<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Andromache (Ἀνδρομάχη, Andromaca)</title>
                <title xml:lang="en">Andromache (Ἀνδρομάχη, Andromache)</title>
                <title xml:lang="pl">Andromache (Ἀνδρομάχη, Andromacha)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_20_andromache</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Andromache (Ἀνδρομάχη, Andromacha)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 237-250</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Nie ma żadnych pewnych danych na temat czasu i miejsca wystawienia
                        <title>Andromachy</title> przez Eurypidesa. Nie zachowały się na ten temat żadne
                        scholia czy komentarze antyczne. Zawodzą też poszukiwania cytatów
                        w innych dziełach, które pozwoliłyby ustalić choćby ostateczny terminus
                        post quem non. Poszukiwania uczonych skupiły się zatem na odnajdywaniu
                        możliwych aluzji w tekście do współczesnych Eurypidesowi wydarzeń
                        historycznych, jednak są one bardzo wątłe i na dobrą sprawę, jak
                        słusznie konkluduje Stevens (1971: 18), większość z nich doskonale pasuje
                        do jakiejkolwiek daty pomiędzy rokiem 430 a 421. Dużo więcej pewności
                        przyniosły badania nad strukturą metryczną <title>Andromachy</title>, <title>Błagalnic</title> i <title>Hekabe</title>,
                        zapoczątkowane przez Zielińskiego (1925) i Ceadela (1941), na podstawie
                        których można przyjąć, że rokiem wystawienia <title>Andromachy</title> był
                        425 (Stevens 1971: 19). Miejsce wystawienia sztuki jest jeszcze trudniejsze
                        do ustalenia, część uczonych opowiada się za Argos, część za Atenami
                        – tutaj jednak jedynym źródłem są późne scholia, które zresztą też nie
                        przynoszą ostatecznych rozstrzygnięć. Łanowski nawet stwierdza, że jest
                        to „p r o d u k c j a na niewysokiej jakości eksport” (2006: 10).</p>
                    <p>Język ofiarniczy jest reprezentowany przez element scenografii,
                        którym jest ołtarz, wyznaczający miejsce akcji – zarówno w pierwszej
                        części, we Ftyi, jak i w drugiej – w Delfach oraz w obszernej scenie
                        śmierci Neoptolemosa w świątyni w Delfach, którą poprzedza przygotowanie
                        do złożenia ofiary.</p>
                    <p>Tekst według wydania: Stevens (1971).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_129-130">
                    <head>Andromache 129-130</head>
                    <p>Antystrofa parodosu, w której chór kobiet z Ftyi doradza Andromasze,
                        by porzuciła ołtarz, przy którym siedzi jako błagalnica, ponieważ
                        i tak nic nie może wskórać jako branka i niewolnica.</p>
                    <quote><lb/>λεῖπε δεξίμηλον
                        <lb n="130"/>δόμον τᾶς ποντίας θεοῦ.</quote>
                    <quote><lb/>Porzuć bogaty w ofiary
                        <lb/>Przybytek pani bogini!</quote>
                    <p>129–130: <w>δεξίμηλον</w> / <w>δόμον</w> – „bogaty w ofiary przybytek”;
                        <w>δεξίμηλον</w>. Dosłownie: „taki, który przyjmuje (<w>δέχομαι</w>) owce (<w>μῆλα</w>)”
                        (w leksykonie Suda, s.v.: ἀπὸ τοῦ <w>δέχεσθαι</w> τὰ θυόμενα <w>μῆλα</w>). Poetyckie
                        compositum występujące tylko u Eurypidesa (jeszcze tylko raz
                        poniżej w wersie 1130 i raz w <title>Ph</title>. 632) – retoryczna omownia na określenie
                        ołtarza (metonimicznie), jako miejsca, gdzie składa się ofiary.
                        Identyczne znaczenie ma hapax Pindara (P. 3.27): <w>θυοδόκος</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_162-163">
                    <head>Andromache 162-163</head>
                    <p>Słowa z pierwszego epeisodionu, w których Hermiona zwraca się
                        do Andromachy, chroniącej się przy ołtarzu (<w>βωμός</w>) jako błagalnica.
                        Ołtarz ten stanowi punkt centralny akcji pierwszej części dramatu. Grozi
                        jej, przekonując, że nawet ten ołtarz nie uchroni jej przed śmiercią.</p>
                    <quote><lb/>κοὐδέν σ᾽ ὀνήσει δῶμα Νηρῇδος τόδε,
                        <lb/>οὐ βωμὸς οὐδὲ ναός, ἀλλὰ κατθανῇ.</quote>
                    <quote><lb/>I na nic ci się przyda ten pałac Nereidy
                        <lb/>Ani ołtarz, ani świątynia, bo przecież zginiesz.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_260">
                    <head>Andromache 260</head>
                    <p>Słowa Andromachy z długiego agon logon z Hermioną. Hermiona
                        nieustannie grozi Andromasze śmiercią i wylicza jej zbrodnie, na co
                        ta nie pozostaje jej dłużna, ale pod koniec kłótni w gniewie prowokuje
                        ją i zachęca wprost do morderstwa. Ponieważ Andromacha jest
                        błagalnicą siedzącą przy ołtarzu, to wezwanie do mordu na błagalnicy
                        jest równocześnie wezwaniem do czynu bezbożnego, do splamienia
                        ołtarza. Andromacha uważa Hermionę za osobę pozbawioną
                        skrupułów i rozumu. W passusie pojawia się ołtarz – <w>βωμός</w> – jako
                        miejsce akcji. Czasownik <w>σφάζειν</w> nie ma tutaj żadnego znaczenia
                        rytualnego, mimo bliskości ołtarza – jest wezwaniem do krwawego
                        mordu, który może być tylko anty-ofiarą, splamieniem i skalaniem
                        świętego miejsca. Podobnie czasownik αἱματοῦν, który może oznaczać
                        skropienie ołtarza krwią podczas obrzędów ofiarnych, w tym
                        kontekście oznacza jego splamienie, także w sensie rytualnym, a prymarnie
                        – po prostu schlapanie krwią. Połączenie w jednym wersie –
                        a także w realizacji scenicznej – ołtarza z terminami przywołującymi
                        skojarzenia z krwawym rytem ofiarnym wzmaga siłę sceny, akcentując
                        brutalność mordu, jednak w żadnym stopniu nie tworzy „sceny
                        ofiarnej” explicite.</p>
                    <quote><lb/>σφάζ᾽, αἱμάτου θεᾶς βωμόν, ἣ μέτεισί σε.</quote>
                    <quote><lb/>Morduj! Skrwaw ołtarz bogini, która będzie cię ścigać.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_314-315">
                    <head>Andromache 314-315</head>
                    <p>Początek drugiego epeisodionu – Menelaos wprowadza na scenę
                        syna Andromachy i Neoptolemosa jako zakładnika, mówiąc, że jeśli
                        Andromacha nie opuści ołtarza i nie da się zabić, będzie musiał zginąć
                        jej syn. Passus nie ma żadnego znaczenia ofiarnego – pojawia się tutaj
                        j e d y n i e czasownik <w>σφάζειν</w> w odniesieniu do możliwego mordu na
                        dziecku. <w>Σφάζειν</w> u Homera zawsze odnosi się do podrzynania gardła
                        zwierząt ofiarnych, w tragedii – zazwyczaj lub bardzo często (Stevens
                        1971: 135). Menelaos zapowiada, że zostanie on „zarżnięty”. Rzeczownik
                        πέδον często pojawia się w tekstach tragicznych na określenie
                        okręgu świętego lub ogólnie przestrzeni sakralnej (por. np. w. 1085
                        oraz <title>IT</title> 972). Tutaj oznacza miejsce w bezpośredniej bliskości ołtarza –
                        <w>ἁγνὸν</w> <w>τέμενος</w> z wersu 253 (Stevens 1971: 135).</p>
                    <quote><lb/>κεἰ μὴ τόδ᾽ ἐκλιποῦσ᾽ ἐρημώσεις πέδον,
                        <lb n="315"/>ὅδ᾽ ἀντὶ τοῦ σοῦ σώματος σφαγήσεται.</quote>
                    <quote><lb/>A jeśli nie opuścisz tego miejsca odchodząc [od ołtarza],
                        <lb n="315"/>To on zamiast twojego ciała zostanie zarżnięty.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_355-358">
                    <head>Andromache 355-358</head>
                    <p>W odpowiedzi Andromachy na groźby Menelaosa pojawia się przymiotnik
                        <w>βώμιος</w> (w znaczeniu tego, kto znajduje się przy ołtarzu, czyli
                        błagalnika) – królowa deklaruje, że chętnie odda się pod sąd Neoptolemosa
                        i opuści ołtarz jako miejsce schronienia, jeśli rzeczywiście ma być
                        oskarżana tylko o czar nad Hermioną, która nie może mieć dzieci. Fraza
                        <w>ἑκόντες</w> οὐκ <w>ἄκοντες</w> przywodzi na myśl słynną Burkertowską koncepcję
                        dobrowolności ofiary, jednak scena ta nie ma charakteru ofiarniczego.</p>
                    <quote><lb n="355"/>ἡμεῖς γὰρ εἰ σὴν παῖδα φαρμακεύομεν
                        <lb/>καὶ νηδὺν ἐξαμβλοῦμεν, ὡς αὐτὴ λέγει,
                        <lb/>ἑκόντες οὐκ ἄκοντες, οὐδὲ βώμιοι
                        <lb/>πίτνοντες, αὐτοὶ τὴν δίκην ὑφέξομεν.</quote>
                        <quote><lb/>Bo jeśli ja nad twoją córką używam czarów
                            <lb/>I sprawiam, że jej łono jest bezpłodne, jak ona to mówi,
                            <lb/>To z chęcią i bez sprzeciwu, nie rzucając się
                            <lb/>Jak błagalnica do ołtarza, sama poddam się sprawiedliwości.</quote>
                        </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_399-400">
                    <head>Andromache 399-400</head>
                    <p>Passus z lamentu Andromachy nad swoim losem i trudnym wyborem,
                        jaki postawił przed nią Menelaos – śmierci własnej lub własnego dziecka.
                        Wspomina ona swoje nieszczęścia i zniszczenie Troi. Przywołując śmierć
                        Hektora, mówi o jego <w>σφαγάς</w> – tutaj w znaczeniu „rany broczące krwią
                        jak po zarżnięciu”. Stevens (1971: 144) podejmuje w swoim komentarzu
                        dyskusję nad tradycją na temat śmierci Hektora i zastanawia się, dlaczego
                        Eurypides mówi o <w>σφαγαί</w>, skoro z <title>Iliady</title> wynika jasno, że heros zginął
                        wleczony za rydwanem Achillesa, a nie przez zadanie ran ciętych – dyskusja
                        ta jest całkowicie bezprzedmiotowa, ponieważ Hektor został zabity
                        włócznią przez Achillesa w pojedynku (<title>Il.</title> 22.361), a dopiero potem jego
                        zwłoki były wleczone za rydwanem. W niniejszym kontekście jest ona
                        tym bardziej bezpodstawna, ponieważ owe σφαγαί w wersji Eurypidesa
                        są właśnie τροχήλατοι – „wleczone za rydwanem”, czyli powstałe podczas
                        ciągnięcia zwłok. Ciało Hektora jest poranione, jakby było pocięte
                        i zmasakrowane, skutkiem tej brutalnej tortury, a nie cięcia mieczem.</p>
                    <quote><lb/>ἥτις σφαγὰς μὲν Ἕκτορος τροχηλάτους
                        <lb n="400"/>κατεῖδον οἰκτρῶς τ᾽ Ἴλιον πυρούμενον.</quote>
                    <quote><lb/>Ja, która skrwawione zwłoki Hektora wleczone za rydwanem
                        <lb n="400"/>Widziałam i bezlitośnie spalony Ilion.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_411-412">
                    <head>Andromache 411-412</head>
                    <p>Andromacha decyduje się na poświęcenie własnego życia w nadziei,
                        że zgodnie z obietnicą Menelaosa w ten sposób ocali syna i odchodzi od
                        ołtarza. W jej krzyku przyzywającym śmierć jest tylko czysta rozpacz –
                        oddaje się na powieszenie (<w>ἀπαρτῆσαι</w> <w>δέρην</w>), chociaż równocześnie
                        mówi o zarżnięciu (<w>σφάζειν</w>) i mordzie (<w>φονεύειν</w>). <w>Σφάζειν</w> ponownie,
                        mimo bliskiego kontekstu ołtarza – przywołuje jedynie okropność śmierci.
                        <w>Ἀπατᾶν</w> <w>δέρην</w> może, zdaniem Stevensa (1971: 145), oznaczać „obciąć głowę”,
                        z powołaniem się na leksykon Hesychiosa (który wyjaśnia: <w>χωρίσαι</w>,
                        s.v.), jednak w zachowanej literaturze nie ma na to potwierdzenia.</p>
                    <quote><lb/>ἰδοὺ προλείπω βωμὸν ἥδε χειρία
                        <lb/>σφάζειν φονεύειν, δεῖν, ἀπαρτῆσαι δέρην.</quote>
                    <quote><lb/>Oto opuszczam ołtarz, i oddaję się w ręce
                        <lb/>Na zarżnięcie i zabicie, trzeba kark podać pod stryczek.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_425-429">
                    <head>Andromache 425-429</head>
                    <p>Po odejściu Andromachy od ołtarza Menelaos rozkazuje sługom,
                        by ją pojmano (<w>λάβεσθέ</w> μοι <w>τῆσδε</w>) i mocno trzymano, ponieważ zamierza
                        jej powiedzieć, że obietnica ocalenia syna była tylko podstępem
                        i spodziewa się jej gwałtownej reakcji. Celem podstępu było uśmiercenie
                        i matki, i syna. Menelaos ponownie odwołuje się do rzeczownika
                        <w>σφαγή</w> ( εἰς χεῖρας ἐλθεῖν τὰς ἐμὰς ἐπὶ <w>σφαγήν</w>), ponownie w bliskim
                        kontekście ołtarza, podkreślając brutalność zamierzonego mordu
                        (por. komentarz do w. 260).</p>
                    <quote><lb n="425"/>λάβεσθέ μοι τῆσδ᾽, ἀμφελίξαντες χέρας,
                        <lb/>δμῶες· λόγους γὰρ οὐ φίλους ἀκούσεται.
                        <lb/>ἐγώ σ᾽, ἵν᾽ ἁγνὸν βωμὸν ἐκλίποις θεᾶς,
                        <lb/>προύτεινα παιδὸς θάνατον, ᾧ σ᾽ ὑπήγαγον
                        <lb/>εἰς χεῖρας ἐλθεῖν τὰς ἐμὰς ἐπὶ σφαγήν.</quote>
                    <quote><lb n="524"/>Chwytajcie mi ją! I mocno trzymajcie rękami,
                        <lb/>Słudzy! Bo usłyszy niemiłe słowa.
                        <lb/>Ja ciebie, byś opuściła święty ołtarz bogini,
                        <lb/>Nastraszyłem śmiercią syna, przez co sprawiłem,
                        <lb/>Że wpadłaś w moje ręce na rzeź.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_504-508">
                    <head>Andromache 504-508</head>
                    <p>Passus ze strofy trzeciego epeisodionu, w którym Andromacha,
                        idąc na śmierć, lamentuje na przemian z synem w lirycznych metrach
                        nad swoim losem. Andromacha nazywa siebie i swego syna „ofiarą”,
                        „zwierzęciem ofiarnym” (<w>θῦμα</w>). To jedyny w tym dramacie passus
                        (implicite jeszcze zob. poniżej, w. 555–558), w którym terminologia
                        ofiarna jest tak bezpośrednia i wprost przywołana. Nie należy jednak
                        przeceniać jej znaczenia, słowo to ma tutaj raczej charakter metaforyczny
                        i podkreśla bezbronność i niewinność mordowanych, są one
                        jak ofiary (podobnie jak w <title>Heraklesie</title>, w. 995, gdzie <w>θύματα</w> nazywane
                        są bezbronne i przerażone dzieci Heraklesa, por. Stevens 1971:
                        160). Takie metaforyczne znaczenie podkreśla przymiotnik <w>δάϊος</w> –
                        trudny do przełożenia w tym kontekście, ponieważ oznacza przede
                        wszystkim „wrogi”, „niszczycielski”. Ta ofiara jest „niszczycielska”
                        w tym znaczeniu, że mord na Andromasze i jej synu jest czystą, bezsensowną
                        destrukcją, której nie można nadać żadnego innego, wyższego
                        sensu, nie jest on ani „po coś”, ani „dla kogoś”, jak w przypadku
                        ofiary klasycznej.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΠΑΙΣ</emph>:
                        <lb/>μᾶτερ μᾶτερ, ἐγὼ δὲ σᾷ
                        <lb n="505"/>πτέρυγι συγκαταβαίνω.
                        <lb/><emph>ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ</emph>:
                        <lb/>θῦμα δάϊον, ὦ χθονὸς
                        <lb/>Φθίας κράντορες.
                        <lb/><emph>ΠΑ</emph>.: ὦ πάτερ,
                        <lb/>μόλε φίλοις ἐπίκουρος.</quote>
                    <quote><lb/><emph>DZIECKO</emph>:
                        <lb/>Matko! Matko! Oto i ja pod twoim
                        <lb n="505"/>Skrzydłem razem z tobą schodzę pod ziemię!
                        <lb/><emph>ANDROMACHA</emph>:
                        <lb/>Okrutna to ofiara! O! ziemi
                        <lb/>Ftyjskiej władcy!
                        <lb/><emph>DZ</emph>.: O, ojcze!
                        <lb/>Przybądź z pomocą swoim ukochanym!</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_555-558">
                    <head>Andromache 555-558</head>
                    <p>Pierwsze słowa Peleusa po jego pojawieniu się na scenie, w których
                        zwraca się do Andromachy z pytaniem, jakim prawem jest pojmana.
                        Drugi raz – chociaż implicite – przywołana jest tutaj metaforyka ofiary. Peleus
                        pyta, dlaczego prowadzona jest na zabicie (tutaj całkowicie neutralny
                        czasownik <w>ἀπόλλυμαι</w>) jak owca z jagnięciem (<w>ὕπαρνος</w> γάρ τις οἶς).</p>
                    <quote><lb/>εἰπέ, τίνι δίκῃ χέρας
                        <lb n="555"/>βρόχοισιν ἐκδήσαντες οἵδ᾽ ἄγουσί σε
                        <lb/>καὶ παῖδ᾽; ὕπαρνος γάρ τις οἶς ἀπόλλυσαι,
                        <lb/>ἡμῶν ἀπόντων τοῦ τε κυρίου σέθεν.</quote>
                    <quote><lb/>Powiedz, jakim prawem, ręce
                        <lb n="555"/>Pętlami związawszy, i dokąd prowadzą ciebie
                        <lb/>I dziecko? Bo giniesz jak jakaś owca z jagnięciem,
                        <lb/>Gdy nie ma mnie i twojego pana.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_565-567">
                    <head>Andromache 565-567</head>
                    <p>Odpowiedź Andromachy na pytania Peleusa, w której opisuje ona
                        swoją sytuację i opowiada, jak podstępem została odciągnięta od ołtarza
                        i bez sądu jest prowadzona na śmierć. Kolejny raz tekst wskazuje
                        na ołtarz Tetydy (<w>βωμὸς</w> <w>Θέτιδος</w>), który do wersu 410 był centralnym
                        miejscem akcji.</p>
                    <quote><lb n="565"/>καὶ νῦν με βωμοῦ Θέτιδος, ἣ τὸν εὐγενῆ
                        <lb/>ἔτικτέ σοι παῖδ᾽, ἣν σὺ θαυμαστὴν σέβεις,
                        <lb/>ἄγουσ᾽ ἀποσπάσαντες.</quote>
                    <quote><lb n="565"/>I teraz mnie od ołtarza porwawszy Tetydy, która szlachetnego
                        <lb/>Zrodziła ci syna i którą ty czcisz godną podziwu,
                        <lb/>Prowadzą.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_624-625">
                    <head>Andromache 624-625</head>
                    <p>Słowa z oskarżycielskiej przemowy Peleusa do Menelaosa, którego
                        obwinia o wszystkie nieszczęścia, poczynając od wywołania wojny
                        trojańskiej. Wypomina mu także, że zhańbił się (<w>ἐφύβρισας</w>) namawianiem
                        Agamemnona do strasznego czynu – zabójstwa córki Ifigenii.
                        Mówiąc o śmierci Ifigenii używa czasownika <w>σφάζειν</w>, co w tym
                        wypadku jest znaczące, i przywołuje znane od Ajschylosa interpretacje
                        tego mordu w kategoriach ofiarnych (zob. komentarz do A. <title>Ag</title>.).
                        Jednocześnie jednak ukazanie Menelaosa jako współwinnego śmierci
                        Ifigenii (także w <title>IA</title>) – przez wpływanie na Agamemnona z egoistycznych
                        pobudek – jest pomysłem Eurypidesa, w <title>Orestei</title> nieobecnym
                        (Stevens 1971: 172).</p>
                    <quote><lb/>πρὸς τοῖσδε δ᾽ εἰς ἀδελφὸν οἷ᾽ ἐφύβρισας,
                        <lb n="625"/>σφάξαι κελεύσας θυγατέρ᾽ εὐηθέστατα;</quote>
                    <quote><lb/>Do tego jeszcze względem brata dopuściłeś się zniewagi,
                        <lb n="625"/>Każąc mu prostacko zarżnąć córkę.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_1024-1026">
                    <head>Andromache 1024-1026</head>
                    <p>Słowa antystrofy z czwartego stasimonu, w którym chór lamentuje
                        nad upadkiem Troi, czego ostatecznym znakiem jest zaprzestanie ofiar
                        w Ilionie.</p>
                    <quote><lb/>οὐδ᾽ ἔτι πῦρ ἐπιβώμιον ἐν Τροί
                        <lb break="no" n="1025"/>ᾳ θεοῖσιν λέλαμ
                        <lb break="no"/>πεν καπνῷ θυώδει.</quote>
                    <quote><lb/>Na ołtarzach w Troi już żaden ogień
                        <lb n="1025"/>Dla bogów nie płonie
                        <lb/>Słodkim dymem ofiarnym.</quote>
                    <p>1024: <w>πῦρ</w> <w>ἐπιβώμιον</w> – „ogień na ołtarzach”. Dosłownie „ogień na-
                        -ołtarzowy” – metonimiczny poetyzm na określenie składania ofiar.
                        Płonące ołtarze są symbolem czci bogów i powodzenia miasta (por.
                        <title>Tr</title>. 1071–1073).</p>
                    <p>1026: <w>καπνῷ</w> <w>θυώδει</w> – „słodki dym ofiarny”. <w>Θυώδης</w> jest przymiotnikiem
                        złożonym, pochodzącym wprawdzie od θύειν, ale jego znaczenie
                        jest ograniczone do atrybutów dymu powstającego przy spalaniu ofiar
                        związanych z zapachem kadzideł – to „słodko pachnący”, „miły” dym.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_1066-1069">
                    <head>Andromache 1066-1069</head>
                    <p>Po ucieczce Hermiony z Orestesem ze strachu przed Neoptolemosem,
                        Peleus dowiaduje się od przodownicy chóru, że Orestes zamierza
                        zabić Neoptolemosa w świątyni w Delfach. Na tę wiadomość starzec
                        wysyła posłańca do Delf, by starał się zapobiec zbrodni. Świątynia
                        delficka jest tutaj nazwana metonimicznie „pytyjskim ogniskiem”
                        (<w>Πυθικὴ</w> <w>ἕστια</w>), czyli ogniem na ołtarzu w świątyni.</p>
                    <quote><lb/>οὐχ ὅσον τάχος
                        <lb/>χωρήσεταί τις Πυθικὴν πρὸς ἑστίαν
                        <lb/>καὶ τἀνθάδ᾽ ὄντα τοῖς ἐκεῖ λέξει φίλοις,
                        <lb/>πρὶν παῖδ᾽ Ἀχιλλέως κατθανεῖν ἐχθρῶν ὕπο;</quote>
                    <quote><lb/>Niech z wielkim pośpiechem
                        <lb/>Pędzi ktoś do pytyjskiego ogniska
                        <lb/>I niech powie tamtejszym przyjaciołom, co tu się dzieje,
                        <lb/>Zanim syn Achillesa zginie z ręki wrogów.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_1100-1103">
                    <head>Andromache 1100-1103</head>
                    <p>Passus z mowy posłańca, który donosi Peleusowi o śmierci Neoptolemosa
                        w Delfach (na temat Neoptolemosa w Delfach i różnych
                        wersji mitu zob. Suárez de la Torre 1997: passim). Po przybyciu do
                        Delf wraz z Neoptolemosem dowiadują się, że jest tam już Orestes.
                        Neoptolemos zmierza do sanktuarium ze sługami, którzy pędzą
                        owce przeznaczone na ofiarę za jego dawne winy. Posłaniec opisuje
                        przybycie orszaku Neoptolemosa do świątyni – stają oni przed
                        ołtarzem i szykują się do modlitwy i ofiary. Interesująca jest w tym
                        passusie informacja o tym, że przybywając do Delf, Neoptolemos
                        zaopatrzył się w zwierzęta ofiarne na stokach Parnasu, w pobliżu
                        sanktuarium. Dla lokalnej ludności musiał to być ważny element
                        dochodów. Neoptolemos, wchodząc do Delf, prowadzi ze sobą
                        wieszczków oraz „proksenosów” – Delfijczyków opiekujących się
                        Ateńczykami w Delfach.</p>
                    <quote><lb n="1100"/>ἡμεῖς δὲ μῆλα, φυλλάδος Παρνασίας
                        <lb/>παιδεύματ᾽, οὐδὲν τῶνδέ πω πεπυσμένοι,
                        <lb/>λαβόντες ᾖμεν ἐσχάραις τ᾽ ἐφέσταμεν
                        <lb/>σὺν προξένοισι μάντεσίν τε Πυθικοῖς.</quote>
                    <quote><lb n="1100"/>My zaś biorąc owce, na liściach Parnasu
                        <lb/>Wychowane, niczego w ogóle nieświadomi,
                        <lb/>Przyszliśmy i przy ołtarzach stanęliśmy
                        <lb/>Z naszymi patronami i wieszczkami pytyjskimi.</quote>
                    <p>1100: <w>μῆλα</w> – „owce” – Stevens (1971: 226) sugeruje, że były to owce
                        przeznaczone na ofiarę poprzedzającą konsultację wyroczni, jednak –
                        przynajmniej w wersji mitu przywołanej przez Eurypidesa – nie wiemy
                        nic o tym, by Neoptolemos chciał zasięgać rady wyroczni (contra:
                        Suárez de la Torre 1997: 154). Zamierza on oczyścić się z win i doskonale
                        wie, co należy czynić.</p>
                    <p>1102: <w>ἐσχάραις</w> τ᾽ <w>ἐφέσταμεν</w> – „przy ołtarzach stanęliśmy”. Owce
                        mogły być przeznaczone na ofiarę wstępną (prothyma) przy wejściu do
                        sanktuarium – kolejny wers mówi, że ofiarnicy zatrzymali się przy jakimś
                        ołtarzu – z pewnością nie jest to ołtarz w świątyni, który staje się
                        sceną śmierci Neoptolemosa w kolejnych wersach. Komentatorzy zgadzają
                        się w większości (contra: Winnington-Ingram 1976: 490 i Lloyd
                        1994: 156), że chodzi o ołtarz z Chios stojący 13,5 metra na wschód od
                        wejścia do świątyni (Stevens 1971: 226 z bibliografią; na temat lokalizacji
                        zob. Winnington-Ingram 1976: 488).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Andromache_1121–1123_1132–1134_1136–1140_1156–1157">
                    <head>Andromache 1121–1123; 1132–1134; 1136–1140; 1156–1157</head>
                    <p>Passus z dalszego ciągu mowy posłańca z opisem śmierci Neoptolemosa
                        w sanktuarium delfickim. Zaatakowany już w samej
                        świątyni przez Orestesa i jego wojsko („gang of conspirators”, jak
                        obrazowo wyraził się Winnington-Ingram 1976: 487) podczas modlitwy,
                        kiedy był bezbronny, został zraniony i zaczął zrywać wiszące
                        na ścianach świątyni wota z oręża (składanie w świątyni wotów
                        z uzbrojenia było pospolitą praktyką, zob. Pritchett 1979: 240–295).
                        Wskoczył na ołtarz (<w>ἔστη</w> ᾽πὶ <w>βωμοῦ</w>), gdzie bronił się już w pełnym
                        uzbrojeniu. Musiał jednak cofać się pod naciskiem wielkiej liczby
                        atakujących, którzy miotali w niego wszelkie możliwe pociski –
                        były wśród nich <w>σφαγῆς</w> <w>βουπόροι</w>: włócznie do zabijania byków.
                        Scena nie jest stylizowana bynajmniej na scenę ofiarną, ale dzieje się
                        w anaktoron delfickiej świątyni, przy – a także na – samym ołtarzu
                        i terminologia ofiarnicza jest w niej siłą rzeczy obecna, choć tylko
                        jako opisująca elementy scenografii. Podkreślanie obecności ołtarza
                        i świętych przedmiotów ma eksponować zabójstwo Neoptolemosa
                        jako akt bezbożny i pogwałcenie nietykalności rytualnej miejsca
                        (Detienne 1998: 184–194). Mord ten nie jest stylizowany ani na ofiarę,
                        ani na anty-ofiarę, na ofiarę „odwróconą” (perverted w terminologii
                        Henrichsa) – jest po prostu okrutnym morderstwem na bezbronnym
                        człowieku, oddanym w tej konkretnie chwili modlitwie.
                        Nie następuje tu – lubiana przez Eurypidesa – substytucja ofiary
                        zwierzęcej przez ludzką, opowieść posłańca rozpoczyna się od obrazu
                        orszaku ofiarnego ze zwierzętami prowadzonymi do ołtarza
                        w świątyni – ten jednak staje się po prostu miejscem morderczej
                        akcji. Przygotowywana ofiara staje się jedynie religijnym tłem dla
                        bezbożnych czynów.</p></div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1121–1123;">
                    <head>Andromache 1121–1123</head>
                 <quote><lb/>ἐξέλκει δὲ καὶ παραστάδος
                        <lb/>κρεμαστὰ τεύχη πασσάλων καθαρπάσας
                        <lb/>ἔστη ᾽πὶ βωμοῦ γοργὸς ὁπλίτης ἰδεῖν.
                        <lb/>[…]</quote>
                    </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1121–1123;">
                    <head>Andromache 1132–1134</head>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ οὐδὲν ἦνεν· ἀλλὰ πόλλ᾽ ὁμοῦ βέλη,
                        <lb/>οἰστοί, μεσάγκυλ᾽ ἔκλυτοί τ᾽ ἀμφώβολοι,
                        <lb/>σφαγῆς ἐχώρουν βουπόροι ποδῶν πάρος.
                        <lb/>[…]</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1136–1140;">
                    <head>Andromache 1136–1140</head>
                    <quote><lb/>ὡς δέ νιν περισταδὸν
                        <lb/>κύκλῳ κατεῖχον οὐ διδόντες ἀμπνοάς,
                        <lb/>βωμοῦ κενώσας δεξίμηλον ἐσχάραν,
                        <lb/>τὸ Τρωικὸν πήδημα πηδήσας ποδοῖν
                        <lb n="1140"/>χωρεῖ πρὸς αὐτούς.
                        <lb/>[…]</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1156–1157;">
                    <head>Andromache 1156-1157</head>
                    <quote><lb/>νεκρὸν δὲ δή νιν κείμενον βωμοῦ πέλας
                        <lb/>ἐξέβαλον ἐκτὸς θυοδόκων ἀνακτόρων.
                        <lb/>[…]</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1121–1123;">
                    <head>Andromache 1121-1123</head>
                    <quote><lb/>Zrywając broń zawieszoną
                        <lb/>W krużgankach na kołkach, chwyta ją
                        <lb/>I staje na ołtarzu w pełnej zbroi hoplity, aż strach patrzeć.
                        <lb/>[…]</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1132–1134;">
                    <head>Andromache 1132-1134</head>
                    <quote><lb/>Ale nic nie zdziałał. Zewsząd liczne pociski,
                        <lb/>Strzały, oszczepy, lekkie włócznie o dwóch ostrzach,
                        <lb/>Noże do zabijania byków [wyjęte] z rany spadały mu pod nogi.
                       <lb/> […].</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1136–1140;">
                    <head>Andromache 1136-1140</head>
                    <quote><lb/>Gdy otoczyli
                        <lb/>Go kołem, nie dając odetchnąć,
                        <lb/>Opuścił palenisko ołtarza bogate w ofiary,
                        <lb/>Trojańskim skokiem, obiema nogami
                        <lb n="1140"/>Rzucił się na nich.
                        <lb/>[…]</quote>
                </div>
                <div type="textpart" n="Andromache_1156–1157;">
                    <head>Andromache 1156-1157</head>
                    <quote><lb/>Zwłoki leżące obok ołtarza
                        <lb/>Wyrzucili poza ofiarne przybytki.</quote>
                </div>
                <div type="textpart">
                    <p>1134: <w>σφαγῆς</w> […] <w>βουπόροι</w> – „Noże do zabijania byków [wyjęte]
                        z rany” – forma σφαγῆς może być albo nominatiwem pluralis rzeczownika
                        <w>σφαγεύς</w>, albo genetiwem singularis od <w>σφαγή</w>. Obie były
                        brane pod uwagę w interpretacjach (Stevens 1976: 231). W pierwszym
                        wypadku należałoby uznać, że Eurypides przyjął tu znaczenie znane
                        z Sofoklesowego <title>Ajasa</title> (w. 815) – niestety tylko z tego passusu! – „nóż
                        ofiarny”, co wydaje się bardzo ryzykownym założeniem, ponieważ
                        w <title>Ajasie</title> możemy mieć do czynienia ze swoistą poetycką personifikacją
                        miecza (por. komentarz ad loc.), ponadto powstałby zwrot abundantny,
                        ponieważ βουπόρος samo w sobie jest nazwą narzędzia do
                        zabijania byków. Dlatego chyba lepiej jest przyjąć, że <w>σφαγῆς</w> to genetivus
                        separativus dla βουπόροι – „noże do zabijania byków od rany
                        ciętej”, wyjęte z rany – <w>σφαγή</w>.</p>
                    <p>1138: <w>δεξίμηλον</w> <w>ἐσχάραν</w> – „palenisko ołtarza, bogate w ofiary”,
                        zob. komentarz do wersu 129.</p>
                  </div>
                
                
                <div type="textpart" n="Andromache_1239-1240">
                    <head>Andromache 1239-1240</head>
                    <p>Słowa Tetydy – ek mechanes, która nakazuje Peleusowi pochować
                        Neoptolemosa w Delfach przy ołtarzu pytyjskim (<w>θάψον</w> […] <w>Πυθικὴν</w>
                        πρὸς <w>ἐσχάραν</w>).</p>
                    <quote><lb/>τὸν μὲν θανόντα τόνδ᾽ Ἀχιλλέως γόνον
                        <lb n="1240"/>θάψον πορεύσας Πυθικὴν πρὸς ἐσχάραν.</quote>
                    <quote><lb/>Tego zmarłego, tego syna Achillesa,
                        <lb n="1240"/>Udając się [do Delf], pochowaj przy pytyjskim ołtarzu.</quote>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
