<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Aias (Αἴας, Aiace)</title>
                <title xml:lang="en">Aias (Αἴας, Ajax)</title>
                <title xml:lang="pl">Aias (Αἴας, Ajas)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_10_ajax</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Aias (Αἴας, Ajas)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 139-160</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Dokładne datowanie <title>Ajasa</title> jest niemożliwe. Dotąd dyskutowane propozycje
                        rozciągały się między latami trzydziestymi a pięćdziesiątymi
                        V w. p.n.e. Obecnie powszechnie przyjmowaną datą jest rok 440 (szczegółowa
                        dyskusja i bibliografia na ten temat w: Finglass 2011: 1–11),
                        w bezpośredniej bliskości <title>Antygony</title> wystawionej najprawdopodobniej
                        w roku 441. Nie wiadomo też, na którym ze świąt dionizyjskich sztuka
                        była wystawiona, ponieważ brak na ten temat jakichkolwiek danych.
                        Mogło to być na Wielkich lub Małych Dionizjach lub podczas Lenajów
                        (Finglass 2011: 11–12).</p>
                    <p>Tematyka ofiary w jakimkolwiek bezpośrednim opisie nie występuje
                        w tym dramacie. Żadna scena ani żadna opowieść nie odnoszą się
                        wprost do jakiejkolwiek części rytuału ofiarnego. Jednak pojawiające
                        się w nim słownictwo ofiarne, wprawdzie skąpo reprezentowane, odgrywa
                        dość istotną rolę w kształtowaniu zasadniczych dla sztuki obrazów:
                        mordu na zwierzętach i samobójczej śmierci samego Ajasa. Ani
                        jedno nawiązanie do rytuału ofiarnego nie wychodzi poza język metafory,
                        metonimii lub personifikacji. Ajas stanowi unikalny i wyjątkowo
                        konsekwentny przykład funkcjonowania metafory ofiarnej w tekście
                        dramatycznym. Tragedia ta w być może najwyższym stopniu reprezentuje
                        to, co Henrichs (2012: 183) nazwał „intertekstualnością ofiarną”
                        (sacrificial intertextuality): poetykę ofiary, która z istoty rzeczy jest
                        wieloaspektowa i musi uwzględniać wzajemne powiązania między językiem
                        ofiary a jej metaforą, między tekstami dramatycznymi i epickimi,
                        między wreszcie danym tekstem a innymi utworami tego samego
                        autora (por. ibidem). Z tej perspektywy, mimo nieobecności eksplicytnych
                        opisów ofiary krwawej, Ajas jawi się jako przykład wyjątkowego
                        nasycenia treściami ofiarnymi, których oddziaływanie na wyobraźnię
                        i powstałe emocje jest silniejsze niż w przypadku utworów posługujących
                        się dosłownością opisu. Willink (1986: 88) w komentarzu do
                        E. Or. 40 mówi w podobnym kontekście o sacrificial overtones. Przystępując
                        do komentarza ze świadomością takiej właśnie perspektywy,
                        uważam za obowiązek badacza uchwycić i wyeksponować wszystkie
                        możliwe aspekty tej „ofiarnej intertekstualności”, nawet ryzykując zarzut
                        przesady.</p>
                    <p>Podstawą poniższego komentarza jest edycja Finglassa (2011),
                        w analizowanych fragmentach nieróżniąca się zresztą od kanonicznej
                        edycji Lloyda-Jonesa (1999).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Aias_177-178">
                    <head>Aias 177-178</head>
                    <quote><lb/>ἤ ῥα κλυτῶν ἐνάρων
                        <lb/>ψευσθεῖσ᾽ ἀδώροις εἴτ᾽ ἐλαφαβολίαις;</quote>
                    <quote><lb/>Czy dlatego [Artemida] jest urażona, że nie dostała słynnych łupów
                        po bitwie,
                        Czy też z powodu ubitych jeleni, z których dar jej należny nie został
                        złożony<note n="35">Por. dawny przekład Morawskiego: „[…] żeś broni jej w darze / ani nie
                            oddał łani na ołtarze”.</note>.</quote>
                    <p>Jest to fragment pierwszej pieśni chóru, który zastanawia się nad powodami
                        szaleństwa i klęski Ajasa i sugeruje, że może bohater zaniedbał
                        oddanie należnej czci bogini Artemidzie<note n="36">Fragment mowy Elektry do Klitajmestry w <title>Elektrze</title> Sofoklesa (566–569), który
                            tłumaczy przyczyny gniewu Artemidy wstrzymującej greckie statki przed wyprawą
                            na Troję, wyjaśnia, że Agamemnon po spłoszeniu krokami (ἐξεκίνησεν ποδοῖν)
                            jelenia w świętym gaju (κατ᾽ ἄλσος) Artemidy i upolowaniu go (οὗ κατὰ σφαγάς)
                            przechwalał się i rzucił jakieś, zapewne niepotrzebne, zuchwałe słowo (ἐκκομπάσας
                            ἔπος τι τυγχάνει βαλών). Zob. komentarz do tego miejsca w tym opracowaniu.</note>. Bogini jest „niezadowolona,
                        dotknięta i oszukana”, zła po prostu – <w>ψευσθεῖσα</w> (problem gniewu
                        Artemidy i jego możliwych powodów jest dyskutowany także w przypadku
                        Agamemnona Ajschylosa, zob. Whallon 1961 i Lawrence 1976).</p>
                    <p>Możliwe zaniedbania chór znajduje dwa: nieoddanie daru ze spoliów
                        – broni zdobytej w zwycięskiej walce (<w>κλυτὰ</w> <w>ἔναρα</w>)<note n="37">Na temat darów z broni zdobytej w bitwie por. H. <title>Il</title>. 10.570–571, Hdt.
                            8.122 oraz zob. Jackson 1991 i Rabe 2008: 15–19.</note> oraz niezłożenie
                        w ofierze Artemidzie części upolowanych jeleni czy też w ogóle spełnienie
                        jakiegokolwiek zadośćuczynienia. Myśliwi byli zobowiązani do oddawania
                        w ofierze bogini łowów części upolowanej zwierzyny. „Dar”,
                        którego miała domagać się bogini, <w>πότνια</w> <w>θηρῶν</w>, należy do najbardziej
                        archaicznych typów ofiary zwierzęcej, wywodzącej się z neolitycznych
                        kultów łowieckich (Meuli 1975: 907 i nn. oraz Lloyd-Jones 1983: 89–90),
                        być może nadal kultywowanych w epoce klasycznej<note n="38">Na temat różnych antropologiczno-społecznych aspektów polowania
                            w perspektywie archeologiczno-etnograficznej por. Hamilakis 2003.</note>.</p>
                    <p>178: ἀδώροις εἴτ᾽ <w>ἐλαφαβολίαις</w> – <w>Ἐλαφηβολία</w> (dor. <w>Ἐλαφαβολία</w>) to złożony rzeczownik abstrakcyjny oznaczający „strzelanie do
                        jelenia”. Generalnie są to łowy na jelenie. Już w hymnie Homeryckim
                        (27,2, do Artemidy) występuje epitet bogini <w>ἐλαφηβόλος</w>: „ta, która
                        zabija jelenie”, „strzela do jeleni”, „łowczyni”. U Kallimacha powtórzony
                        w formie nietypowej dla przymiotników złożonych, w dodatku
                        jońskiej – <w>ἐλαφηβολίη</w> (hymn 3, do Artemidy, 366, por. komentarz
                        Bornmann
                        1968: 128). Jednak tutaj, w formie pluralnej, oznacza po prostu
                        łowy na jelenie, które są <w>ἄδωρα</w> w tym sensie, że z upolowanych
                        zwierząt – bądź za upolowane zwierzęta – nie ofiarowano Artemidzie
                        należnej części lub należnego daru (ewentualnie innej formy ofiary
                        dziękczynnej, np. figurek wotywnych, jak sugeruje Rouse 1902: 16).</p>
                    <p>Brak jest wystarczających greckich danych źródłowych, by można
                        jasno powiedzieć, na czym polegała ta ofiara myśliwych dla Artemidy.
                        Pomocy dostarczają jedynie antropologiczne badania porównawcze,
                        z których wynika, że ofiara dziękczynna za upolowane zwierzę występuje
                        we wszystkich kulturach łowieckich (zob. Meuli 1975: 991–992
                        z przypisem 6 oraz 1086, przypis 2), oraz kilka niejasnych wzmianek
                        w późnoantycznej literaturze i scholiach (pełne zestawienie tych źródeł:
                        Rouse 1902: 50). Według scholiów do Arystofanesa (<title>Pl</title>. 943) dla
                        Artemidy myśliwy musiał zawiesić na drzewie głowę lub kopyta zdobyczy:
                        <quote><lb/>ἔθος ἦν τοὺς θηρῶντάς τινα ἄγραν μέρος τι τοῦ θηρωμένου, ἢ τὴν
                        κεφαλὴν ἢ πόδα, προσηλοῦν πασσάλῳ ἐπί τινος δένδρου εἰς αὐτὴν
                        τὴν ὕλην,) πρὸς τιμὴν τῆς Ἀρτέμιδος.</quote>
                            <quote><lb/>Istniał zwyczaj, że myśliwi jakąś część tego, co upolowali, albo głowę,
                        albo nogi (kopyta), zawieszali na jakimś drzewie w tym samym lesie
                        ku czci Artemidy.</quote></p>
                    <p>Scholium to pozostaje pod wyraźnym wpływem fragmentu z Diodora
                        Sycylijskiego (4.22.3: ἐν μὲν τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις εἰωθέναι
                        τῶν ληφθέντων <w>θηρίων</w> τὰς <w>κεφαλὰς</w> καὶ τοὺς <w>πόδας</w> <w>ἀνατιθέναι</w>
                        τῇ Ἀρτέμιδι καὶ προσηλοῦν τοῖς δένδρεσι), opisującego losy pewnego
                        bezbożnego myśliwego, który wbrew obowiązującemu obyczajowi
                        niektóre z przeznaczonych dla bogini części upolowanego zwierzęcia
                        przeznaczył dla siebie, sobie ofiarował (τὴν <w>κεφαλὴν</w> τοῦ <w>θηρίου</w>
                        ἑαυτῷ <w>ἀνατίθησι</w>), za co musiał zostać ukarany. Ksenofont w Wyprawie
                        Cyrusa (5.3.9) opowiada, jak po polowaniu ofiarował bogini Artemidzie
                        (<w>θυσίαν</w> ἐποίει τῇ θεῷ) dziesiątą część (τὸ λοιπὸν δὲ ἀεὶ
                        δεκατεύων τὰ ἐκ τοῦ ἀγροῦ) w świętym okręgu, jaki w tym celu zrobił
                        (ἐποίησε δὲ καὶ <w>βωμὸν</w> καὶ <w>ναὸν</w>).</p>
                    <p>Związki między polowaniem a ofiarą są przedmiotem wielu studiów
                        (Barriger 2001: 6; Vidal-Naquet 1998; Lafond 2007; Burkert 1983),
                        jednak zazwyczaj prowadzonych w kierunku interpretacji antropologicznych
                        oraz poszukiwań ajtiologii, a nie rekonstrukcji zachowań rytualnych.
                        W komentowanym fragmencie mamy najprawdopodobniej
                        do czynienia z nawiązaniem do archaicznego rytuału myśliwych w jego
                        czystej formie, bez interpretacji, przekształceń i metafor. Kłopot polega
                        na tym, że nie dysponujemy w zachowanej literaturze greckiej źródłami,
                        które pozwoliłyby ten rytuał w pełni i wiarygodnie zrekonstruować.</p>
                    <p>Bezradność wobec pytań interpretacyjnych związanych z tego
                        rodzaju ofiarą widać także wyraźnie w edycjach komentowanych
                        i przekładach z naukowym omówieniem. Finglass (2011: 192) mówi
                        o „jeleniu, z k t ó r e g o bogini nie otrzymała żadnego daru” („a deer
                        hunt f r o m w h i c h she received no gift”), a Kamerbeek (1963: 55)
                        z kolei o „zabitych rogaczach, z a k t ó r e bogini nie otrzymała żadnego
                        daru” („slayings of stags f o r w h i c h she received no gifts” – wyróżn.
                        K.B.). Neutralnie tłumaczy Richard Jebb (2004: 38, komentarz 37),
                        mówiąc jedynie o jeleniu zabitym bez ofiary dziękczynnej („a stag had
                        been slain without a thank-offering”), z równie neutralnym komentarzem.</p>
                    <p>W omawianym fragmencie nie występuje żaden termin techniczny
                        języka ofiary krwawej sensu stricto, jednak przywołane jest
                        najprawdopodobniej ofiarowanie bogini jakiejś części zabitego
                        zwierzęcia, które należało tutaj uwzględnić, nawet jeśli zwierzę zabite
                        w polowaniu żadną miarą nie może być uznane za ofiarę w religijnym
                        i kultowym rozumieniu tego słowa<note n="39">Por. np. Smith 1987: 197: „I know of no unambiguous instance of animal
                            sacrifice performed by hunters. Animal sacrifice appears to be, universally, the ritual
                            killing of domesticated animal by agrarian or pastoralist societies” (wyróżn. Smith);
                            dalej 210: „Sacrifice, in its agrarian or pastoral context, is the artificial (i.e., ritualized)
                            killing of an artificial (i.e., domesticated) animal” (wyróżn. Smith).</note>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_218-220">
                    <head>Aias 218-220</head>
                    <p>Słowa Tekmessy z rozmowy z chórem, w której opisuje ona
                        szczegółowo czyn Ajasa.</p>
                    <quote><lb/>τοιαῦτ᾽ ἂν ἴδοις σκηνῆς ἔνδον
                        <lb/>χειροδάϊκτα σφάγι᾽ αἱμοβαφῆ,
                        <lb n="220"/>κείνου χρηστήρια τἀνδρός.</quote>
                    <quote><lb/>Wewnątrz namiotu możesz zobaczyć
                        <lb/>Te ręką pomordowane ofiary skąpane we krwi
                        <lb/>Jako wieszcze znaki nieszczęścia tego człowieka.</quote>
                    <p>Ten fragment oraz trzy następne stanowią wzorcowy przykład
                        tego, co Henrichs (2000: 181) nazwał „perverted
                        ritual” –
                        „wypaczonym rytuałem” oraz „violation of the sacrificial code”
                        – „pogwałceniem kodu ofiarnego”. Z jednej strony nagromadzenie
                        terminologii związanej z ofiarą oraz/lub mordem i przemocą pełni
                        tu funkcję retoryczną, podkreślającą ogrom grozy i bezmiar przemocy,
                        których nie można oddać środkami opisu bezpośredniego,
                        bez uciekania się do metafory. Z drugiej natomiast strony, użyte
                        w tych fragmentach terminy i wyrażenia zaczerpnięte bezpośrednio
                        z języka ofiary krwawej, której w tym przypadku sensu stricto
                        nie opisują (sic!), zdecydowanie przywołują rytualny i religijny
                        kontekst. Użycie rytualnego słownictwa do opisania aktów z istoty
                        rzeczy temu rytuałowi przeciwnych wywołuje uczucia ambiwalentne:
                        opisywanej grozie i przemocy nadaje wymiar religijny, a zarazem
                        go profanuje.</p>
                    <p>Nie mamy tutaj do czynienia z jakimkolwiek „opisem” praktyk
                        ofiarnych, ale raczej ze złamaniem rytualnego kodu, z ofiarą swoiście
                        „odwróconą”. Henrichs akcentuje<note n="40">Podobnie jak Burkert w analizie porównawczej scen śmierci Agamemnona
                            w <title>Odysei</title> (4.535 = 11.411) i sztuce Ajschylosa (Burkert 1966: 119–120).</note> zmianę miejsca właściwego
                        dla spełniania rytuału (zwyczajowo dokonuje się go na zewnątrz
                        świątyni – tutaj wewnątrz namiotu: <w>σκηνῆς</w> <w>ἔνδον</w>) i zmianę samego
                        jego przebiegu – z utrwalonego porządku w kierunku niekontrolowanej
                        rzezi. Uruchamiające wyobraźnię wyrażenia ofiarne oddziałują
                        jeszcze silniej, ponieważ ich sam w sobie krwawy i okrutny
                        charakter zostaje zwielokrotniony przez wyraźne pogwałcenie rytualnej
                        rzeczywistości, do której się odwołują.</p>
                    <p>219: <w>σφάγι[α] </w>– zob. obszerny komentarz do <title>Antygony</title>, w. 1291.
                        Techniczny termin języka kultowego pojawia się tu w znaczeniu
                        zdecydowanie przenośnym, odwołującym się do skojarzeń wzrokowych,
                        estetycznych, przywołujących obraz zwierzęcia zabitego
                        i uwalanego we krwi. Cały ten wers jest zbudowany w retoryce
                        przesady – ofiara krwawa typu sphagion nie może być zabita inaczej
                        niż „ręką” (<w>χειροδάϊκτα</w>), i oczywiście po uśmierceniu musi być
                        „skąpana we krwi” (<w>αἱμοβαφῆ</w>).</p>
                    <p>220: <w>χρηστήρια</w><note n="41">Zob. obszerny i ważny komentarz w: Casabona 1966: 312–315, jakkolwiek
                        osobiście zdecydowanie nie podzielam jego wniosków końcowych.</note> – „wieszcze znaki nieszczęścia”; dokładniej:
                        „ofiara jako wieszczy znak nieszczęścia”. Rzeczownik <w>χρηστήριον</w>
                        może oznaczać siedzibę wyroczni, odpowiedź wyroczni, wreszcie
                        ofiarę złożoną w wyroczni, a nawet – jak chce <title>LSJ</title> (s.v.), a Finglass za
                        leksykonem – „samą ofiarę”, „simply sacrifice” (2011: 207), co jest poglądem
                        nieustannie i konsekwentnie powtarzanym<note n="42">Zob. np. Jim 2012: 328, przypis 74, z dodatkowym jeszcze uściśleniem:
                            „more general sense of sacrificial victim, without reference to oracular consultations”,
                            Hutchinson 1985: 82.</note>. Jednak żadna
                        z przywołanych przez normatywny słownik i komentatorów lokalizacji
                        (Pi. <title>O</title>. 6.70, <title>IG</title> II2 1126.33, A. <title>Th</title>. 230, A. <title>Supp</title>. 450) nie potwierdza
                        możliwości pełnej identyfikacji rzeczownika <w>χρηστήριον</w> z ofiarą
                        krwawą w sposób, który mógłby pozbawić jego znaczenie związków
                        z kontekstem mantycznym<note n="43">Przeciwnie: Casabona 1966: 312 i 315 z przywołaniem Redard 1953: 107.
                            Całkowicie się zgadzam, że jeśli <w>χρηστήριον</w> może oznaczać nie tylko wyrocznię,
                            ale też „zwykłą rzecz codziennego użytku”, to równie dobrze może oznaczać
                            „ofiarę bez odniesień do wyroczni” („il n’y aucune raison en effet d’y voir une
                            «réferénce oraculaire»”, Casabona 1966: 315), tylko że nie w żadnym z analizowanych
                            tutaj i poniżej kontekstów.</note>. „Simply s a c r i f i c e” jest w moim przekonaniu
                        „simply i m p o s s i b l e”. Błądzi zarówno kanoniczny leksykon,
                        jak i komentarz. Kamerbeek w swoim komentarzu, powołując się
                        na kontekst z E. <title>Ion</title> 419, rozumie <w>χρηστήριον</w> w analizowanym fragmencie
                        Ajasa jako „ofiarę krwawą złożoną przed zapytaniem wyroczni”
                        (Kamerbeek 1963: 64), co z jednej strony oddaje sprawiedliwość
                        semantycznemu, mantycznemu rdzeniowi słowa, ale z drugiej pozostaje
                        w konflikcie z kontekstem. Żadna konsultacja wieszczych znaków
                        ani nie jest zamierzona przez kogokolwiek, ani się nie odbywa.
                        Błędnie przywołane przez Finglassa na potwierdzenie własnej wizji
                        dwa cytaty z Ajschylosa (<title>Supp</title>. 450 i <title>Th</title>. 230–231) zawierające identyczne
                        (<title>Th</title>.) lub podobne (<title>Supp</title>. – <w>θύειν</w>) zestawienie – <w>χρηστήρια</w>
                        i <w>σφάγια</w> (<w>θύειν</w>) – należy rozumieć jako ofiary, które są jednocześnie
                        same w sobie znakami złowróżbnymi<note n="44">Groeneboom 1938: 127, przypis 314 z przywołaniem zwięzłej definicji
                            z późnego leksykonu cytowanego pod nazwiskiem Ammoniosa (519, s.v.):
                            <w>χρηστήριον</w> ὁ <w>τόπος</w> καὶ ὁ <w>χρησμὸς</w> καὶ τὸ <w>ἱερόν</w>.</note>, i z takim znaczeniem mamy
                        też do czynienia w <title>Ajasie</title>.</p>
                    <p>W VI <title>Odzie Olimpijskiej </title>Pindara (70: Ζηνὸς ἐπ᾽ <w>ἀκροτάτῳ</w> <w>βωμῷ</w>
                        τότ᾽ αὖ <w>χρηστήριον</w> <w>θέσθαι</w> <w>κέλευσεν</w>) mowa jest o ustanowieniu
                        instytucji wyroczni (<w>χρηστήριον</w> <w>θέσθαι</w> <w>κέλευσεν</w>) przy (właściwie
                        na) ołtarzu Zeusa w Olimpii (Ζηνὸς ἐπ᾽ <w>ἀκροτάτῳ</w> <w>βωμῷ</w>).
                        Wróżenie odbywało się na ołtarzu i było odczytywaniem znaków
                        podczas spalania udźców zabitych ofiar (empyra, por. Parke 1967:
                        164; Fennell 1893: 67). Była to więc de facto ofiara, która r ó w n o -
                        c z e ś n i e była wróżbą – i to właśnie stanowi istotę i podstawę nałożenia
                        się na siebie tych dwóch znaczeń: ofiarnego i mantycznego.
                        Powiązanie znaczenia rzeczownika <w>χρηστήριον</w> z ofiarą krwawą ma
                        tutaj charakter wtórny, wynikający z kontekstu i z faktu, że Herakles
                        „ustanowił wyrocznię” „na ołtarzu”<note n="45">Szczegółowy opis rekonstrukcji tego ołtarza Zeusa, zrobionego częściowo
                            z popiołów, a częściowo na popiołach spalonych tam ofiar zob. Parke 1967:
                            182–183 oraz komentarz do S. <title>Ant</title>. 1007 w tym opracowaniu.</note>. W żadnym wypadku nie
                        można w tym fragmencie widzieć rozkazu złożenia jakiejkolwiek
                        p o p r o s t u ofiary, jest to nadal przede wszystkim tekst przywołujący
                        ustanowienie wyroczni, której praktyczna strona i rzeczywisty
                        przebieg są tutaj związane z ofiarą. Nie można powiedzieć, że
                        była to „po prostu ofiara”, ponieważ akcent zdecydowanie padał na
                        aspekt wieszczy. Χρηστήριον jest tutaj przede wszystkim wyrocznią,
                        jej techniczny związek z ofiarą nie pozwala na redukcję znaczenia
                        w kierunku ofiary i pominięcie aspektu mantycznego.</p>
                    <p>Tekst dekretu amfiktionii delfickiej, datowany na rok 380/379 (<title>IG</title> II2
                        1126), zawiera regulacje prawne związane z organizacją igrzysk pytyjskich.
                        Wers 33 zawiera słowo χρηστήριον ponownie w znaczeniu
                        uznanym przez komentatorów za „s i m p l y sacrifice”:</p>
                    <quote><lb/>Χρηστήριον αἴ τ[ι]ς κα μ[ὴ] παρέχηι ἑκατὸν στατῆρας ὀφε[ιλέτω<note n="46">Tekst według wydania Rougemont 1977: 90 (par. 10) [= SEG 28.100 = BCH
                        97(1973), 75–106].</note>.</quote>
                    <quote><lb/>Kto nie dostarczy ofiary [χρηστήριον], będzie winien kary 100 staterów.</quote>
                    <p><w>Χρηστήριον</w> oznacza tutaj ofiarę przygotowawczą (<w>προτέλεια</w> sensu
                        stricto) przed zapytaniem wyroczni (Rougemont 1977: 114: „victime
                        pour le sacrifice préliminaire à la consultation de l’oracle” z przywołaniem
                        opracowań: Amandry 1950: 104–114 i Amandry 1939: 203–224).
                        Praktykę przyprowadzania (nie zabijania samodzielnie, zob. Rougemont
                        1977: 114 i Amandry 1950: 104–114) na ofiarę tego typu zwierzęcia,
                        zapewne kozy (Amandry 1939: 204 z przypisem 5), potwierdza
                        zarówno przywołany fragment <title>Iona</title> Eurypidesa (418), jak i Diodor
                        (16.26), i Plutarch (<title>Mor</title>. 435bc–437ab)<note n="47">Amandry 1939: 204, przypisy 5 i 6 z bibliografią oraz Amandry 1950:
                            104–106.</note>. Amandry podaje jeszcze dwie
                        niecytowane gdzie indziej inskrypcje, w których lokalizuje (w jednym
                        przypadku wprawdzie suplementowane) użycie słowa <w>χρηστήριον</w>
                        w omawianym znaczeniu<note n="48">Inskrypcja ze Skiathos, wers 20 oraz inskrypcja z Luwru (nr inwentarzowy
                            892) datowana na V w. p.n.e.: Amandry 1939: 204, później wydana w: Daux
                            1949: 59 (w. 29–32).</note>. Amandry zaproponował przekład „sacrifice
                        oraculaire”, co jest być może najlepszym, bo najogólniejszym
                        wyjściem, jednak trudno lub w ogóle nieprzekładalnym. Poniżej –
                        w obydwu fragmentach z Ajschylosa (<title>Supp</title>. 450, <title>Th</title>. 230) – proponuję
                        przekład „ofiara wróżebna”, ponieważ akcentuje on fakt, że sama
                        ofiara staje się wróżbą, a nie tylko jej przygotowaniem, co jednak nie
                        jest sensem współbrzmiącym z propozycją Amandry’ego i związanym
                        z w y r o c z n i ą, nie z w r ó ż b ą.</p>
                    <p>Trudno natomiast zrozumieć, dlaczego komentatorzy i tłumacze
                        Ajschylosowych Siedmiu przeciw Tebom nie dostrzegają w wersie 230
                        odrębnego sensu tego rzeczownika. Oksfordzki komentarz Hutchinsona
                        ponownie przekonuje, że χρηστήρια są tutaj synonimem <w>σφάγια</w>,
                        ponownie przywołując te same lokalizacje (1985: 82). Tymczasem właśnie
                        w tym fragmencie wyraźnie widać różnicę między obydwoma
                        określeniami, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę przywołane przez Hutchinsona
                        opracowania (głównie Pritchett 1971: 109–115):</p>
                    <quote><lb/>ἀνδρῶν τάδ᾽ ἐστί, σφάγια καὶ χρηστήρια
                        <lb/>θεοῖσιν ἔρδειν, πολεμίων πειρωμένων·</quote>
                    <quote>Do mężów należy ofiary krwawe i wróżebne
                        Bogom składać, by wrogów wypróbować<note n="49">Por. przekład Srebrnego, w tym wypadku – w przeciwieństwie do przekładów
                            anglojęzycznych – poprawny i adekwatny („rzeczą mężów ofiary krwawe
                            i wróżebne / bogom składać”).</note>.</quote>
                    <p>Z opracowań wyraźnie wynika, że ofiara składana bezpośrednio
                        przed bitwą była nazywana <w>σφάγια</w> ( Stengel 1910a; Szymanski
                        1908) i niekoniecznie – choć to możliwe – była związana z pozyskaniem
                        znaków wieszczych (Eitrem 1938: 9–30; Pritchett 1971: 110 oraz
                        – szczególnie – Jameson 1991: 200–203). Zazwyczaj była to ofiara
                        błagalna, często składana w ostatniej chwili przed wymarszem, po
                        to, by pozyskać przychylność bogów. U Ksenofonta ofiary składane
                        przed bitwą i połączone z wróżeniem z ofiar określane są za pomocą
                        terminów <w>θύειν</w> i <w>ἱερά</w>, nigdy <w>σφάγια</w>, a zmiana z <w>θύειν</w> na <w>σφαγιάζομαι</w> (jak np. w <title>An</title>. 6.4.13–6.5.2) wydaje się znacząca (Pritchett
                        1971: 111 i, szczegółowo, Rudhardt 1992: 274–276) i może wskazywać
                        na to, że <w>σφάγια</w> nie wiąże się bezpośrednio z wróżeniem, a przynajmniej,
                        że pozyskanie wróżb nie stanowi jej podstawowego celu<note n="50">Rudhardt 1971: 275 twierdzi, że σφάγια jest rytem przebłagalnym, chociaż
                            może też być rytem mantycznym („C’est donc encore, de ce point de vue, un
                            rite propitiaoire; mais c’est aussi comme le sacrifice <w>θύεσθαι</w> un rite mantique”).
                            Por. też Jameson 1991: 203–204.</note>.
                        W omawianym fragmencie z Ajschylosa mowa jest dokładnie o ofierze
                        przed bitwą i z całą pewnością o dwóch odrębnych ofiarach:
                        o przebłagalnej <w>σφάγια</w>, składanej, by pozyskać przychylność bogów
                        oraz <w>χρηστήρια</w>, połączonej z pozyskaniem wróżby przed bitwą,
                        o czym zresztą informuje kontekst, w którym Eteokles mówi wyraźnie,
                        że chodzi o „wypróbowanie wrogów” – <w>πολεμίων</w> <w>πειρωμένων</w>
                        (notabene Hutchinson 1985: 83 uważa te genetiwy za niezrozumiałe
                        i być może niepoprawne).</p>
                    <p>Jest możliwe, że <w>σφάγια</w> stały się jednocześnie <w>χρηστήρια</w>, ale
                        to nie tylko nie oznacza, że są one synonimami, ale jeszcze bardziej
                        uwypukla ich semantyczną utrwaloną odrębność: <w>σφάγια</w> nie jest
                        <w>χρηστήρια</w>, i jeśli ma funkcjonować jako taka, trzeba to ze szczególną
                        mocą podkreślić (zob. np. Herodot 9.62: ἐγίνετο <w>θυομένοισι</w> τὰ <w>σφάγια</w> χρηστά).</p>
                    <p>Owo rozróżnienie jest również wyraźnie widoczne w A. <title>Supp</title>. 450:</p>
                    <quote><lb/>δεῖ κάρτα θύειν καὶ πεσεῖν χρηστήρια
                        <lb/>θεοῖσι πολλοῖς πολλά, πημονῆς ἄκη.</quote>
                    <quote><lb/>Bardzo trzeba składać ofiary i wiele ofiar wróżebnych
                        <lb/>Dla wielu bogów musi paść, jako ratunek przed klęską.</quote>
                    <p>Proponowane przez komentarz uznanie <w>χρηστήρια</w> <w>πολλά</w> za dopełnienie
                        do <w>θύειν</w> nie ma sensu, ponieważ nie wiadomo, jaką funkcję
                        miałoby wtedy pełnić <w>πεσεῖν</w> (Johansen, Whittle 1980: 356).</p>
                    <p>220: <w>κείνου</w> […] <w>τἀνδρός</w> – „tego męża”. Ambiwalencja funkcji genetiwu
                        <w>κείνου</w> […] <w>τἀνδρός</w> podkreśla ten podwójny sens – Ajas jest
                        zarówno tym, który składa ze zwierząt tę złowróżbną ofiarę, jak i tym,
                        do którego ten złowróżbny znak jest adresowany. Subiectivus i obiectivus,
                        jak zauważa w komentarzu Kamerbeek. Ajas swoim postępowaniem
                        wróży sobie nieszczęście, zagładę.</p>
                    <p>Podobnie jak powyższy passus, kolejne dwie grupy wersów pochodzą
                        z wywodu Tekmessy opisującej czyn Ajasa:</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_235-236">
                    <head>Aias 235-236</head>
                    <quote><lb n="235"/>ὧν τὴν μὲν ἔσω σφάζ᾽ ἐπὶ γαίας,
                        <lb/>τὰ δὲ πλευροκοπῶν δίχ᾽ ἀνερρήγνυ.</quote>
                    <quote><lb/>Spośród stada jednej owcy podrzyna gardło od razu w środku na ziemi,
                        <lb/>Inne zaś, z obu stron waląc po żebrach, rozrywał na kawałki.</quote>
                    <p>235: <w>σφάζει</w> – „podrzyna gardło”, „zarzyna”. Tekmessa w opowieści
                        o szaleńczym ataku Ajasa na bydło opisuje, w jaki sposób bohater
                        mordował poszczególne zwierzęta, dwukrotnie (tutaj oraz poniżej,
                        w. 299) odwołując się do języka ofiary i używając czasownika
                        <w>σφάζω</w>.</p>
                    <p>Tę samą scenę Tekmessa dokładniej opisuje poniżej w wersach 298–
                        –300, gdzie również używa terminologii właściwej dla rytuału ofiarnego.</p>
                    <p>236: <w>ἀνερρήγνυ</w> – „rozrywał”. Czasownik ἀναρρήγνυμι nie jest
                        tutaj – i nigdy nie stał się – związany z kontekstem rytualnym, ale
                        w tym wypadku stanowi jakby kontrapunkt dla rytualnego σφάζω,
                        użytego metaforycznie na oznaczenie „perverted sacrifice” (zob.
                        powyżej). Ἀναρρήγνυμι w Il. (18.582) opisuje zachowanie lwa, który
                        rozszarpuje zdobycz, a z kolei u Ksenofonta (Cyr. 7.9) – psów.
                        Połączenie obrazowania krwawego rytuału z opisem zachowania
                        drapieżników potęguje wrażenie niekontrolowanej przemocy.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_296-299">
                    <head>Aias 296-299</head>
                    <quote><lb/>ἔσω δ᾽ ἐσῆλθε συνδέτους ἄγων ὁμοῦ
                        <lb/>ταύρους, κύνας βοτῆρας, εὔκερών τ᾽ ἄγραν.
                        <lb/>Καὶ τοὺς μὲν ηὐχένιζε, τοὺς δ᾽ ἄνω τρέπων
                        <lb/>ἔσφαζε κἀρράχιζε.</quote>
                    <quote><lb/>Wracał, pędząc spętane razem
                        <lb/>Byki, psie stada, pięknorogą zdobycz.
                        <lb/>I jednym ciął karki, innym zaś w górę podnosząc głowy,
                        <lb/>Gardła podrzynał i przecinał kręgosłupy.</quote>
                    <p>296: <w>ἄγων</w> – „pędząc”. Czasownik ἄγειν należy do technicznego
                        słownika ofiary krwawej w znaczeniu „prowadzić zwierzę ofiarne do
                        ołtarza”.</p>
                    <p>298: <w>ηὐχένιζε</w><note n="51">Zob. Appendix 4 w Casabona 1966: 311–312.</note> – Kamerbeek w komentarzu (1963: 74) definiuje
                        znaczenie czasownika <w>αὐχενίζω</w> jako „to hit the <w>αὐχήν</w>, i.e. to cut off
                        the head by a stroke from above”, co dobrze kontrastuje ze stojącym
                        obok <w>σφάζω</w> – „podrzynać gardło”, z dookreśleniem <w>ἄνω</w> <w>τρέπων</w>
                        – obracając, podnosząc [scil. ich głowy] do góry, żeby dostęp do gardła
                        był łatwy (u Homera czynność tę opisuje czasownik <w>αὐερύειν</w>
                        – np. <title>Il</title>. 1.459)<note n="52">Propozycja Finglassa (2011: 228) „while others he turned on their backs”
                            jest moim zdaniem niezrozumiała zarówno z powodów leksykalnych (ἄνω
                            τρέπειν?), jak i praktycznych.</note>. Tak też tłumaczy ten rzadko występujący czasownik
                        Suda (s.v.): <w>Ηὐχένιζε</w>: τὸν τράχηλον ἀπέκοπτεν, ἐλαιμοτόμει.
                        ὅπερ ῞Ομηρος ἀνερύειν φησί. Trudno powiedzieć z pewnością, czy
                        czasownik <w>αὐχενίζω</w> należy do języka technicznego ofiary, ponieważ
                        jest używany niezwykle rzadko i nie ma poświadczonych wystąpień,
                        które jednoznacznie pozwoliłyby na przypisanie mu takiej
                        funkcji. W literaturze okresu archaicznego i klasycznego nie pojawia
                        się w ogóle. Jednak omawiany fragment zdaje się zestawiać obok siebie
                        dwa typy cięcia przy zabijaniu ofiary – z dołu, przy równoczesnym
                        podniesieniu głowy ofiary do góry, oraz z góry, uderzeniem
                        w kark<note n="53">Casabona 1966: 312 po długim wywodzie przekonuje, że należy czasownik
                            ten przekładać jako „étrangler” – „udusić”, ewentualnie „skręcić kark”. Analiza leksykograficzna
                            i morfologiczna nie jest w tym wywodzie przekonująca, ze względu
                            na niedostatek danych, a zaproponowany – hipotetyczny – sens kłóci się z całością
                            omawianej sceny, w której na pierwszy plan wysuwa się krew i miecz. Dlatego sądzę,
                            że jednak mamy tu do czynienia z opisem dwóch rodzajów uśmiercania mieczem.</note>. Sofokles miesza w opisach szaleństwa Ajasa słowniki pochodzące
                        z różnych dziedzin życia, by potęgować siłę obrazu, jednak
                        w tym wypadku kusząca jest myśl, że mamy do czynienia z czasownikami
                        pochodzącymi z tej samej dziedziny i że obydwa należą do
                        języka rytuału ofiarnego.</p>
                    <p>298–299: ἄνω <w>τρέπων</w> / <w>ἔσφαζε</w> – „w górę podnosząc głowy, gardła
                        podrzynał”. Ponownie kontekst rytualny przywołuje czasownik
                        <w>σφάζω</w>, ale również cały obraz zwierzęcia dosłownie „obracanego ku
                        górze”, czyli takiego, któremu podnosi się głowę do góry, by łatwo
                        było poderżnąć gardło oraz by spełnić wymóg wymuszonego spoglądania
                        ku górze podczas ofiary dla bogów olimpijskich. Można też
                        sobie wyobrazić, że w przypadku mniejszych zwierząt, np. kóz lub
                        owiec, Ajas mógł je podnosić do góry, trzymając za głowy lub rogi,
                        i w tej pozycji podrzynać gardła. W całej rozciągłości mają tu zastosowanie
                        uwagi z komentarza do wersów 218–220 powyżej na temat
                        „ofiary odwróconej” czy złamanego kodu ofiarnego. Ponownie mamy
                        do czynienia z przywołaniem terminologii ofiarnej i ofiarnego gestu,
                        z jednoczesnym zaprzeczeniem struktury rytuału. Fragment wymaga
                        odnotowania, chociaż nie zawiera opisu ofiary, a zastosowane słownictwo
                        występuje w funkcji metaforycznej.</p>
                    <p>299: <w>ἐρράχιζε</w> – <w>ῥαχίζω</w> – dosłownie „łamał [przecinał?] kręgosłup”
                        (Kamerbeek 1963: 30 [dotyczy wersu 56]). Zdaniem Hesychiosa
                        (s.v.) czasownik ma związek z rytuałem ofiarniczym: <w>ῥαχίζειν</w> –
                        παίειν τὸ ἱερεῖον (zob. także s.v. <w>ἐρράχιζον</w> – <w>διέκοπτον</w> oraz s.v.
                        <w>ῥαχίζων</w>· <w>διακόπτων</w>, διὰ τὸ τὴν πρώτην καὶ μεγάλην διακοπὴν
                        κατὰ τὴν ῥάχιν γίνεσθαι)<note n="54">Podobnie Suda s.v.: <w>Ῥαχίζειν</w>: τὸ διαιρεῖν τὰ νῶτα καὶ μέρη τῆς
                            <w>ῥάχεως</w>, ἤτοι <w>διακόπτειν</w>· ὥς φησιν Εὐριπίδης. <w>Ῥαχίζων</w>: <w>σφάζων</w>, <w>διακόπτων</w>.
                            Σοφοκλῆς· κύκλῳ <w>ῥαχίζων</w>. ἀντὶ τοῦ κατὰ τόπον τῆς ἐπαύλεως <w>σφάζων</w>. διὰ τὸ
                            τὴν πρώτην καὶ μεγάλην <w>διακοπὴν</w> κατὰ τὴν <w>ῥάχιν</w> γίνεσθαι.</note>. Notowane przez leksykografa znaczenia:
                        „uderzyć ofiarę”, „odciąć pierwszym i silnym uderzeniem
                        w kręgosłup” czy wreszcie po prostu „odciąć” rzeczywiście zdają
                        się mieć związek z przebiegiem rytuału ofiarnego. Znaczenie to
                        potwierdza Filostrat (<title>VA 5.42.7</title>). W zachowanych w całości tekstach
                        epoki klasycznej czasownik ten nie występuje. Fragmenty z Arystofanesa
                        (870.1) i Eurypidesa (1104.1) nie pozwalają na określenie jego
                        znaczeń i funkcji.</p>
                    <p>Właściwie zwrot <w>ἔσφαζε</w> <w>κἀρράχιζε</w> można czytać jak hendiadys
                        w znaczeniu „ciął gardła aż po kręgosłup” lub po prostu „odcinał głowy,
                        tnąc od gardła”.</p>
                    <p>Kolejny passus to słowa Ajasa z jego rozmowy z Tekmessą:</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_545-547">
                    <head>Aias 545-547</head>
                    <quote><lb/>Αἶρ᾽ αὐτόν, αἶρε δεῦρο· ταρβήσει γὰρ οὔ,
                        <lb/>νεοσφαγῆ που τόνδε προσλεύσσων φόνον,
                        <lb/>εἴπερ δικαίως ἔστ᾽ ἐμὸς τὰ πατρόθεν.</quote>
                    <quote><lb/>Daj go, daj tutaj, przecież się nie wystraszy,
                        P<lb/>atrząc na świeżo zarżnięte zwłoki,
                        <lb/>O ile rzeczywiście to, co ma po ojcu, ze mnie pochodzi.</quote>
                    <p>546: <w>νεοσφαγῆ</w> […] <w>φόνον</w> – „świeżo zarżnięte zwłoki” / „świeżo
                        spełniony krwawy mord”. Słowa Ajasa skierowane do jego syna,
                        dotąd ukrywanego przez Tekmessę w obawie, by nie dotknęło go
                        szaleństwo ojca. Wyraża on nadzieję, że dziecko nie będzie się bało
                        widoku zabitych zwierząt, uznając to jednocześnie za objaw dziecięcego,
                        odziedziczonego po ojcu męstwa. Słowo νεοσφαγής – „świeżo
                        zarżnięty”, często używane wraz z przysłówkiem ἀρτίως – „właśnie”,
                        „dopiero co”. Etymologia w sposób oczywisty wskazuje na
                        związek słowa z rytuałem ofiarnym, jednak, zwłaszcza w tragedii,
                        występuje niemal wyłącznie w funkcji metaforycznej, zwykle w odniesieniu
                        do mordów spełnionych na osobach (np. S. <title>Trach</title>. 1130 –
                        o śmierci Dejaniry, <title>Aj</title>. 898 – także o Ajasie, E. <title>Hec</title>. 894 – w odniesieniu
                        do Polykseny). W <title>Corpus Hippocraticum</title> ( <title>De mulierum affectibus</title>
                        113.1) odnosi się do krwawienia miesięcznego kobiet i w ogóle nie
                        ma żadnych odniesień do krwi z ran lub śmierci. Nie ma więcej wystąpień
                        tego przymiotnika w tekstach źródłowych epoki klasycznej,
                        związanego wyłącznie i bezpośrednio z kontekstem ofiary krwawej.</p>
                    <p>W kolejnym passusie po monologu Ajasa, w którym bohater zapewnia
                        o odstąpieniu od gniewu i zemsty oraz zapowiada jakieś
                        swoje działania, skutkiem czego we wszystkim zaprowadzony zostanie
                        porządek, chór odpowiada modlitwą, wyrażającą radość z postępowania
                        Ajasa i snuje własne wizje tego, co w swoich słowach
                        zapowiedział bohater. W końcowej części modlitwy skierowanej do
                        Zeusa (ὦ <w>Ζεῦ</w>) chór wypowiada prośbę o piękny, jasny dzień (<w>λευκὸν</w>
                        <w>εὐάμερον</w> <w>πελάσαι</w> <w>φάος</w>), który może nadejść dlatego, że (<w>ὅτι</w>) Ajas
                        podjął należne działania. Chór zalicza do nich ofiary, okazanie czci
                        i prawości. Istotne jest to, że chór n i e o p i s u j e konkretnego postępowania
                        bohatera, ale j e d y n i e interpretuje jego słowa.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_710-713">
                    <head>Aias 710-713</head>
                    <quote><lb n="710"/>[…] ὅτ᾽ Αἴας
                        <lb/>λαθίπονος πάλιν, θεῶν δ᾽ αὖ
                        <lb/>πάνθυτα θέσμι᾽ ἐξ-
                        <lb/>ήνυσ᾽ εὐνομίᾳ σέβων μεγίστᾳ.</quote>
                    <quote><lb/>[ponieważ] Ajas,
                        <lb/>Z powrotem wolny od smutku,
                        <lb/>Wypełnił prawa dotyczące wszystkich ofiar dla bogów
                        <lb/>I okazał cześć, wiedziony wielką prawością.</quote>
                    <p>711–713: θεῶν […] <w>πάνθυτα</w> θέσμι[α] ἐξήνυσ[ε] – „wypełnił prawa
                        dotyczące wszystkich ofiar dla bogów”. Na niejednoznaczność sensu
                        słowa <w>πάνθυτος</w> zwraca słusznie uwagę Kamerbeek (1963: 150), sugerując,
                        że zamiast ogólnie przyjętego znaczenia „składający się z wszelkiego
                        rodzaju ofiar” (tak u Kamerbeeka, loc.cit., Liddell-Scott-Jones, s.v.
                        ma: „celebrated with full sacrifices”), należy tu widzieć „całkowicie
                        poświęcony w ofierze” („completely sacrificed”), ponieważ powrót
                        Ajasa do „normalności”, w tym także do normalnego sprawowania
                        rytuału, nie objawia się w spełnianiu wszystkich możliwych miłych
                        bogom rytów, lecz w tym, że on sam został ofiarą oczyszczającą własne
                        winy. Propozycja Kamerbeeka jest hipotezą, która sugeruje ofiarny
                        charakter śmierci Ajasa. Jednak przeciwko tej koncepcji świadczy
                        przede wszystkim fakt, że Ajas jeszcze nie popełnił samobójstwa, a nawet
                        nic jeszcze go nie zapowiada. Nie jest więc jasne, o jakich ofiarach
                        może być tutaj mowa. Chór zdaje się sugerować, że Ajas, po otrzeźwieniu
                        z szału, złożył bogom jakieś ofiary, które zgładziły jego winę
                        i odwróciły hańbę. Interpretacja Kamerbeeka zakłada, że słowa chóru
                        opisują konieczne działania, które muszą się spełnić, aby porządek został
                        przywrócony. Można uznać je za prorocze i przyjąć, że konieczna
                        zdaniem chóru ofiara rzeczywiście zostanie spełniona zgodnie z jego
                        oczekiwaniem, tyle że będzie nią sam Ajas. Trudno jednak uznać tę
                        interpretację za jednoznacznie przekonywającą.</p>
                    <p><w>Πάνθυτος</w> jest Sofoklesowym hapax legomenon, nie występuje w literaturze
                        nigdzie indziej, jedynie w scholiach do tego miejsca (<w>πάνθυτα</w>/<w>πάνθυτα</w>:
                            πάνσεπτα) oraz w leksykonie Suda (s.v.: <w>Πάνθυτα</w>: πανσέβαστα.
                            <w>πάνθυτα</w> θέσμι᾽ ἐξήνυσε. πανσέβαστα νόμιμα ἐξεπλήρωσε). W Trachinkach
                            pojawia się podobny przymiotnik złożony o porównywalnym
                            znaczeniu: <w>πολύθυτος</w> (także E. <title>IA</title>. 185).</p>
                    <p>Czasownik <w>ἐξανύω</w>, w przeciwieństwie do <w>τελέω</w>, nie występuje
                        w odniesieniu do sprawowania konkretnych rytuałów religijnych,
                        zwykle dotyczy praw, przepisów, losów.</p>
                    <p>Gdyby przyjąć sugestie interpretacyjne Kamerbeeka, byłoby to jedyne
                        miejsce w tej tragedii, gdzie poeta zdaje się sugerować, że śmierć
                        Ajasa należy rozumieć jako ofiarę, równocześnie przygotowując scenę
                        śmierci samobójczej, w której te same ofiarne elementy są obecne.</p>
                    <p>Kolejne dwa passusy to słowa z monologu Ajasa poprzedzającego
                        jego samobójczą śmierć i stanowiącego jej bezpośredni kontekst.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_816-817">
                    <head>Aias 816-817</head>
                    <quote><lb/>Ὁ μὲν σφαγεὺς ἕστηκεν ᾗ τομώτατος
                        <lb/>γένοιτ᾽ ἄν, εἴ τῳ καὶ λογίζεσθαι σχολή.</quote>
                    <quote><lb/>Miecz ofiarny stoi już tak, by ciąć najpewniej,
                        <lb/>Jeśliby kto miał chwilę do namysłu.</quote>
                    <p>816: <w>σφαγεύς</w> – „ofiarnik”, tutaj: „miecz ofiarny [jako ofiarnik]”. Poetycka
                        metonimia. Rzeczownik użyty metonimicznie, <w>σφαγεύς</w> to ofiarnik,
                        który dokonuje <w>σφαγία</w>, wykonuje cięcie nożem ofiarnym. Jest to
                        rzeczownik należący do słownika technicznego ofiary (Casabona 1966:
                        178–179; w takim znaczeniu często u Eurypidesa: <title>IT</title> 621–623, <title>Heracl</title>. 451
                        czy <title>Andr</title>. 1134). W tym fragmencie nóż jest równocześnie ofiarnikiem.
                        Z jednej strony akcentuje to ofiarny charakter samobójczej śmierci Ajasa,
                        wskazany powyżej w wersach 710–712, z drugiej ma jakby osłabić
                        samobójczy wymiar tej śmierci – to nie sam Ajas jest zadającym cios
                        ofiarnikiem, ale miecz, na który się rzuca. Nie jest on już więcej ofiarnikiem,
                        ale ofiarą (Finglass 2011: 380). W monologu Ajas posuwa się
                        jeszcze dalej, przypominając, że ten miecz jest darem Hektora (obszerna
                        interpretacja sceny samobójstwa zob. Hesk 2003: 97–103).</p>
                    <p>Finglass (2011: 380) proponuje przekład bez odwoływania się do
                        metonimii ofiarnik-miecz, co jednak jest interpretacją odchodzącą od
                        intencji poety, ponieważ τομώτατος – „najostrzejszy” może być tylko
                        miecz, nie ofiarnik. Poza tym dziwne jest to odejście od rzeczywistego
                        znaczenia słowa, ponieważ personifikacja broni stanowi pospolity
                        topos literacki (np. A. <title>Th</title>. 727, S. <title>Phil</title>. 1128, E. <title>Andr</title>. 1134, por. Kamerbeek
                        1963: 168).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_840-842">
                    <head>Aias 840-842</head>
                    <quote><lb n="840"/>ξυναρπάσειαν, ὥσπερ εἰσορῶσ᾽ ἐμὲ
                        <lb/>αὐτοσφαγῆ πίπτοντα, τὼς αὐτοσφαγεῖς
                        <lb/>πρὸς τῶν φιλίστων ἐκγόνων ὀλοίατο.</quote>
                    <quote><lb n="840"/>Jak widzą, że ja padam
                        <lb/>W samobójczym mordzie, tak samo
                        <lb/>Niech oni zginą w samozagładzie w obliczu swoich ukochanych dzieci.</quote>
                    <p>Cytat należy do fragmentu uważanego za interpolację, obecnie jednak
                        przyjmowanego z kilkoma poprawkami (zob. Finglass 2011: 384;
                        Blaydes 1875: 190–191 i Garvie 1998: 206–207).</p>
                    <p>Αὐτοσφαγῆ πίπτοντα, τὼς <w>αὐτοσφαγεῖς</w> (w. 841) – <w>αὐτοσφαγής</w>
                        występuje w literaturze okresu klasycznego jeszcze tylko raz u Eurypidesa
                        (Ph. 1316). Porównanie z częściej występującymi wyrazami
                        o podobnej konstrukcji (<w>αὐτόφονος</w>, <w>αὐτόκτονος</w>, por. np. u Ajschylosa
                        <title>Supp</title>. 69, <title>Ag</title>. 1582, <title>Th</title>. 681, 734–735, 805, <title>Eu</title>. 212, 323) prowadzi do
                        wniosku, że może on oznaczać „osobę zabitą własnymi rękami lub też
                        rękami swoich najbliższych” (Ellendt 1872: 108 [s.v.]; tak też <title>LSJ</title>, s.v.).
                        Tutaj jednak z pewnością w obydwu przypadkach mamy do czynienia
                        z określeniem śmierci samobójczej, oczywistej w przypadku Ajasa,
                        a w przypadku przeklinanych wodzów greckich ich dzieci są przywołane
                        na świadków tego aktu (πρὸς τῶν φιλίστων <w>ἐκγόνων</w>).</p>
                    <p>Kolejne wersy to słowa Tekmessy, która informuje chór o śmierci Ajasa.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_898-899">
                    <head>Aias 898-899</head>
                    <p>Słowa Tekmessy do chóru, oznajmiające znalezienie zwłok Ajasa.</p>
                    <quote><lb/>Αἴας ὅδ᾽ ἡμῖν ἀρτίως νεοσφαγὴς
                       <lb/>κεῖται κρυφαίῳ φασγάνῳ περιπτυχής.</quote>
                    <quote><lb/>Ajas, dopiero co świeżo zarżnięty,
                        <lb/>Leży pchnięty mieczem głęboko.</quote>
                    <p>898: <w>νεοσφαγής</w> – anakolut „dopiero co, świeżo zarżnięty”. Jakkolwiek
                        raziłby ten zwrot w odniesieniu do zakrwawionych zwłok
                        samobójcy, należy utrzymać w przekładzie wersję „świeżo zarżnięty”,
                        ponieważ jest to dokładnie ten sam termin, którym Sofokles opisał powyżej
                        pomordowane przez Ajasa w szale zwierzęta. Pomordowane
                        zwierzęta stanowiły rzeczywiście chresterion, wieszczy znak złowróżbny,
                        którego okropność odsłania się właśnie w tej dosłowności, z jaką
                        śmierć Ajasa ma naśladować mord spełniony na zwierzętach. Jedne
                        i drugie są bezsensowne, są pomyłką i nie mają żadnego celu. Tym,
                        co Sofokles akcentuje, dobierając tak konsekwentnie słownictwo do
                        opisu paralelnych scen, jest – jak pisałem wyżej – „ofiara odwrócona”,
                        absurdalna, krwawa śmierć opisana w kluczu rytualnym, zarazem całkowicie
                        ten rytuał, i jakikolwiek inny, śmierć negująca i przecząca jego
                        utrwalonym sensom.</p>
                    <p>899: <w>ρυφαίῳ</w> <w>φασγάνῳ</w> – dosłownie „mieczem ukrytym [głęboko]”,
                        to znaczy tak mocno zagłębionym w ranie, że stał się „ukryty”,
                        czyli niewidoczny. Zob. hasło φάσγανον w leksykonie.
                        W odpowiedzi na powyższe słowa Tekmessy chór odpowiada:</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_900-901">
                    <head>Aias 900-901</head>
                    <quote><lb n="900"/> Ὤμοι ἐμῶν νόστων·
                        <lb/>ὤμοι, κατέπεφνες, ἄναξ.</quote>
                    <quote><lb/>Biada moim powrotom!
                        <lb/>Biada, zabiłeś, panie!</quote>
                    <p>Czasownik <w>κατέπεφνες</w> jest formą poetycką, pojawiającą się wyłącznie
                        w poezji epickiej i liryce (w tym w partiach lirycznych tragedii).
                        Formalnie jest to forma aorystu tematycznego czasownika <w>θείνω</w>, który
                        w postaci czasu teraźniejszego nie występuje. Czasownik ten oznacza
                        „zabić”, „uśmiercić”, „zgładzić”, jego temat związany jest ze znaczeniem
                        „uderzyć” (zob. Beekes 2010: 536 [s.v. θείνω]). Wydawać by się
                        mogło, że słowo to powinno należeć do słownika języka technicznego
                        rytuału ofiarnego. Jednak wbrew tym oczekiwaniom należy stwierdzić,
                        że ten poetycki wyraz nigdy nie jest używany na określenie uśmiercania
                        rytualnego zwierząt. Henrichs (2012: 189) zwraca uwagę na fakt,
                        że Sofokles w opisie działań Ajasa używa na zadawanie śmierci wielu
                        określeń pochodzących spoza języka rytualnego, które zdają się stanowić
                        tym bardziej kontrastujące tło dla terminologii ofiarniczej, niefunkcjonującej
                        w tym utworze, ani w ogóle w dramacie, synonimicznie (por.
                        Henrichs 2012: 193–194). Z drugiej strony to wymieszanie słowników
                        i terminologii prowadzi do zatarcia różnic między mordem i ofiarą, akcentując
                        to, co im ostatecznie wspólne: rozlew krwi i przemoc, a zarazem
                        – ostatecznie – poszukując w każdej śmierci sensu.</p>
                    <p>Za pomocą tego czasownika poemat Homerowy opisuje śmierć
                        Agamemnona, zamordowanego przez Ajgistosa (<title>Od</title>. 4.534). Intrygujące,
                        że ta sama scena w interpretacji Ajschylosa posługuje się już wyraźnie
                        i wyłącznie rytualną terminologią. Jako synonim dla <w>κατέπεφνον</w>
                        pojawia się w metaforze tego mordu czasownik <w>κατακτείνω</w> (<title>Od</title>. 4.535:
                        ὥς τίς τε <w>κατέκτανε</w> βοῦν ἐπὶ φάτνῃ – „jakby ktoś zabił wołu przy
                        żłobie”, por. Burkert 1966: 119–120).</p>
                    <p>W <title>Od</title>. 23.329, w streszczeniu swych doświadczeń, Odyseusz
                        mówi o zabiciu wołów Heliosa przez jego towarzyszy (<title>Od</title>. 12.361–
                        –402) i posługuje się tutaj czasownikiem κατέπεφνον: ὡς ᾿Ηελίοιο
                        βόας <w>κατέπεφνον</w> ἑταῖροι. Jest to chyba jedyne miejsce, w którym
                        można by się doszukiwać dalekiego echa rytuału ofiarnego, ponieważ
                        w opowieści z księgi 12 (361–402) jest to tzw. typowa scena
                        ofiarna (niezależnie od intencji i skutków tej rzezi świętych zwierząt
                        Heliosa).</p>
                    <p>Kolejna część opisu Tekmessy, opowiadającej chórowi szczegóły
                        zajścia i jego wynik:</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_916-919">
                    <head>Aias 916-919</head>
                    <quote><lb/>ἐπεὶ
                        <lb/>οὐδεὶς ἂν ὅστις καὶ φίλος τλαίη βλέπειν
                        <lb/>[φυσῶντ᾽ ἄνω πρὸς ῥῖνας ἔκ τε φοινίας
                        <lb/>πληγῆς μελανθὲν αἷμ᾽ ἀπ᾽ οἰκείας σφαγῆς].</quote>
                    <quote><lb/>Bo nikt mu bliski nie może znieść jego widoku,
                        <lb/>[Gdy czarna krew bucha mu nozdrzami
                        <lb/>I z krwawej rany od mordu na sobie spełnionego].</quote>
                    <p>Wersy 918–919 są uznawane za interpolację (Finglass 2011: 406).</p>
                    <p>919: ἀπ᾽ <w>οἰκείας</w> <w>σφαγῆς</w> – „od mordu na sobie spełnionego”.
                        To właśnie wyrażenie Finglass uważa za szczególnie dziwne (2009:
                        335–337). Οἰκεῖος to tutaj tyle, co ἴδιος – „własny”, „osobisty”, „na sobie
                        samym spełniony”, por. S. <title>Ant</title>. 1176: πρὸς <w>οἰκείας</w> χερός. <w>Σφαγή</w>
                        to nazwa samej czynności rytualnego zabijania zwierzęcia przez poderżnięcie
                        mu gardła (Rudhardt 1992: 275; Beekes 2010: 1426 [s.v.]).
                        Kolejny raz samobójcza śmierć Ajasa jest interpretowana w kategoriach
                        ofiary krwawej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aias_1403-1406">
                    <head>Aias 1403-1406</head>
                    <quote><lb/>Ἀλλ᾽ οἱ μὲν κοίλην κάπετον
                        <lb/>χερσὶ ταχύνετε, τοὶ δ᾽ ὑψίβατον
                        <lb n="1405"/>τρίποδ᾽ ἀμφίπυρον λουτρῶν ὁσίων
                        <lb/>θέσθ᾽ ἐπίκαιρον·</quote>
                    <quote><lb/>Ale jedni z was niech prędko kopią grób
                        <lb/>Rękami, a drudzy trójnóg do świętych obmyć na ogniu wysoko
                        <lb/>Niech postawią w odpowiednim czasie.</quote>
                    <p>Słowa Teukrosa po uzyskaniu przez Odyseusza zgody na pogrzeb
                        zwłok Ajasa. Teukros zarządza przygotowanie obrzędów pogrzebowych.
                        Fragment nie zawiera odniesień do języka ofiary krwawej, jest
                        jednak dobrym przykładem opisu obrzędów pogrzebowych Ajasa,
                        które domykają cykl ofiarny przenikający cały dramat: bohater najpierw
                        jest quasi-ofiarnikiem opisywanym przez Sofoklesa słowami
                        zaczerpniętymi z języka ofiary krwawej, później sam staje się ofiarą
                        w scenie samobójczej śmierci, aby wreszcie tutaj stać się po prostu
                        zmarłym, poddanym rytualnym obrzędom: obmyciom ciała w wodzie
                        naszykowanej w trójnogu.</p>
                </div>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
