<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Medea (Μήδεια, Medea)</title>
                <title xml:lang="en">Medea (Μήδεια, Medea)</title>
                <title xml:lang="pl">Medea (Μήδεια, Medea)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_17_medea</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Medea (Μήδεια, Medea)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 209-211</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body><!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p><title>Medea</title> Eurypidesa, wystawiona w roku 431, przegrała w agonie tragicznym,
                        ale stała się jedną z jego najsłynniejszych sztuk dramatycznych
                        starożytności, niemal znakiem firmowym, ze względu na odważną
                        innowacyjność w przedstawianiu i kształtowaniu znanego mitu,
                        pogłębioną psychologię bohaterów i stworzenie typowej eurypidejskiej
                        postaci kobiecej.</p>
                    <p>Temat zdrady Medei i krwawej zemsty na greckim herosie za zdradę,
                        gwałtowna śmierć czterech postaci tragedii i liczne odniesienia do
                        świata bogów mogłyby sugerować, że temat ofiary i właściwy dla niej
                        język powinny pojawiać się w tekście stosunkowo często. Tak jednak
                        nie jest. Jest to jeden z niewielu tekstów dramatycznych, w których
                        nawet ołtarze lub uroczystości ofiarne jako odległe tło akcji w ogóle się
                        nie pojawiają. Rzeczywistość rytualna jest w ogóle w <title>Medei</title> całkowicie
                        nieobecna.</p>
                    <p>Tekst wg wydania: Diggle (1984).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Medea_1053-1055">
                    <head>Medea 1053-1055</head><!-- nel libro manca l'intestazione -->
                    <p>Tylko jeden przejmujący passus przywołuje ofiarę krwawą. W wersach
                        1053–1055, stanowiących część wielkiej mowy Medei do swych
                        dzieci tuż przed ich zabójstwem, bohaterka nazywa swój czyn spełniany
                        na własnych dzieciach ofiarą – θῦμα.</p>
                    <quote><lb/>χωρεῖτε, παῖδες, ἐς δόμους. ὅτῳ δὲ μὴ
                        <lb/>θέμις παρεῖναι τοῖς ἐμοῖσι θύμασιν,
                        <lb n="1055"/>αὐτῷ μελήσει· χεῖρα δ᾽ οὐ διαφθερῶ.</quote>
                    <quote><lb/>Idźcie, dzieci, do domu. A ten,
                        <lb/>Komu nie wolno uczestniczyć w moich ofiarach,
                        <lb/>Niech się raczej sam martwi o siebie. Mnie ręce nie zawiodą.</quote>
                    <p>Page w swoim komentarzu (1967: 148) nazywa te słowa Medei
                        „makabryczną metaforą”, uznając za niewyobrażalne, by bohaterka
                        chciała pozbawić się osobistej odpowiedzialności za mord na dzieciach
                        przez określenie go jako „ofiarę”.</p>
                    <p>Odmiennego zdania jest jednak Burkert, który w słowach Medei
                        dostrzega <w>ἀπόρρητος</w> <w>θυσία</w> – sekretną ofiarę, przywołującą rytuał
                        w świątyni Hery Akraia w Koryncie (Burkert 1966: 118–119). Zwraca
                        uwagę na fakt, że w malarstwie wazowym mamy przedstawienia mordu
                        Medei zazwyczaj na ołtarzu (ibidem z odniesieniem do przykładów
                        malarstwa). Konkluduje, że metafora ofiary w centralnym punkcie
                        sztuki „przywołuje rytuał ofiarny, który zawiera tajemnicę śmierci”
                        (ibidem). Zgodnie z myślą rozwiniętą następnie w <title>Homo necans</title> (idem,
                        1972: 189–207) istoty ofiary nie stanowi dar dla bogów ani chęć zbliżenia
                        z nimi, ale mord na zwierzęciu, ponieważ mord implikuje napięcie
                        między spotkaniem ze śmiercią a afirmacją życia. Intrygujące, że
                        jedyne trzy wersy w całej <title>Medei</title> zawierające jeden rzeczownik – <w>θῦμα</w>
                        – stały się niemal koronnym argumentem Burkerta za wszechobecnością
                        ofiary w dramacie i zarazem rytualno-ofiarniczą genezą tego
                        ostatniego.</p>
                    <p>Interpretację Burkerta rozwinął Pietro Pucci w książce <title>The Violence
                        of Pity in Euripides’ „Medea”</title> (1980). Twierdzi on, że tym, co pozwala
                        uznać mord na dzieciach za ofiarę, jest kategoria substytucji – niewinne
                        dzieci Jazona za w rzeczywistości winnego samego Jazona (Pucci 1980:
                        134). Ta podmiana sprawia, że Medea widzi w dzieciach ofiary sensu
                        stricto, a rytuał ma na celu przywrócenie utraconej równowagi i zażegnanie
                        kryzysu. Pucci zwraca też uwagę na związek między omawianą
                        sceną a słowami Medei z końcowej kłótni z Jazonem w ostatniej
                        scenie dramatu (w. 1381–1383), gdzie zapowiada ona ustanowienie
                        święta za „ten bezbożny mord” (<w>ἀντὶ</w> τοῦδε <w>δυσσεβοῦς</w> <w>φόνου</w>), uznając,
                        że związek ten tworzy rytualną klamrę z ofiarą w centrum (ibidem).
                        Sama interpretacja sprawia wrażenie z góry przykrojonej na miarę
                        Burkertowskiej teorii na długo przed czytaniem samego dramatu. Nic,
                        poza jednym słowem, w całym tekście nie wskazuje na tak znaczącą
                        rolę rytuału ofiarnego w <title>Medei</title>, nic nie usprawiedliwia budowania
                        hermeneutyki i retoryki ofiary na tak kruchej podstawie. Obawiam się,
                        że jednak sir Denys Page miał rację – θῦμα w ustach Medei jest tylko
                        „makabryczną metaforą”.</p>
                    <p>Z niechęcią wskazałbym na jeden argument przeoczony przez Pucciego
                        w niestrudzonym tropieniu ofiarnego sensu <title>Medei</title>: kiedy mówi
                        ona o ustanowieniu święta za bezbożne zbrodnie (w. 1381–1383), obiecuje
                        <w>ἑορτήν</w> – „święto” oraz <w>τέλη</w>:</p>
                    <quote><lb/>γῇ δὲ τῇδε Σισύφου
                        <lb/>σεμνὴν ἑορτὴν καὶ τέλη προσάψομεν
                        <lb/>τὸ λοιπὸν ἀντὶ τοῦδε δυσσεβοῦς φόνου.</quote>
                    <quote><lb/>W tej ziemi Syzyfa
                        <lb/>Ustanowimy święto i święte obrzędy
                        <lb/>Na zawsze, za ten bezbożny mord.</quote>
                    <p>Owe <w>τέλη</w> mogą znaczyć tutaj po prostu uroczyste obrzędy, ale
                        mogą też znaczyć „ofiary”. Aż dziw, że uwadze tropicieli ofiarnej interpretacji
                        ta możliwość umknęła. Nawet jednak gdyby tak było, że
                        Medea obiecuje ustanowienie w Koryncie ofiar za swój czyn, to nie
                        bardzo może mieć to związek z przypisywaniem i Eurypidesowi,
                        i Medei uświadomionego przekonania o możliwości interpretowania
                        mordu na dzieciach jako ofiary.</p>
                    <p>Słowa Medei stylizowane są na wezwanie poprzedzające rytuał
                        ofiarny czy jakikolwiek inny obrzęd religijny, w którym nie powinny
                        uczestniczyć osoby nieodpowiednie, skalane, ponieważ mogłyby spowodować
                        nieskuteczność rytuału lub nawet wywołać gniew bogów.
                        Podobne wezwania por. E. <title>IT</title> 1227–1229; S. <title>OT</title> 239–240 czy Ar. <title>Eq</title>.
                        1288–1289 (zob. Page 1967: 148 oraz Mastronarde 2002: 338–339).</p>
                    <p>Należy jeszcze tylko odnotować sentencjonalną wypowiedź Medei
                        z wersu 964, gdzie zwraca się ona do Jazona, prosząc, by zgodził się
                        przekazać dary Kreusie:</p>
                    <quote><lb/>πείθειν δῶρα καὶ θεοὺς λόγος.</quote>
                    <quote><lb/>Jak mówią: nawet bogów dary przekonują.</quote>
                </div>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
