdwajają.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Phoenissae_1456-1459">
                    <head>Phoenissae 1456-1459</head>
                    <p>Obraz śmierci Jokasty przedstawiony w opowieści posłańca jest
                        wyraźnie stylizowany na podobieństwo do samobójstwa ofiarnego
                        Menojkeusa w wersach 1090–1092 (zob. komentarz powyżej). Nic –
                        ani słownictwo, ani kontekst – nie wskazuje na jakiekolwiek związki
                        z ofiarą samobójstwa Jokasty. Można odnieść wrażenie, że Jokasta nie
                        chciała i nie mogła powtarzać czy naśladować samoofiary swego syna,
                        ale pragnęła pójść za nim w tym, w czym mogła – w powtórzeniu sposobu
                        uśmiercenia się: przez przebicie sobie gardła mieczem. Passus nie
                        zawiera terminologii ofiarniczej i nie wymaga komentarza. Jest tutaj
                        przywołany jedynie jako dalekie echo sceny śmierci Menojkeusa.</p>
                    <quote><lb/>ἥρπασ᾽ ἐκ νεκρῶν ξίφος
                        <lb/>κἄπραξε δεινά· διὰ μέσου γὰρ αὐχένος
                        <lb/>ὠθεῖ σίδηρον, ἐν δὲ τοῖσι φιλτάτοις
                        <lb/>θανοῦσα κεῖται περιβαλοῦσ᾽ ἀμφοῖν χέρας.</quote>
                    <quote><lb/>Wyrwała miecz zmarłym
                        <lb/>I spełniła rzecz straszną: przez sam środek szyi
                        <lb/>Pchnęła żelazo, i wśród umiłowanych
                        <lb/>Konając, padła, obejmując obydwu rękami.</quote>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
