<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Iphigenia Aulidensis (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι, Ifigenia in Aulide)</title>
                <title xml:lang="en">Iphigenia Aulidensis (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι, Iphigenia in Aulis)</title>
                <title xml:lang="pl">Iphigenia Aulidensis (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι, Ifigenia w Aulidzie)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_32_iphigenia_aulidensis</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Iphigenia Aulidensis (Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι, Ifigenia w Aulidzie)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 439-473</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Ze scholion do 67 wersu Żab Arystofanesa dowiadujemy się, że <title>Ifigenię
                        w Aulidzie</title> (razem z <title>Bachantkami</title> i zaginionym <title>Alkmeonem</title>) wystawił
                        w Atenach po śmierci poety jego syn lub też – jak chce księga Suda
                        (pod hasłem „Eurypides”) – jego siostrzeniec o tym samym imieniu.
                        Datacja powstania sztuki jest niemożliwa, a wokół transmisji tekstu,
                        interpolacji i autentyczności – zwłaszcza prologu – toczą się nieustające
                        dyskusje (Lesky 2006: 546–548). Collard obliczył nawet (2017, vol. 1:
                        ix i 56), że tylko 200 z wszystkich 1629 wersów nie było w taki czy
                        inny sposób kwestionowanych co do autorstwa, zmian i interpolacji
                        (Bremmer 2015: 37–38). Sztuka została wystawiona w Atenach w roku
                        405, rok po śmierci poety w Macedonii. Przyjmuje się, że nie została
                        przez niego osobiście dokończona i kiedy ją wystawiano, zapewne liczyła
                        nie więcej niż 1577 wersów. Wersy 1578–1629 niemal na pewno
                        są dziełem późnoantycznego, chrześcijańskiego pisarza, który miał
                        w pamięci zarówno opis ofiary Abrahama, jak i wniebowzięcie Marii
                        (Kovacs 2013: 77–103, Bremmer 2015: 37–38). Stosowane w komentarzu
                        utożsamianie autora całości tekstu z Eurypidesem jest z pewnością
                        i uproszczeniem, i nadużyciem, ale mimo to – wobec toczących się nadal
                        sporów oraz z powodów czysto praktycznych – poważę się tutaj
                        na to. Rzucającą się w oczy konsekwencją interpolacji i uzupełnień jest
                        duża powtarzalność nie tylko motywów, ale też słów i całych fraz –
                        z tego powodu komentarz zawiera wyjątkowo dużo odnośników wewnętrznych.</p>
                    <p>Tematem głównym dramatu jest przygotowanie i spełnienie ofiary
                        z człowieka – Ifigenii (Masaracchia 1983: 43). Temat ofiary ludzkiej,
                        obecny w nauce przynajmniej od połowy XIX w. (Suchier 1848;
                        Becker 1867) doczekał się wielu opracowań (Schwenn 1915; Henrichs
                        1981: 195–242; Hughes 1991; Bonnechère 1994; Bonnechère 1998: 191–
                        215; Georgoudi 1999: 61–82). Aktualnie przyjmuje się, że „prawdopodobieństwo
                        praktykowania w Grecji ofiary z ludzi pozostaje niewielkie”
                        (Bremmer 2015: 36). Przedstawianie zaś tej praktyki w tekstach
                        dramatycznych epoki klasycznej, stosowany tam język techniczny
                        i funkcja tych opisów są nadal przedmiotem dyskusji i interpretacji
                        (Henrichs 2000). Podobną funkcję pełni także niniejszy komentarz.</p>
                    <p><title>Ifigenia w Aulidzie</title> to jeden z niewielu dramatów epoki klasycznej
                        (obok <title>Bachantek</title> i <title>Ifigenii w kraju Taurów</title>), który doczekał się dwóch monograficznych
                        opracowań zawartej w nim tematyki ofiary (Bremmer
                        2015 i Masaracchia 1983), co odnotowujemy z satysfakcją, jednakże żaden
                        z tych obszernych tekstów nie stanowi systematycznego komentarza
                        do treści sztuki, jak również nie zawiera szczegółowych analiz
                        leksykograficznych. Bremmer koncentruje się na opisie ofiary, a Masaracchia
                        na micie i relacji z innymi dramatami Eurypidesa (podobnie
                        zresztą jak praca Foley 1982).</p>
                    <p>Temat ofiary Ifigenii rzeczywiście jest osią akcji i można powiedzieć,
                        że niezależnie od tego, co dzieje się na scenie i kto uczestniczy w dialogach,
                        zdaje się on nadawać rytm wszystkim słowom i działaniom. Foley
                        mówi wprost, że „struktura sztuki opiera się na spełnieniu rytuału
                        ofiarnego” (1982: 159). W odniesieniu do śmierci Ifigenii w tekście znajdujemy
                        trzy różne kategorie grup terminologicznych: pierwsza to pojęcia
                        związane z czasownikiem <w>θύειν</w> i jego pochodnymi, nawiązujące do
                        kategorii ofiary typu <w>θυσία</w>, druga – związane z czasownikiem <w>σφάζειν</w>
                        i jego pochodnymi, nawiązujące do ofiary typu σφάγια lub do brutalnego
                        sposobu uśmiercania (tu także można zaklasyfikować słowa związane
                        z czasownikiem <w>φονεύειν</w> i jego pochodnymi) oraz trzecia, stosująca
                        całkowicie neutralne ἀποκτείνειν i jemu podobne. To pojęciowe pomieszanie
                        ma swoje konsekwencje. Bremmer (2015: 41–43) koncentruje się
                        na różnicach w użyciu przez dramatis personae kategorii pierwszej i drugiej
                        grupy (całkowicie ignorując trzecią) i podkreśla, że thyein (i jego pochodne)
                        stosowane jest w dialogach wtedy, kiedy chodzi o z jakichś racji
                        eufemistyczne przedstawienie śmierci Ifigenii (jak w większości wypowiedzi
                        Agamemnona: w. 91, 93, 530, 673, 721, 1270–1271).</p>
                    <p>Nie zawsze w odniesieniu do śmierci Ifigenii Eurypides stosuje język
                        ofiarny. W kłótni z bratem Menelaos (przywołując słowa samego
                        Agamemnona) nazywa go mordercą (w. 364: ὡς <w>φονεὺς</w> <w>οὐκέτι</w>
                        <w>θυγατρὸς</w> σῆς ἔσῃ), a sam Agamemnon wyznaje, że nie zabije swych
                        dzieci (w. 396: <w>τἀμὰ</w> δ᾽ <w>οὐκ</w> <w>ἀποκτενῶ</w> ᾽<w>γὼ</w> <w>τέκνα</w>), tak samo wyobraża
                        on sobie okrzyk Ifigenii (w. 463: <w>ἀποκτενεῖς</w> <w>με</w>;). Menelaos,
                        widząc rozdarcie brata, prosi również, by „nie zabijał” (w. 481: <w>μήτ</w>'
                        <w>ἀποκτείνειν</w> <w>τέκνον</w>) córki.</p>
                    <p>Ofiara Ifigenii nie jest ani σφάγιον, ani <w>θυσία</w> – jest poetycką kombinacją
                        jednego i drugiego: przedbitewnej (lub poprzedzającej wyprawę
                        czy też przeprawę przez morze, zob. X. <title>An</title>. 4.5.4 oraz opracowania:
                        Bremmer 2015: 44; Jouan 1990–1991: 25–42; Parker 2000: 299–314) ofiary
                        nazywanej σφάγια oraz typowej <w>θυσία</w>, z silnym akcentem położonym
                        na poprzedzającej małżeństwo ofierze <w>προτελεία</w>.</p>
                    <p>Tekst według wydania: Stockert (1992).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_89-93">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 89-93</head>
                    <p>Kluczowe słowa z pierwszej przemowy Agamemnona z prologu
                        do sztuki, w których oznajmia on wyrok wieszczka Kalchasa dotyczący
                        konieczności złożenia w ofierze Ifigenii. Zasadniczy dla dramatu temat
                        ofiary z córki Agamemnona jest tu lapidarnie opisany trzykrotnie
                        powtórzonym czasownikiem <w>θύειν</w>.</p>
                    <quote><lb/>Κάλχας δ᾽ ὁ μάντις ἀπορίᾳ κεχρημένοις
                        <lb n="90"/>ἀνεῖλεν Ἰφιγένειαν ἣν ἔσπειρ᾽ ἐγὼ
                        <lb/>Ἀρτέμιδι θῦσαι τῇ τόδ᾽ οἰκούσῃ πέδον,
                        <lb/>καὶ πλοῦν τ᾽ ἔσεσθαι καὶ κατασκαφὰς Φρυγῶν
                        <lb/>[θύσασι, μὴ θύσασι δ᾽ οὐκ εἶναι τάδε.]</quote>
                    <quote><lb/>Wieszczek Kalchas, kiedy mierzyliśmy się z tą niemożnością,
                        <lb n="90"/>Wskazał, żeby Ifigenię, którą spłodziłem,
                        <lb/>Złożyć w ofierze Artemidzie, tej, która zamieszkuje tę równinę,
                        <lb/>I że popłyniemy, i że nastąpi zniszczenie Frygów,
                        <lb/>O ile złożymy ofiarę, jeśli nie złożymy – tak nie będzie.</quote>
                    <p>91: Ἀρτέμιδι <w>θῦσαι</w> – „złożyć w ofierze Artemidzie”. Agamemnon,
                        wprowadzając temat śmierci Ifigenii, używa najbardziej ogólnego
                        i najszerszego znaczeniowo czasownika <w>θύειν</w>.</p>
                    <p>93: <w>θύσασι</w>, μὴ <w>θύσασι</w> – „o ile złożymy ofiarę, jeśli nie złożymy”;
                        dosłownie: „po złożeniu przez nas ofiary, nie wtedy, kiedy jej nie złożymy”.
                        Jak zauważają w komentarzu Collard i Morwood (2017: 10–11
                        i 269), Agamemnon w całej sztuce uporczywie posługuje się pojęciem
                        thysia, unikając słów akcentujących brutalność mordu, związanych
                        z czasownikiem sphazein.</p>
                </div>
          
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_133-135">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 133-135</head>
                    <p>Słowa Starca z prologu, w odpowiedzi na mowę Agamemnona,
                        w której zdradza on swe plany zabicia na ofiarę córki.</p>
                    <quote><lb/>δεινά γ᾽ ἐτόλμας, Ἀγάμεμνον ἄναξ,
                        <lb/>ὃς τῷ τῆς θεᾶς σὴν παῖδ᾽ ἄλοχον
                        <lb n="135"/>φατίσας ἦγες σφάγιον Δαναοῖς.</quote>
                    <quote><lb/>Na straszne rzeczy się ważysz, władco Agamemnonie,
                        <lb/>Który synowi bogini swoją córkę jako narzeczoną
                        <lb n="135"/>Obiecawszy, przywiodłeś Danaom ofiarę na zarżnięcie.</quote>
                    <p>135: ἦγες <w>σφάγιον</w> Δαναοῖς – jedno z dwóch miejsc w tekście dramatu
                        (drugie to słowa Klitajmestry do Agamemnona, w. 1200), gdzie Ifigenia
                        jest wprost nazwana sphagion – ofiarą przeznaczoną na zabicie przez
                        poderżnięcie gardła (por. komentarze do E. <title>Hec</title>. 109, 118, <title>Supp</title>. 375–376).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_185-186">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 185-186</head>
                    <p>Pierwsze słowa z antystrofy parodosu chóru kobiet z Chalkidy,
                        w których przywołuje on miejsce akcji dramatu: święty gaj Artemidy
                        w Aulidzie.</p>
                    <quote><lb n="185"/>πολύθυτον δὲ δι᾽ ἄλσος Ἀρ<lb 
                        break="no"/>τέμιδος ἤλυθον ὀρομένα.</quote>
                    <quote><lb n="185"/>Przez gaj Artemidy, w którym wiele składa się ofiar,
                        <lb/>Przybyłam w pośpiechu.</quote>
                    <p>185: <w>πολύθυτον</w> – „gaj […], w którym wiele składa się ofiar” (por.
                        Collard, Morwood 2017: 298). <w>Πολύθυτος</w> – przymiotnik złożony (z <w>θύω</w>
                        i <w>πολύ</w>); występuje w tragedii jeszcze tylko raz u Eurypidesa (<title>Heracl</title>.
                        777) i raz u Sofoklesa (<title>Trach</title>. 756), a gdzie indziej tylko u Pindara (<title>P</title>. 5.77
                        i <title>Nem</title>. 7.47). Tutaj – jak zauważa w swym komentarzu England (1891:
                        22) – jest to słowo niemal złowieszcze: nie tylko mówi o tym, że w gaju
                        Artemidy składa się wiele ofiar, ale także, że to właśnie tutaj odbędzie
                        się kolejna ofiara, z Ifigenii. Zob. komentarz do S. <title>Trach</title>. 756.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_358-360">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 358-360</head>
                    <p>Słowa Menelaosa z kłótni z Agamemnonem. Menelaos wyrzuca bratu
                        małoduszność, pychę, krętactwo i niestałość. W odniesieniu do wymaganej
                        wyrocznią śmierci Ifigenii stwierdza natomiast, że najpierw chętnie,
                        bez przymusu (w. 360–361: <w>πέμπεις</w> <w>ἑκών</w>, / οὐ <w>βίᾳ</w>) posłał po Klitajmestrę,
                        by przywiodła córkę, aby następnie całkowicie zmienić zdanie i wykręcać
                        się (w. 363: <w>ὑποστρέψας</w> <w>λέληψαι</w> <w>μεταβαλὼν</w> <w>ἄλλας</w> <w>γραφάς</w>).
                        Ponownie przywołana jest tutaj wróżba Kalchasa i ponownie dwukrotnie
                        powtórzone słowo <w>θύειν</w> (zob. komentarz do w. 93 powyżej).</p>
                    <quote><lb/>κᾆτ᾽, ἐπεὶ Κάλχας ἐν ἱεροῖς εἶπε σὴν θῦσαι κόρην
                        <lb/>Ἀρτέμιδι, καὶ πλοῦν ἔσεσθαι Δαναΐδαις, ἡσθεὶς φρένας
                        <lb n="360"/>ἄσμενος θύσειν ὑπέστης παῖδα.</quote>
                    <quote><lb/>Później, skoro Kalchas ze znaków wróżebnych powiedział, żeby
                        twoją córkę w ofierze złożyć
                        <lb/>Artemidzie, a Danaowie będą mogli wypłynąć, serce skoczyło ci
                        z radości,
                        <lb n="360"/>Z radością przysiągłeś, że złożysz dziecko w ofierze.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_433-436">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 433-436</head>
                    <p>Słowa posłańca, który zawiadamia wszystkich o przybyciu do Aulidy
                        Ifigenii wraz z matką i bratem. Posłaniec referuje powszechne
                        przekonanie zgromadzonego wojska, że Agamemnon sprowadza córkę
                        po to, by wydać ją za mąż. Passus nie zawiera żadnych bezpośrednich
                        nawiązań do ofiary krwawej, jednak wymaga odnotowania ze względu
                        na dwuznaczność występującego tylko tutaj czasownika <w>προτελίζω</w>
                        (oznaczającego to samo, co częściej występujące <w>προτελέω</w>, zob. England
                        1891: 47): oznacza on z jednej strony „poświęcać bogini w ceremonii
                        przedślubnej”, „odbywać ceremonię przedślubną”, ale z drugiej
                        strony jego etymologia i związki z rzeczownikiem <w>προτέλεια</w> (Stockert
                        1992: 325) pozwalają widzieć w nim „przygotowanie do ofiary wstępnej”,
                        swoistą zapowiedź ofiary, jaką Ifigenia się stanie (na temat proteleia
                        zob. komentarz poniżej do w. 718). Słowo to przypomina bezpośrednio
                        frazę z Ajschylosowego <title>Agamemnona</title> (w. 224–227, zob. komentarz),
                        gdzie Ifigenia jest wprost nazwana <w>προτέλεια</w> <w>ναῶν</w> (Collard, Morwood
                        2017: 357). Obrzędowi temu towarzyszą czynności zwyczajowo związane
                        z szykowaniem ofiary krwawej: zwieńczanie głów liśćmi i przygotowywanie
                        koszy ofiarnych (κανᾶ). Uwagę komentatorów przyciąga
                        też czasownik <w>ἐνάρχεσθαι</w> (w. 435), który również należy do języka
                        technicznego ofiary krwawej, czy raczej do języka obrzędów taką ofiarę
                        przygotowujących, przywodzi też na myśl <w>ἀπάρχεσθαι</w> i <w>κατάρχεσθαι</w>
                        – które zawsze w kontekstach ofiarnych oznaczają rytuały wstępne:
                        sięganie do kosza ofiarnego po krupy, rzucanie krupami czy skrapianie
                        ofiary wodą (por. niżej, w. 1470; Hom. <title>Od</title>. 3.445 dla <w>κατάρχεσθαι</w>;
                        Stockert 1992: 326). Fraza κανᾶ <w>ἐνάρχεσθαι</w> (powtórzona też w w. 1470,
                        zob. tam komentarz) oznacza więc „zacząć obrzęd ofiarny od koszy / od
                        sięgnięcia do koszy po krupy”. Foley (1982: 161) notuje, że wymienione
                        w tej scenie elementy rytualne są wspólne dla ofiary i wstępnych rytuałów
                        obrzędu zawierania małżeństwa.</p>
                    <quote><lb/>Ἀρτέμιδι προτελίζουσι τὴν νεάνιδα,
                        <lb/>Αὐλίδος ἀνάσσῃ. τίς νιν ἄξεταί ποτε;
                        <lb n="435"/>ἀλλ᾽ εἶα, τἀπὶ τοισίδ᾽ ἐξάρχου κανᾶ,
                        <lb/>στεφανοῦσθε κρᾶτα […].</quote>
                    <quote><lb/>W przedślubnej ceremonii poświęcają pannę Artemidzie,
                        <lb/>Władczyni Aulidy. Któż ją teraz poślubi?
                        <lb n="435"/>Hejże! Sięgnij przy tym do koszy ofiarnych!
                        <lb/>Zwieńczcie głowy!</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_493-494">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 493-494</head>
                    <p>Wersy z mowy Menelaosa do Agamemnona. Wzruszony rozterkami
                        brata i powodowany wyrzutami z powodu konieczności poświęcenia
                        cudzej córki dla własnej żony (ἣ τῶν <w>ἐμῶν</w> <w>ἕκατι</w> <w>θύεσθαι</w> <w>γάμων</w>)
                        prosi brata, by odstąpił od ofiary z córki. Bierze pod uwagę własne
                        pokrewieństwo z Ifigenią i porównuje ją z Heleną – z której gotów jest
                        zrezygnować, byle ocalić siostrzenicę.</p>
                    <quote><lb/>ἣ τῶν ἐμῶν ἕκατι θύεσθαι γάμων
                        <lb/>μέλλει.</quote>
                    <quote><lb/>To ją z powodu mojego małżeństwa
                        <lb/>Trzeba będzie złożyć w ofierze.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_511-512">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 511-512</head>
                    <p>W odpowiedzi Agamemnon jednak odrzuca ofertę brata i zapowiada,
                        że musi zabić córkę (nie pojawia się tutaj jednoznaczna terminologia
                        ofiarnicza: <w>αἱματηρὸν</w> <w>ἐκπρᾶξαι</w> <w>φόνον</w>) popchnięty koniecznością
                        (w. 511: <w>ἀναγκαίας</w> <w>τύχας</w>), presją wojska (w. 515: <w>ἅπας</w>
                        <w>Ἀχαιῶν</w> <w>σύλλογος</w> <w>στρατεύματος</w>) i wróżbami (w. 518: <w>Κάλχας</w> <w>ἐρεῖ</w>
                        <w>μαντεύματ</w>᾽ <w>Ἀργείων</w> <w>στρατῷ</w>).</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ᾽ ἥκομεν γὰρ εἰς ἀναγκαίας τύχας,
                        <lb/>θυγατρὸς αἱματηρὸν ἐκπρᾶξαι φόνον.</quote>
                    <quote><lb/>Doszliśmy już jednak do konieczności losu,
                        <lb/>Żeby spełnić na córce krwawy mord.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_528-531">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 528-531</head>
                    <p>Ostatecznym argumentem Agamemnona na rzecz ofiary z Ifigenii
                        staje się obawa przed knowaniami Odyseusza i buntem wojska.
                        Wyobraża on sobie, że Odyseusz – odkrywszy wyroki wróżb i ich
                        niespełnienie przez Agamemnona (κἄμ᾽ ὡς <w>ὑπέστην</w> <w>θῦμα</w>) – podburzy
                        wojsko i pozabija wszystkich (jak się zresztą później rzeczywiście
                        dzieje, w. 1362).</p>
                    <quote><lb/>οὐκ οὖν δοκεῖς νιν στάντ᾽ ἐν Ἀργείοις μέσοις
                        <lb/>λέξειν ἃ Κάλχας θέσφατ᾽ ἐξηγήσατο,
                        <lb n="530"/>κἄμ᾽ ὡς ὑπέστην θῦμα, κᾆτ᾽ ἐψευδόμην,
                        <lb/>Ἀρτέμιδι θύσειν;</quote>
                    <quote><lb/>Czy nie wydaje ci się, że on stanąwszy pośród Greków
                        <lb/>Powie, co Kalchas z boskich wróżb wyrozumiał
                        <lb n="530"/>I że ja odstąpiłem od ofiary, i skłamałem,
                        <lb/>Że złożę ofiarę Artemidzie?</quote>
                </div>

                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_672-676">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 672-676</head>
                    <p>Wymiana zdań z drugiego epeisodionu, z rozmowy pomiędzy
                        Agamemnonem i Ifigenią po jej przybyciu do Aulidy i czułym przywitaniu.
                        Agamemnon zapowiada, że przed wyjazdem do Troi i szczęśliwym
                        szybkim powrotem, jakiego domaga się córka, musi złożyć
                        „pewną ofiarę”.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ</emph>:
                        <lb/>σπεῦδ᾽ ἐκ Φρυγῶν μοι, θέμενος εὖ τἀκεῖ, πάτερ.
                        <lb/><emph>ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ</emph>:
                        <lb/>θῦσαί με θυσίαν πρῶτα δεῖ τιν᾽ ἐνθάδε.
                        <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: ἀλλὰ ξὺν ἱεροῖς χρὴ τό γ᾽ εὐσεβὲς σκοπεῖν.
                        <lb n="675"/><emph>ΑΓ</emph>.: εἴσῃ σύ· χερνίβων γὰρ ἑστήξῃ πέλας.
                        <lb/><emph>ΙΦ</emph>.: στήσομεν ἄρ᾽ ἀμφὶ βωμόν, ὦ πάτερ, χορούς;</quote>
                    <quote><lb/><emph>IFIGENIA</emph>:
                        <lb/>Wracaj mi szybko od Frygów, dobrze się tam sprawiwszy, ojcze!
                        <lb/><emph>AGAMEMNON</emph>:
                        <lb/>Najpierw muszę tutaj pewną ofiarę złożyć w ofierze.
                        <lb/><emph>IF</emph>.: Trzeba, żeby ten, kto pobożny, przyglądał się ofierze.
                        <lb/><emph>AG</emph>.: Będziesz. Staniesz przecież blisko naczyń z wodą do oczyszczeń.
                        <lb/><emph>IF</emph>.: Staniemy wokół ołtarza, ojcze, jako chóry?</quote>
                    <p>673: <w>θῦσαί</w> […] <w>θυσίαν</w> [τινα] – „pewną ofiarę złożyć w ofierze”.
                        Figura etymologiczna, retoryczny zwrot abundantny. Agamemnon
                        mówi do córki półsłówkami, zwrotami pełnymi niedomówień i dwuznaczności
                        – „p e w n a ofiara”, którą trzeba złożyć, odnosi się ostatecznie
                        do rozmówczyni. Z drugiej strony nadużywa ofiarniczej terminologii
                        fachowej, by dodać swej mowie powagi.</p>
                    <p>674: ἀλλὰ <w>ξὺν</w> <w>ἱεροῖς</w> <w>χρὴ</w> τό γ᾽ <w>εὐσεβὲς</w> <w>σκοπεῖν</w> – „trzeba, żeby
                        ten, kto pobożny, przyglądał się ofierze”. Wers trudny w interpretacji
                        i bardzo różnie przekładany. Łanowski (1980: 525) proponuje: „Chcemy
                        ofiarę widzieć, gdy się godzi”, co stanowi znaczące odejście od tekstu
                        oryginalnego, zapewne pod wpływem odpowiedzi Agamemnona
                        w następnym wersie – nie bardzo wiadomo bowiem, czego ma dotyczyć
                        występujące tam „zobaczysz” (εἴσῃ). Wydaje się jednak, że τό
                        <w>εὐσεβές</w> należy rozumieć jako „pobożność”, cechę człowieka pobożnego,
                        a σκοπεῖν przyjmować w pierwszym znaczeniu – „patrzeć na coś”,
                        z nietypową rekcją do datiwu (inaczej England 1891: 71). <w>Ξύν</w> natomiast
                        należy chyba rozumieć przysłówkowo („razem”), co dałoby sens „powodowani
                        pobożnością powinniśmy razem przyglądać się ofiarom”.
                        W takim wypadku pozostaje przyjąć, że <w>ἱερά</w> z tego wersu oznaczają
                        cały obrzęd składania ofiary, to samo co θυσία w wersie wyżej. Collard
                        i Morwood (2017: 416) z kolei sugerują znaczenie: „przy religijnych
                        obrzędach [with religious rites] trzeba baczyć na zbożność [for what is
                        holy]”, akcentując związek czasownika σκοπεῖν z mantycznymi praktykami
                        odczytywania znaków wieszczych.</p>
                    <p>675: <w>χερνίβων</w> γὰρ <w>ἑστήξῃ</w> <w>πέλας</w> – „staniesz przecież blisko naczyń
                        z wodą do oczyszczeń”. <w>Χέρνιβες</w> to naczynie z wodą lustralną
                        używaną podczas ofiary do obmyć rytualnych, stojące przy samym
                        ołtarzu (na temat chernips zob. komentarz do E. <title>El</title>. 792 oraz poniżej
                        w.: 1478, 1515 i 1520 z komentarzem).</p>
                    <p>676: <w>στήσομεν</w> ἄρ᾽ <w>ἀμφὶ</w> <w>βωμόν</w>, ὦ <w>πάτερ</w>, <w>χορούς</w>; – „staniemy
                        wokół ołtarza, ojcze, jako chóry?”. Ifigenia myśli ciągle, że będzie jednym
                        z ofiarników asystujących przy ofierze, stojąc przy samym ołtarzu
                        (<w>ἀμφὶ</w> <w>βωμόν</w>). Jednocześnie wers ten wskazuje na ważną funkcję chóru
                        podczas składania ofiary – chór podczas ofiary śpiewał hymny modlitewne.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_718-722">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 718-722</head>
                    <p>Passus z rozmowy Agamemnona z Klitajmestrą, która dotąd –
                        podczas wymiany zdań między ojcem i córką – stała milcząca z boku.
                        Klitajmestra dopytuje się o szczegóły planowanego ślubu. Agamemnon
                        brnie w kłamstwa i podobnie jak w rozmowie z Ifigenią mówi
                        półsłówkami i półprawdami.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΚΛΥΤΑΙΜΗΣΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>προτέλεια δ᾽ ἤδη παιδὸς ἔσφαξας θεᾷ;
                        <lb/><emph>ΑΓΑΓΜΕΜΝΩΝ</emph>:
                        <lb/>μέλλω· ᾽πὶ ταύτῃ καὶ καθέσταμεν τύχῃ.
                        <lb n="720"/><emph>ΚΛ</emph>.: κἄπειτα δαίσεις τοὺς γάμους ἐς ὕστερον;
                        <lb/><emph>ΑΓ</emph>.: θύσας γε θύμαθ᾽ ἃ ἐμὲ χρὴ θῦσαι θεοῖς.
                        <lb/><emph>ΚΛ</emph>.: ἡμεῖς δὲ θοίνην ποῦ γυναιξὶ θήσομεν;</quote>
                    <quote><lb/><emph>KLITAJMESTRA</emph>:
                        <lb/>Czy już zarżnąłeś ofiarę wstępną dla bogini?
                        <lb/><emph>AGAMEMNON</emph>:
                        <lb/>Mam taki zamiar. W taki los się zapadłem.
                        <lb n="720"/><emph>KL</emph>.: A potem, później, wydasz wesele?
                        <lb/><emph>AG</emph>.: Po tym, jak złożę w ofierze ofiary, jakie muszę bogom złożyć.
                        <lb/><emph>KL</emph>.: A my gdzie wydamy ucztę dla kobiet?</quote>
                    <p>718: <w>προτέλεια</w> δ᾽ ἤδη <w>παιδὸς</w> <w>ἔσφαξας</w> <w>θεᾷ</w>; – „czy już zarżnąłeś
                        ofiarę wstępną dla bogini?” (Collard, Morwood 2017: 426).
                        Proteleia, zgodnie ze swą etymologią i morfologią, stanowi ofiarę,
                        złożoną przed (pro) jakimś ważnym wydarzeniem, przed spełnieniem,
                        dokonaniem (telos) jakiegoś ważnego czynu. Według Hesychiosa(
                        s.v.: <w>προτέλεια</w>· ἡ <w>πρὸ</w> τῶν <w>γάμων</w> <w>θυσία</w>, καὶ <w>ἑορτή</w>. <w>τέλος</w>
                        γὰρ ὁ <w>γάμος</w> – „proteleia: ofiara składana przed zaślubinami oraz
                        uroczystość, ponieważ spełnieniem [telos] są zaślubiny”), wg leksykonu
                        Suda (s.v.: <w>Προτέλεια</w>: <w>ἡμέραν</w> <w>οὕτως</w> <w>ὀνομάζουσιν</w>, ἐν ᾗ
                        εἰς τὴν <w>ἀκρόπολιν</w> τὴν <w>γαμουμένην</w> <w>παρθένον</w> <w>ἄγουσιν</w> οἱ <w>γονεῖς</w>
                        εἰς τὴν <w>θεὸν</w> καὶ <w>θυσίας</w> <w>ἐπιτελοῦσι</w><note n="62">Nb. Suda s.v. podaje dwie definicje, jedną zbieżną z Hesychiosem, drugą
                            – identyczną z Harpokrationem, z przywołaniem tego samego cytatu z Likurga
                            z Aten, o czym poniżej (<w>Προτέλεια</w>. <w>Πρωτόλεια</w> δέ. <w>Λυκοῦργος</w> ἐν τῷ <w>Περὶ</w> <w>τῆς</w>
                            <w>ἱερείας</w>. τὰ <w>πρὸ</w> τοῦ <w>τελεσθῆναί</w> τι τῶν εἰς τὸ <w>θεῖον</w> <w>ἀναφερομένων</w> <w>γιγνόμενα</w>
                            ἢ <w>διδόμενα</w>).</note> – „proteleia: w ten sposób nazywają
                        dzień, w którym rodzice prowadzą na akropol dziewczynę
                        wydawaną za mąż i spełniają ofiary”), wg Polluksa (3.38: ἡ δὲ <w>πρὸ</w>
                        <w>γάμου</w> <w>θυσία</w> <w>προτέλεια</w> – „proteleia to jest ofiara składana przed
                        zaślubinami”) i Focjusza (<title>Bibl</title>. 367a29) pierwotnym sensem technicznym
                        słowa była „ofiara przygotowawcza, poprzedzająca, składana
                        w związku z obrzędem zaślubin” (por. Conomis 1961: 117).
                        W takim też znaczeniu pojawia się w omawianym passusie, a także
                        później u Platona (<title>Lg</title>. 774e9: <w>προτέλεια</w> <w>γάμων</w>). Jednak Harpokration,
                        powołując się na fragmentarycznie zachowaną mowę Likurga
                        z Aten O kapłance ( Conomis 1961: 107–108 oraz 117), rozszerza
                        to znaczenie na każdy rytuał ofiarny o charakterze przygotowującym
                        do jakiegoś ważnego wydarzenia lub jeszcze innego obrzędu
                        (s.v.): <w>Προτέλεια</w>: <w>Λυκοῦργος</w> ἐν <w>τῷ</w> <w>περὶ</w> τῆς <w>ἱερείας</w>. τὰ <w>πρὸ</w>
                        τοῦ <w>τελεσθῆναί</w> <w>τι</w> τῶν <w>εἰς</w> τὸ <w>θεῖον</w> <w>ἀναφερομένων</w> <w>γινόμενα</w> ἢ
                        <w>διδόμενα</w> <w>καλεῖται</w> <w>προτέλεια</w> („Proteleia: Jak mówi Likurg w dziele
                        O kapłance: ofiara dokonywana czy składana przed spełnieniem czegoś,
                        co odnosi się do tego, co boskie, nazywana jest proteleia”) (tak
                        samo zresztą już u A. <title>Ag</title>. 277, a później np. u <title>Atenajosa</title>, 10.58.7).
                        Zob. A. <title>Ag</title>. 227 z komentarzem.</p>
                    <p><w>Ἔσφαξας</w>: w tym jednoznacznie rytualnym kontekście – w znaczeniu
                        technicznym: „zabiłeś/zarżnąłeś na ofiarę / tak jak ofiarę”.</p>
                    <p>721: <w>θύσας</w> γε <w>θύμαθ</w>᾽ ἃ ἐμὲ <w>χρὴ</w> <w>θῦσαι</w> <w>θεοῖς</w> – „po tym, jak złożę
                        w ofierze ofiary, jakie muszę bogom złożyć”. Retorycznie abundantny
                        wers z silną anaforyczną instrumentacją dźwiękową <w>θύσας</w> […] <w>θύματα</w> […] <w>θῦσαι</w> <w>θεοῖς</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_873-875">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 873-875</head>
                    <p>Passus z rozmowy Klitajmestry z oddanym jej starym sługą, który
                        wysyłany był przez Agamemnona z listami do żony i – dobrze znając
                        jego prawdziwe intencje – donosi o nich swej pani. Sługa wyjawia,
                        że ojciec zamierza zabić córkę. Używa przy tym zwykłego, nienacechowanego
                        czasownika <w>κτείνειν</w>, ale w kolejnym wersie dokonuje
                        już opisu tej zapowiedzianej śmierci w sposób, który nie pozostawia
                        wątpliwości co do jej ofiarnego charakteru – przecięcie nożem
                        (<w>φασγάνῳ</w>) białej szyi (<w>λευκὴν</w> […] <w>δέρην</w>) odpowiada mordowi
                        rytualnemu, a dokładniej s p o s o b o w i pozbawiania życia ofiary:
                        <w>σφαγή</w>.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΠΡΕΣΒΥΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>παῖδα σὴν πατὴρ ὁ φύσας αὐτόχειρ μέλλει κτενεῖν.
                        <lb/><emph>ΚΛΥΤΑΙΜΗΣΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>πῶς; ἀπέπτυσ᾽, ὦ γεραιέ, μῦθον· οὐ γὰρ εὖ φρονεῖς.
                        <lb n="875"/><emph>ΠΡ</emph>.: φασγάνῳ λευκὴν φονεύων τῆς ταλαιπώρου δέρην.</quote>
                    <quote><lb/><emph>STARZEC</emph>:
                        <lb/>Twoją córkę ojciec, który ją spłodził, własną ręką zamierza zabić.
                        <lb/><emph>KLITAJMESTRA</emph>:
                        <lb/>Jak? Wypluj, starcze, to słowo! Bo nie jesteś przy zdrowych
                        zmysłach!
                        <lb n="875"/><emph>S</emph>.: Mieczem białą szyję nieszczęsnej podetnie.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_935">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 935</head>
                    <p>Wers z buńczucznej przemowy Achillesa do Klitajmestry, w której
                        zaklina się on, że nigdy nie dopuści do śmierci Ifigenii. Kontekst
                        słów i ich związek z wersami 718 i 875 powyżej nie pozostawiają wątpliwości,
                        że w tym miejscu σφαγήσεται oznacza: „zostanie zarżnięta
                        na ofiarę” (por. Casabona 1966: 174 i 176 – <w>σφαγή</w> jako nom verbal dla
                        <w>σφάζειν</w>, tak samo w w. 1361 i 1463).</p>
                    <quote><lb/>κοὔποτε κόρη σὴ πρὸς πατρὸς σφαγήσεται.</quote>
                    <quote><lb/>I nigdy twoja córka nie będzie przez ojca zarżnięta na ofiarę.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_955">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 955</head>
                    <p>Ciąg dalszy tyrady Achillesa, w której zwraca się tym razem przeciwko
                        Kalchasowi, zarzucając mu kłamstwo. Ironicznie prorokuje, że
                        jego ofiarne krupy i lustralna woda rytualna raczej ulegną zepsuciu,
                        niż uda mu się spełnić swoje proroctwo o śmierci Ifigenii. Krupy ofiarne
                        (<w>προχύτας</w>) i woda lustralna (<w>χέρνιβας</w>) stanowią konieczne elementy
                        rytuału ofiarnego, do którego odwołuje się nie wprost Achilles.
                        Na temat prochytai i chernibes zob. poniżej w. 1110–1114 i 1470–1471
                        oraz komentarz do E. <title>El</title>. 800.</p>
                    <quote><lb/>πικροὺς δὲ προχύτας χέρνιβάς τ᾽ ἀνάξεται.</quote>
                    <quote><lb/>Krupy ofiarne i woda lustralna zgorzknieją.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1080-1084">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1080-1084</head>
                    <p>Epodos trzeciego stasimonu chóru, który zwraca się w niej bezpośrednio
                        do Ifigenii, zapowiadając jej ofiarniczą śmierć i porównując ją
                        do jałówki (<w>μόσχον</w> <w>ἀκήρατον</w>) wiedzionej do ołtarza ofiarnego. Poetycki
                        obraz zwierzęcia ofiarnego, do którego przyrównana jest Ifigenia. Tak
                        jak zwierzęciu ofiarnemu zaplata się na głowie ozdobne tasiemki – stemmata,
                        tak samo Ifigenia zostanie ozdobiona wieńcem z liści (<w>ἐπὶ</w> <w>κάρα</w>
                        <w>στέψουσι</w>). Ifigenia j e s t ofiarą, a przygotowanie jej śmierci ma wszystkie
                        cechy obrzędów wstępnych. Istotną zmianą jest wskazanie na kolektywny
                        charakter przygotowywanej ofiary: to „Argiwi” ją spełniają, nie
                        tylko sam Agamemnon (Collard, Morwood 2017: 509).</p>
                    <quote><lb n="1080"/>σὲ δ᾽ ἐπὶ κάρα στέψουσι καλλικόμαν
                        <lb/>πλόκαμον Ἀργεῖοι, βαλιὰν
                        <lb/>ὥστε πετραίων ἀπ᾽ ἄντρων
                        <lb/>† ἐλθοῦσαν ὀρέων †
                        <lb/>μόσχον ἀκήρατον, βρότειον
                        <lb/>αἱμάσσοντες λαιμόν.</quote>
                    <quote><lb n="1080"/>Tobie na głowę i piękny warkocz włosów
                        <lb/>Włożą wieniec Argiwi, jak łaciatej
                        <lb/>Z jaskiń skalnych
                        <lb/>Z gór schodzącej
                        <lb/>Jałówce bez rogów, ludzką
                        <lb/>Szyję zbroczą krwią.</quote>
                    <p>1083–1084: <w>βρότειον</w> / <w>αἱμάσσοντες</w> <w>λαιμόν</w> – „ludzką / szyję zbroczą
                        krwią”. Komentarze zwracają uwagę na przymiotnik <w>βρότειος</w> –
                        „ludzki” jako środek unaocznienia z jednej strony brutalności mordu,
                        a z drugiej – nietypowego charakteru ofiary (Wilkins 1993; Collard,
                        Morwood 2017: 510).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1110-1114">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1110-1114</head>
                    <p>Początek epeisodionu czwartego, passus z rozmowy Agamemnona
                        z Klitajmestrą. Agamemnon nie wie jeszcze, że jego żona i córka już
                        znają cały plan i misternie knute oszustwa i nadal udaje, że przygotowania
                        do ofiary mają związek ze ślubem Ifigenii, a nie z poświęceniem
                        jej na ołtarzu. Wymienia cały ciąg rytów przygotowawczych ofiary
                        krwawej (zob. szczegółowy komentarz do E. <title>El</title>. 802–814): przygotowanie
                        naczyń z wodą do oczyszczeń (<w>χέρνιβες</w> πάρεισιν, zob. komentarz
                        do w. 675), krupy zbożowe (<w>προχύται</w> τε <w>βάλλειν</w>), święty ogień
                        (<w>πῦρ</w> <w>καθάρσιον</w> – na ten temat zob. komentarz do E. <title>HF</title> 1144–1145
                        i 936–937) i zwierzęta ofiarne (<w>μόσχοι</w>).</p>
                    <quote><lb n="1110"/>ἔκπεμπε παῖδα δωμάτων πατρὸς μέτα·
                        <lb/>ὡς χέρνιβες πάρεισιν εὐτρεπισμέναι,
                        <lb/>προχύται τε βάλλειν πῦρ καθάρσιον χεροῖν,
                        <lb/>μόσχοι τε, πρὸ γάμων ἃς θεᾷ πεσεῖν χρεών.
                        <lb/>[Ἀρτέμιδι, μέλανος αἵματος φυσήματα.]</quote>
                    <quote><lb n="1110"/>Odeślij córkę z domu razem z ojcem,
                        <lb/>Ponieważ naczynia z wodą do oczyszczeń już są przygotowane,
                        <lb/>I krupy do wrzucenia w oczyszczający ogień rękami,
                        <lb/>I jałówki, jakie trzeba złożyć bogini przed ślubem.
                        <lb/>Dla Artemidy, wybroczyny czarnej krwi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1185-1186">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1185-1186</head>
                    <p>Słowa z wielkiego monologu Klitajmestry do Agamemnona: systematycznego
                        katalogu wszystkich jego przewin i występków. Monolog
                        emocjonalny, rozchwiany – od srogich gróźb do błagań i wzruszeń.
                        Pośród argumentów za odstąpieniem od powziętego planu
                        zabicia Ifigenii Klitajmestra wskazuje także na bezbożność jego czynu
                        (jak w w. 1318) i pyta, jak można składać ofiarę z własnego dziecka
                        i równocześnie modlić się do boga. Modlitwa stanowiła element
                        niezbywalny procedury ofiarnej, poprzedzała ją i jej towarzyszyła
                        (Pulleyn 1997: 7 z przypisem 17 i bibliografią oraz 8 z komentarzem
                        do omawianego passusu). Grek postrzegał modlitwę jako prośbę
                        o „dobre rzeczy” (ibidem, 8).</p>
                    <quote><lb n="1185"/>θύσεις † δὲ παῖδ᾽, ἔνθα † τίνας εὐχὰς ἐρεῖς;
                        <lb/>τί σοι κατεύξῃ τἀγαθόν, σφάζων τέκνον;</quote>
                    <quote><lb n="1185"/>Złożysz ofiarę z dziecka, jakie tam wzniesiesz modlitwy?
                       <lb/> Jakie dobro wyprosisz, zażynając własne dziecko?</quote>
                    <p>1186: <w>σφάζων</w> <w>τέκνον</w> – „zażynając własne dziecko”. W tym miejscu
                        widoczny jest znakomicie techniczny sens słowa: nie oznacza ono
                        tutaj p o p r o s t u „zabijać”, ale jest technicznym elementem procedury
                        ofiary – thysia – i oznacza „wykonać cięcie na szyi ofiary celem zabicia
                        jej na ofiarę”. W ustach Klitajmestry, która mówi jednak o śmierci
                        swojego dziecka, czasownik σφάζειν, pozostając w kręgu języka ofiary,
                        równocześnie odsłania całą swoją grozę przez odwołanie do rytuału
                        krwawego, brutalnego i okrutnego.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1200">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1200</head>
                    <p>Kontynuując myśl z poprzednich wersów, Klitajmestra powraca
                        do tematu ofiary typu sphagia, jaką ma się stać w zamiarze Agamemnona
                        Ifigenia. Jest to drugie miejsce w tekście dramatu, w którym pojawia
                        się ten rzeczownik – w obydwu wypadkach mowa jest o sphagion
                        z córki dla Danaów (zob. komentarz do w. 135).</p>
                    <quote><lb/>σφάγιον παρασχεῖν Δαναΐδαισι παῖδα σήν […]</quote>
                    <quote><lb/>Dać Danaom własną córkę jako ofiarę na zarżnięcie</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1259-1263">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1259-1263</head>
                    <p>Passus z przemowy Agamemnona do Klitajmestry i Ifigenii w odpowiedzi
                        na ich błagania. Wskazuje on na wojska gotowe do drogi na
                        Troję i przywołuje autorytet Kalchasa. Pojawia się tu kolejny raz czasownik
                        θύειν (w. 1262) w połączeniu z wróżbą Kalchasa. Agamemnon
                        konsekwentnie unika używania czasownika <w>σφάζειν</w> ( Collard, Morwood
                        2017: 10–11), kiedy mówi o śmierci Ifigenii.</p>
                    <quote><lb/>ὁρᾶθ᾽ ὅσον στράτευμα ναύφρακτον τόδε,
                        <lb n="1260"/>χαλκέων θ᾽ ὅπλων ἄνακτες Ἑλλήνων ὅσοι,
                        <lb/>οἷς νόστος οὐκ ἔστ᾽ Ἰλίου πύργους ἔπι,
                        <lb/>εἰ μή σε θύσω, μάντις ὡς Κάλχας λέγει,
                        <lb/>οὐδ᾽ ἔστι Τροίας ἐξελεῖν κλεινὸν βάθρον.</quote>
                    <quote><lb/>Zobaczcie, jakie tu wojsko na okrętach,
                       <lb n="1260"/> I jacy władcy Greków w spiżowych zbrojach,
                        <lb/>Dla których nie ma drogi na wieże Ilionu,
                        <lb/>Jeśli nie złożę ciebie w ofierze, jak mówi Kalchas,
                        <lb/>I nie ma zdobycia słynnych podstaw Troi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1270-1272">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1270-1272</head>
                    <p>Zakończenie przemowy Agamemnona, który przywołuje argumenty
                        z patriotyzmu i przekonuje, że ofiara Ifigenii jest potrzebna nie
                        żadnemu z wodzów, tylko całej Grecji.</p>
                    <quote><lb n="1270"/>οὐδ᾽ ἐπὶ τὸ κείνου βουλόμενον ἐλήλυθα,
                        <lb/>ἀλλ᾽ Ἑλλάς, ᾗ δεῖ, κἂν θέλω κἂν μὴ θέλω,
                        <lb/>θῦσαί σε.</quote>
                    <quote><lb n="1270"/>I to nie jego [sc. Menelaosa] woli się poddaję,
                        <lb/>Ale Grecji, dla której trzeba, czy chcę, czy nie chcę,
                        <lb/>Złożyć ciebie w ofierze.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1311-1312">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1311-1312</head>
                    <p>Wersy z pieśni Ifigenii, która godzi się ze swoim losem i jest świadoma,
                        że jej imię przyniesie sławę Grekom (w. 1310–1311: <w>ὄνομα</w> […]
                        <w>Δαναΐδαισιν</w>) i nazywa siebie samą „ofiarą wstępną” (<w>πρόθυμα</w>).</p>
                    <quote><lb/>ὦ κόραι, πρόθυμα δ᾽
                        <lb/>ἔλαβεν Ἄρτεμις πρὸς Ἴλιον.</quote>
                    <quote><lb/>O panny! Jako wstępną ofiarę
                        <lb/>Wzięła mnie Artemida za Ilion.</quote>
                    <p>1311: <w>πρόθυμα</w> – „ofiara wstępna”. Ifigenia nazywa sama siebie prothyma
                        (zob. Stockert 1992: 568), ponieważ jest ofiarą, jaką należy złożyć
                        przed wyprawą. Prothyma oznacza bowiem – w przytłaczającej większości
                        wystąpień – „ofiarę złożoną p r z e d”, zgodnie z podstawową,
                        czasową funkcją prefiksu przyimkowego πρό, i poprzedza albo jakieś
                        inne wydarzenie (takie jak uroczystość religijna, igrzyska, zawody, uczta
                        – zob. Mikalson 1972: 579 i 583; zob. też Casabona 1966: 103 i 105), albo też
                        inną ofiarę, najczęściej przeznaczoną dla jakiegoś innego bóstwa. Z tego
                        względu – poza kontekstem literackim – najlepszy byłby techniczny przekład
                        jako „ofiara poprzedzająca”, a nie (jak w zaproponowanym powyżej
                        przekładzie passusu) „wstępna” lub „przygotowawcza”, ponieważ częstokroć
                        akcent spoczywa jedynie na precedencji czasowej, bez żadnych
                        dodatkowych elementów wartościujących. W literaturze klasycznej,
                        w tekstach literackich termin ten występuje rzadko (częściej w materiale
                        epigraficznym, zob. Mikalson 1972: passim), poza tym miejscem tylko
                        raz u Arystofanesa (<title>Pl</title>. 660). Później użył go Plutarch (<title>Pyrrh</title>. 18.6.1, <title>Arat</title>.
                        25.5.1), Dionizjusz z Halikarnasu (6.6.3), Porfiriusz (<title>Quaest. Hom. </title>13.18),
                        Pauzaniasz (4.16.2) i Appian (<title>BC</title> 2, 21, 151). Często powracał w komentarzach
                        scholiastów (w scholiach do Homera, Ajschylosa, Arystofanesa).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1315-1318">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1315-1318</head>
                    <p>W tej samej pieśni, w której Ifigenia godzi się ze swoim losem, równocześnie
                        jednak wskazuje na Helenę jako przyczynę nieszczęść i wypomina
                        ojcu jego zamierzony czyn – nazywa go bezbożnym.</p>
                    <quote><lb n="1315"/>ὦ δυστάλαιν᾽ ἐγώ, πικρὰν
                        <lb/>πικρὰν ἰδοῦσα δυσελέναν,
                        <lb/>φονεύομαι διόλλυμαι
                        <lb/>σφαγαῖσιν ἀνοσίοισιν ἀνοσίου πατρός.</quote>
                    <quote><lb n="1315"/>O ja nieszczęśliwa! Gorzką,
                        <lb/>Gorzką zobaczywszy złą Helenę,
                        <lb/>Mordują mnie, ginę
                        <lb/>Od bezbożnych ciosów bezbożnego ojca.</quote>
                    <p>1318: <w>σφαγαῖσιν</w> – „od […] ciosów”. W tym wypadku rzeczownik
                        σφαγή oznacza przede wszystkim uderzenie mieczem lub nożem,
                        morderczy cios. Nie można jednak nie zauważyć – jak we wszystkich
                        innych wypadkach w tym dramacie – immanentnej dwuznaczności
                        tego terminu, który jednocześnie pozostaje w związku z terminologią
                        ofiarną: Ifigenia j e s t sphagion (w. 130, 1200).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1345-1348">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1345-1348</head>
                    <p>Po dramatycznej wymianie zdań i mów między Agamemnonem,
                        Klitajmestrą i Ifigenią na scenę wpada Achilles z wiadomością, że ofiary
                        z Ifigenii domagają się – zgodnie z przewidywaniami Agamemnona
                        (zob. w. 524–525) – wszyscy Grecy pod wodzą Odyseusza. Odyseusz
                        nie domaga się bezsensownego mordu, tylko wypełnienia rozkazu
                        bogini i złożenia stosownej ofiary – w tym wypadku z pewnością wers
                        <w>ὡς</w> <w>χρεὼν</w> <w>σφάξαι</w> <w>νιν</w> (w. 1348) oznacza „że trzeba ją złożyć/zabić/zarżnąć 
                        w ofierze”, a nie po prostu „zabić”.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΑΧΙΛΛΕΥΣ</emph>:
                        <lb n="1345"/>ὦ γύναι τάλαινα, Λήδας θύγατερ . . .
                        <lb/><emph>ΚΛΥΤΑΙΜΗΕΣΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>οὐ ψευδῆ θροεῖς.
                        <lb/><emph>ΑΧ</emph>.: δείν᾽ ἐν Ἀργείοις βοᾶται . . .
                        <lb/><emph>ΚΛ</emph>.: τίνα βοήν; σήμαινέ μοι.
                        <lb/><emph>ΑΧ</emph>.: ἀμφὶ σῆς παιδός . . .
                        <lb/><emph>ΚΛ</emph>.: πονηρὸν εἶπας οἰωνὸν λόγον.
                        <lb/><emph>ΑΧ</emph>.: ὡς χρεὼν σφάξαι νιν.</quote>
                    <quote><lb/><emph>ACHILLES</emph>:
                        <lb n="1345"/>O nieszczęsna kobieto! Córko Ledy!
                        <lb/><emph>KLITAJMESTRA</emph>:
                        <lb/>Nie mówisz nieprawdy…
                        <lb/><emph>A</emph>: Straszne wśród Argiwów krzyki…
                        <lb/><emph>KL</emph>.: Co za krzyki? Wyjaśnij mi!
                        <lb/><emph>A</emph>: O twoją córkę…
                        <lb/><emph>KL</emph>.: Złe słowa złej wróżby powiedziałeś.
                        <lb/><emph>A</emph>: Że trzeba ją zarżnąć w ofierze.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1361">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1361</head>
                    <p>Ciąg dalszy wymiany zdań między Klitajmestrą i Achillesem,
                        który nadal utrzymuje, wbrew wszystkiemu, że ocali Ifigenię, mimo
                        buntu wojska, które domaga się tej ofiary. Achilles butnie obiecuje, że
                        dopóki „nie zabraknie mu woli” (w. 1361: <w>ἐμοῦ</w> γ᾽ <w>ἑκόντος</w>) i dopóki
                        tylko będzie w pobliżu (w. 1360: <w>ἀλλ</w>᾽ <w>ὀνησόμεσθα</w>), będzie stawał
                        w jej obronie. Te obietnice są dla Klitajmestry światłem nadziei na to,
                        że jej córka nie zostanie „zabita/zarżnięta na ofiarę” (<w>σφαγήσεται</w>).</p>
                    <quote><lb/>παῖς ἄρ᾽ οὐκέτι σφαγήσεται;</quote>
                    <quote><lb/>Czyli córka już nie zostanie zabita?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1368-1401">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1368-1401</head>
                    <p>Mowa Ifigenii, w której dokonuje się jej przemiana – od lęku
                        przed śmiercią, do dobrowolnej i chętnej ofiary. Poza jednym wersem
                        (w. 1398: <w>θύετ</w>᾽, <w>ἐκπορθεῖτε</w> <w>Τροίαν</w> – „złóżcie w ofierze, spalcie
                        Troję”) terminologia ofiarnicza nie pojawia się wprost w tym
                        ważnym passusie. Z tej też racji nie jest on poniżej tłumaczony i komentowany.
                        Nie można jednak go tutaj pominąć – śmierć Ifigenii
                        stanowi w nim temat kluczowy. Intrygujące, że Ifigenia mówi tylko
                        o swojej śmierci, nie o ofierze (w. 1375: <w>κατθανεῖν</w> <w>μέν</w> <w>μοι</w> <w>δέδοκται</w>,
                        1383: <w>κατθανοῦσα</w>, 1389: <w>θανεῖν</w>). W kontekście Artemidy i jej żądań
                        także unika słowa „ofiara” lub jakichkolwiek z nim powiązanych.
                        Z retoryczną omownią oświadcza, że odda swoje ciało, jeśli
                        bogini chce je sobie wziąć (w. 1395: βεβούληται<note n="63">W edycji Stockerta (1992: 143) lekcja δ᾽ <w>ἐβουλήθη</w> w cruces, tak samo
                            w edycji Diggle’a.</note> δὲ <w>σῶμα</w> <w>τοὐμὸν</w>
                        <w>Ἄρτεμις</w> <w>λαβεῖν</w> – „Artemida zechciała sobie wziąć moje ciało”).
                        Dwa wersy dalej natomiast mówi, że oddaje swoje ciało Helladzie,
                        nie Artemidzie (w. 1397: <w>δίδωμι</w> <w>σῶμα</w> <w>τοὐμὸν</w> <w>Ἑλλάδι</w>). W tym miejscu
                        trzeba powrócić jeszcze do wspomnianego już wyżej wersu 1398
                        (<w>θύετ</w>᾽, <w>ἐκπορθεῖτε</w> <w>Τροίαν</w> – „złóżcie w ofierze, spalcie Troję”) i jego
                        kontynuacji: <w>ταῦτα</w> <w>γὰρ</w> <w>μνημεῖά</w> <w>μου</w> – „to [dosłownie: te rzeczy]
                        są bowiem moim pomnikiem”. W świetle tych wersów śmierć Ifigenii
                        i zwycięstwo nad Troją stają się jednym, nierozłącznym „pomnikiem”,
                        „upamiętnieniem sławy”. <w>Θύετε</w> zapewne odnosi się do
                        poprzedniego wersu i „oddania ciała”, budując frazę: „oddaję ciało
                        Helladzie – złóżcie je w ofierze”. W pewnym sensie można chyba
                        mówić o radykalnej desakralizacji własnej śmierci przez bohaterkę –
                        wyraźnie punkt ciężkości z bycia ofiarą (ang. victim, gr. thyma) na bycie
                        męczenniczką za dobrą sprawę, patriotką (ang. martyr, por. Michelakis
                        2006: 38–39). Z tej właśnie racji, wobec braku jakichkolwiek
                        nawiązań bezpośrednich do ofiarnego charakteru śmierci Ifigenii
                        może należałoby zmienić interpunkcję, usunąć przecinek i związać
                        θύετε z Τροίαν? „Złóżcie w ofierze, spalcie Troję”? Pomnikiem i znakiem
                        zwycięstwa Ifigenii będzie spalona Troja i to ona ma być rzeczywistą
                        ofiarą dla bogów. Ostatecznym celem Ifigenii jest „zbawienie
                        Grecji” (w. 1420: <w>σῷσαί</w> μ᾽ <w>Ἑλλάδ</w>᾽), nie „tylko” – „zniszczenie Troi”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1426-1430">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1426-1430</head>
                    <p>Po przemowie Ifigenii, Achilles jest pełen podziwu i niemal przekonany
                        do słuszności jej racji, ale mimo to nadal deklaruje chęć jej
                        ocalenia – tym razem już podczas samej procedury ofiarnej. Nadal
                        buńczucznie oświadcza, że przyjdzie do świątyni pod bronią (w. 1431:
                        <w>ἐλθὼν</w> δὲ <w>σὺν</w> <w>ὅπλοις</w> <w>τοῖσδε</w> <w>πρὸς</w> <w>ναὸν</w> <w>θεᾶς</w>), stanie blisko ołtarza
                        i w momencie samego mordu – zainterweniuje.</p>
                    <p>Passus ponownie przywołuje obraz śmierci ofiarnej przy ołtarzu
                        (<w>βωμοῦ</w> <w>πέλας</w>) jedynie przez opis nie wprost: wizję miecza, używanego
                        podczas ofiary (<w>φάσγανον</w>), zbliżającego się do szyi, czyli cięcia
                        – <w>σφαγή</w>, które w tekście się nie pojawia.</p>
                    <quote><lb/>ἐλθὼν τάδ᾽ ὅπλα θήσομαι βωμοῦ πέλας,
                        <lb/>ὡς οὐκ ἐάσων σ᾽ ἀλλὰ κωλύσων θανεῖν.
                        <lb/>χρήσῃ δὲ καὶ σὺ τοῖς ἐμοῖς λόγοις τάχα,
                        <lb/>ὅταν πέλας σῆς φάσγανον δέρης ἴδῃς.
                        <lb n="1430"/>οὔκουν ἐάσω σ᾽ ἀφροσύνῃ τῇ σῇ θανεῖν.</quote>
                    <quote><lb/>Przyjdę i położę broń blisko ołtarza,
                        <lb/>Żeby nie pozwolić ci umrzeć, ale w tym przeszkodzić.
                        <lb/>A ty szybko ze słów moich zrobisz użytek,
                        <lb/>Kiedy ujrzysz miecz blisko swojej szyi.
                        <lb n="1430"/>Ja więc nie pozwolę ci w tym twoim szaleństwie umrzeć.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1444">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1444</head>
                    <p>W dość długim dialogu Ifigenia przekonuje matkę, by nie przeżywała
                        jej śmierci w żałobie – nie przywdziewała żałobnych szat, nie
                        ścinała włosów. Przekonuje, że nie będzie miała ona przecież nawet
                        grobu, a jej jedynym grobowcem – μνῆμα – będzie ołtarz bogini. Także
                        nieco wyżej (w. 1442) Ifigenia mówi, że nie będzie miała grobowca:
                        <w>ἐπεί</w> <w>μοι</w> <w>τύμβος</w> <w>οὐ</w> <w>χωσθήσεται</w>. Wszystko to zdaje się implicite wskazywać
                        na to, że ofiara Ifigenii – shagia – ma być jednocześnie holokaustos:
                        ofiarą całopalną, jak w kulcie herosów (Ekroth 2002: 289, 328–329
                        oraz Ekroth 2017: passim).</p>
                    <quote><lb/>βωμὸς θεᾶς μοι μνῆμα τῆς Διὸς κόρης.</quote>
                    <quote><lb/>Grobem dla mnie – ołtarz bogini, córy Zeusa.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1462-1463">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1462-1463</head>
                    <p>Słowa ze sceny pożegnalnej Klitajmestry i Ifigenii. Córka niezmiennie
                        podtrzymuje matkę na duchu i prosi, by ktoś ze sług zaprowadził
                        ją na miejsce składania ofiary – łąkę Artemidy. Ifigenia tym razem nazywa
                        swoją śmierć wprost, po imieniu, łąkę Artemidy nazywa miejscem,
                        w którym zostanie zarżnięta na ofiarę – <w>σφαγήσομαι</w>. Przejście
                        od języka zabijania i umierania (w. 1375: <w>κατθανεῖν</w> μέν μοι <w>δέδοκται</w>,
                        1383: <w>κατθανοῦσα</w>, 1389: <w>θανεῖν</w>) do <w>σφάζειν</w> obrazuje kolejny raz
                        przemianę Ifigenii, która posługuje się już konsekwentnie językiem
                        ofiary krwawej, a nie neutralnej śmierci (Collard, Morwood 2017: 11
                        i 609).</p>
                    <quote><lb/>πατρὸς δ᾽ ὀπαδῶν τῶνδέ τίς με πεμπέτω
                        <lb/>Ἀρτέμιδος ἐς λειμῶν᾽, ὅπου σφαγήσομαι.</quote>
                    <quote><lb/>Niech ktoś ze sług ojca zaprowadzi mnie
                        <lb/>Na łąkę Artemidy, gdzie zostanę zarżnięta na ofiarę.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1467-1487">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1467-1487</head>
                    <p>Koniec ostatniego epeisodionu, który przechodzi w amoibaion Ifigenii.
                        Po rozmowie z matką zwraca się ona do chóru dziewcząt, prosząc
                        o podjęcie przygotowań do ofiary, dając szczegółowe wskazania
                        fachowym językiem, co mają robić – wypowiedź ta przekształca się
                        w śpiew.</p>
                    <quote><lb/>ὑμεῖς δ᾽ ἐπευφημήσατ᾽, ὦ νεάνιδες,
                        <lb/>παιᾶνα τἠμῇ συμφορᾷ Διὸς κόρην
                        <lb/>Ἄρτεμιν· ἴτω δὲ Δαναΐδαις εὐφημία.
                        <lb n="1470"/>κανᾶ δ᾽ ἐναρχέσθω τις, αἰθέσθω δὲ πῦρ
                        <lb/>προχύταις καθαρσίοισι, καὶ πατὴρ ἐμὸς
                        <lb/>ἐνδεξιούσθω βωμόν· ὡς σωτηρίαν
                        <lb/>Ἕλλησι δώσουσ᾽ ἔρχομαι νικηφόρον.
                        <lb/>ἄγετέ με τὰν Ἰλίου
                        <lb n="1475"/>καὶ Φρυγῶν ἑλέπτολιν.
                        <lb/>στέφεα περίβολα δίδοτε, φέρετε
                        <lb/>—πλόκαμος ὅδε καταστέφειν—
                        <lb/>χερνίβων τε παγάς.
                        <lb/>ἑλίσσετ᾽ ἀμφὶ ναὸν
                        <lb n="1480"/>ἀμφὶ βωμὸν Ἄρτεμιν,
                        <lb/>τὰν ἄνασσαν Ἄρτεμιν,
                        <lb/>τὰν μάκαιραν· ὡς ἐμοῖσιν, εἰ χρεών,
                        <lb/>αἵμασι θύμασί [τε]
                        <lb/>θέσφατ᾽ ἐξαλείψω.
                        <lb n="1485"/>ὦ πότνια πότνια μᾶτερ, οὐ δάκρυά γέ σοι
                        <lb/>δώσομεν ἁμέτερα·
                        <lb/>παρ᾽ ἱεροῖς γὰρ οὐ πρέπει.</quote>
                    <quote><lb/>Wy, dziewczęta, zaintonujcie pięknie
                        <lb/>Pajan Zeusowej córze z mojej okazji,
                        <lb/>Artemidzie, niech na Danaów zstąpi zbożne milczenie.
                        <lb n="1470"/>Niech ktoś od koszy rozpocznie obrzędy, ogień niech zabłyśnie
                        <lb/>Od oczyszczających krup, i ojciec mój
                        <lb/>Niech obejdzie z prawej strony ołtarz, abym ocalenie
                        <lb/>Dała Hellenom i osiągnęła zwycięstwo!
                        <lb/>Prowadźcie mnie, Ilionu
                        <lb n="1475"/>I Frygów zdobywczynię.
                        <lb/>Dajcie mi wieńce na głowę. Przynieście
                        <lb/>– Oto pukle pod wieniec –
                        <lb/>Oraz zdroje oczyszczającej wody.
                        <lb/>Uczcijcie tańcem wokół świątyni,
                        <lb n="1480"/>Wokół ołtarza, Artemidę,
                        <lb/>Władczynię Artemidę,
                        <lb/>Tę szczęśliwą, abym, jeśli trzeba, moją
                        <lb/>Krwią i ofiarą
                        <lb/>Wypełniła boskie wyroki.
                        <lb n="1485"/>O pani, pani matko, łez ci
                        <lb/>Naszych nie damy:
                        <lb/>Nie przystoi to bowiem przy ofiarach.</quote>
                    <p>1469: <w>ἴτω</w> δὲ <w>Δαναΐδαις</w> <w>εὐφημία</w> – „niech na Danaów zstąpi zbożne
                        milczenie”. Rytualne, pełne szacunku milczenie – <w>εὐφημία</w> – jest
                        elementem obrzędów poprzedzających ofiarę, umożliwia modlitwę
                        i skupienie w czasie samej ofiary – podczas samego aktu ofiary
                        milczenia nie mogą przerwać ani krzyki, ani lament (Burkert 1983: 4;
                        Burkert 1985a: 199; Gödde 2007: 282–283; Montiglio 2000: 16; zob. też
                        komentarz Doddsa do w. 68–70 Ba., 1988). Zob. też komentarz poniżej,
                        wers 1564.</p>
                    <p>1470–1471: <w>κανᾶ</w> δ᾽ <w>ἐναρχέσθω</w> τις, <w>αἰθέσθω</w> δὲ <w>πῦρ</w> / <w>προχύταις</w>
                        <w>καθαρσίοισι</w> – „Niech ktoś od koszy rozpocznie obrzędy, ogień niech
                        zabłyśnie / od oczyszczających krup”. Κανᾶ ἐνάρχεσθαι występuje
                        już w wersie 435 (tam też zob. obszerny komentarz) i oznacza „zacząć
                        obrzęd ofiarny od koszy / od sięgnięcia do koszy po krupy”. Z passusu
                        wynika, że krupy na początku obrzędu rzucano na ołtarz (także
                        na zwierzę ofiarne, zob. van Straten 1995: 38, zob. też Burkert 1966:
                        107 z przypisem 46), a tutaj – dokładniej, na ogień płonący na ołtarzu.
                        Przymiotnik καθάρσιοι zdaje się mówić, że obrzęd obrzucania
                        krupami należał do rytuałów oczyszczających (tak Stengel 1910b: 14).
                        Ogień ma od nich rozbłysnąć i wydaje się, że to właśnie krupy mają
                        oczyszczać ogień.</p>
                    <p>1472: <w>ἐνδεξιούσθω</w> <w>βωμόν</w> – „niech obejdzie z prawej strony ołtarz”.
                        <w>Ἐνδεξιούσθαι</w> jest Eurypidesowym hapax legomenon ( Stockert
                        1992: 609). W Pokoju Arystofanesa (w. 956, zob. komentarz Bednarka
                        2017: 106–107) mamy frazę <w>περίιθι</w> τὸν <w>βωμὸν</w> <w>ταχέως</w> <w>ἐπιδέξια</w>
                        – „obejdź szybko ołtarz z prawej strony”. Według ustaleń Bednarka
                        (w komentarzu ad loc. ibidem) przysłówek <w>ἐπιδέξια</w> opisuje ruch po
                        okręgu na prawo, zaczynając od lewej, to znaczy z lewa na prawo
                        (przeciwnie do ruchu wskazówek zegara). A zatem, pozostawiając tłumaczenie
                        czasownika <w>ἐνδεξιούσθαι</w> jako „obchodzić z prawej strony”,
                        należałoby wyjaśniać zarazem, że jest to ruch w prawą stronę od lewej.
                        Wszystko wskazuje na to, że takie obejście ołtarza stanowiło utrwalony
                        rytuał podczas obrzędów wstępnych ofiary krwawej (zob. też komentarz
                        do E. <title>HF</title> 926–927). Obchodzenie – a dokładniej obiegnięcie
                        – ołtarza przed ofiarą jest też opisane poniżej w wersach 1568–1569.</p>
                    <p>1476: <w>στέφεα</w> <w>περίβολα</w> <w>δίδοτε</w> – „dajcie mi wieńce na głowę”.
                        Wszyscy uczestnicy obrzędu ofiarnego zdobili głowy wieńcami
                        (zob. komentarz do E. <title>El</title>. 778). Zwierzęta ofiarne zdobione były albo
                        wstążkami, albo także wieńcami lub kwiatami (van Straten 1995:
                        161–162). Ifigenia w tej scenie prosi o wieniec jako ofiara, nie jako
                        ofiarnik.</p>
                    <p>1476–1478: <w>φέρετε</w> / […] / <w>χερνίβων</w> τε <w>παγάς</w> – „Przynieście / […]
                        / oraz zdroje oczyszczającej wody”. <w>Χέρνιψ</w> może oznaczać i wodę lustralną,
                        i naczynie na taką wodę, stojące przy ołtarzu. Tutaj mowa jest
                        raczej o doniesieniu samej wody (<w>παγάς</w>) do naczyń (zob. komentarz
                        do E. <title>El</title>. 792).</p>
                    <p>1479–1480: <w>ἑλίσσετ</w>᾽ <w>ἀμφὶ</w> <w>ναὸν</w> / <w>ἀμφὶ</w> <w>βωμὸν</w> <w>Ἄρτεμιν</w> – „uczcijcie
                        tańcem wokół świątyni, / wokół ołtarza, Artemidę”. Na temat nietypowej
                        rekcji czasownika <w>ἑλισσειν</w> do biernika (<w>Ἄρτεμιν</w>) razem ze
                        zwrotem przyimkowym (<w>ἀμφὶ</w> <w>ναόν</w> / <w>ἀμφὶ</w> <w>βωμόν</w>) zob. komentarze
                        Englanda (1891: 146–147) i Stockerta (1992: 613), którzy zwracają
                        uwagę na analogię do χορεύειν w znaczeniu „uczcić kogoś tańcem”
                        (por. E. <title>HF</title> 687). Obrzęd ofiarny rozpoczyna się procesyjnym pochodem
                        wokół świątyni, a następnie wokół samego ołtarza.</p>
                    <p>1483–1484: <w>αἵμασι</w> <w>θύμασί</w> [ τε] / <w>θέσφατ</w>᾽ <w>ἐξαλείψω</w> – dosłownie:
                        „krwią i ofiarą / wypełniła boskie wyroki”. Wers sprawia trudność
                        komentatorom, ponieważ czasownik <w>ἐξαλείφειν</w> wymusza
                        pejoratywny obraz – zmywa się winę lub hańbę. Willamowitz zaproponował
                        interpretację, w której dominuje koncepcja „spełnienia
                        obowiązku, jaki wynika z proroctwa” („Gemeint muß sein, daß die
                        Verpflichnung tilgt, die der Spruch des Kalchas geoffenbart hatte”
                        – cytat za Stockert 1992: 614, tam też bibliografia). <w>Αἵμασι</w> <w>θύμασί</w>
                        [τε] – hendiadys, tyle co „krwawą ofiarą” (Collard, Morwood 2017:
                        615).</p>
                    <p>1487: <w>παρ</w>᾽ <w>ἱεροῖς</w> γὰρ οὐ <w>πρέπει</w> – „nie przystoi to bowiem przy
                        ofiarach”. Τὰ <w>ἱερά</w> w tym miejscu to tyle, co ogólnie „ofiary”, „święte
                        obrzędy składania ofiar”. Płacz i lament stanowiłby zaburzenie euphemia
                        (zob. kom. do w. 1469 powyżej z odniesieniami).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1512-1522">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1512-1522</head>
                    <p>Passus z krótkiego, ledwie trzydziestowersowego stasimonu
                        czwartego. Chór śpiewa pieśń na cześć Artemidy, w którym opisuje
                        ofiarę Ifigenii, a raczej jej przystąpienie do ołtarza ofiarnego. Wszystkie
                        wymienione tutaj elementy rytuałów wstępnych ofiary krwawej
                        zostały już wcześniej wyjaśnione i skomentowane, dlatego komentarz
                        ograniczy się do wyjaśnienia poetyckich modyfikacji, w których nie
                        brakuje zresztą informacji ważnych. Poetycka wizja koncentruje się na
                        oczyszczeniu, wodzie i krwi, które mieszają się tu ze sobą i przejmują
                        od siebie wzajemnie metaforyczne sensy.</p>
                    <quote><lb/>ἴδεσθε τὰν Ἰλίου
                        <lb/>καὶ Φρυγῶν ἑλέπτολιν
                        <lb/>στείχουσαν, ἐπὶ κάρα στέφη
                        <lb n="1515"/>βαλουμέναν χερνίβων τε παγάς,
                        <lb/>βωμόν γε δαίμονος θεᾶς
                        <lb/>ῥανίσιν αἱματορρύτοις
                        <lb/>χρανοῦσαν εὐφυῆ τε σώματος δέρην
                        <lb/>σφαγεῖσαν. εὔδροσοι παγαὶ
                        <lb n="1520"/>πατρῷαι μένουσι χέρνιβές τέ σε
                        <lb/>στρατός τ᾽ Ἀχαιῶν θέλων
                        <lb/>Ἰλίου πόλιν μολεῖν.</quote>
                    <quote><lb/>Widziałyście tę Ilionu
                        <lb/>I Frygów zdobywczynię,
                        <lb/>Jak kroczyła, z wieńcem na głowę
                        <lb n="1515"/>Zarzuconym i skropiona lustralną wodą,
                        <lb/>Ołtarz boskiej bogini,
                        <lb/>Kroplami tryskającej krwi
                        <lb/>Ma być zbryzgany i szyję pięknego ciała
                        <lb/>Rozciętą. Obfite zdroje
                        <lb n="1520"/>Z ojcowskiej ręki na ciebie czekają i woda oczyszczeń,
                        <lb/>I wojsko Achajów, które chce
                        <lb/>Na miasto Ilionu się wyprawić.</quote>
                    <p>Chór opisuje Ifigenię, która kroczy do ołtarza (<w>στείχουσαν</w>), z zarzuconym
                        na głowę wieńcem (w. 1514: <w>ἐπὶ</w> <w>κάρα</w> <w>στέφη</w> <w>βαλουμέναν</w>)
                        i z głową skropioną strumieniem wody zaczerpniętej z naczyń na wodę
                        lustralną (w. 1515: <w>χερνίβων</w> <w>παγάς</w>). Z tych wersów zdaje się wynikać,
                        że ofiara, podchodząc do ołtarza, była schlapywana wodą (<w>παγάς</w> jest
                        oczywiście poetyckie, ale wskazuje raczej na strumień wody niż jej krople),
                        zaczerpniętą z chernibes stojących blisko ołtarza (genetivus <w>χερνίβων</w>
                        – separatywny). Po obrazie wody spływającej po głowie Ifigenii następuje
                        obraz ołtarza, który ma zostać zbroczony, splamiony (w. 1518:
                        <w>χρανοῦσαν</w>) z jednej strony kroplami (w. 1517: <w>ῥανίσιν</w>), z drugiej –
                        gwałtownym strumieniem krwi (<w>αἱματορρύτοις</w>); poetycki obraz tych
                        niemal oksymoronicznych wyrazów zestawionych ze sobą w tej samej
                        frazie wywołuje wyobrażenie z jednej strony gwałtownego wybuchu
                        krwi z rozciętego gardła, z drugiej – kropel ledwie sięgających samego ołtarza.
                        Kolejnym obrazem, o jakim śpiewa chór, jest brutalnie poderżnięte
                        gardło (w. 1518–1519: <w>δέρην</w> <w>σφαγεῖσαν</w>), znów skontrastowane wizją
                        pięknego ciała (<w>εὐφυῆ</w> τε <w>σώματος</w> <w>δέρην</w>). Obydwa te obrazy – płynącej
                        wody i płynącej krwi łączą się w niejednoznacznej wizji „obfitych ojcowskich
                        zdrojów” (w. 1519–1520: <w>εὔδροσοι</w> <w>παγαὶ</w> / <w>πατρῷαι</w>) i „wody
                        oczyszczeń” (ponownie <w>χέρνιβες</w>), które czekają na Ifigenię – to ojciec
                        jest ofiarnikiem i to on spełni ofiarę, obmywając córkę i wodą, i krwią.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1522-1526">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1522-1526</head>
                    <p>Ciąg dalszy tej samej pieśni chóru, zawierający metatekst zapowiadający
                        modlitwę i początek samej modlitwy zanoszonej do Artemidy.
                        Chór wspomina „ofiarę krwi ludzkiej” (w. 1524: <w>θύμασιν</w> <w>βροτησίοις</w>),
                        która raduje boginię (<w>χαρεῖσα</w>). Collard i Morwood (2017: 626) zastanawiają
                        się w tym miejscu, czy wspomniana radość bogini z ludzkich
                        ofiar może być gorzką ironią i krytyką takiej praktyki, pozostawiając
                        swoje pytanie bez odpowiedzi. Jednak kontekst frazy i konsekwentnie
                        powtarzany przez wszystkie postaci dramatu ofiarniczy charakter
                        śmierci Ifigenii czynią to pytanie bezpodstawnym.</p>
                    <quote><lb/>κλῄσωμεν Ἄρτεμιν,
                        <lb/>θεῶν ἄνασσαν, ὡς ἐπ᾽ εὐτυχεῖ πότμῳ.
                        <lb/>ὦ πότνια, πότνια, θύμασιν βροτησίοις
                        <lb n="1525"/>χαρεῖσα, πέμψον ἐς Φρυγῶν
                        <lb/>γαῖαν Ἑλλάνων στρατόν […].</quote>
                    <quote><lb/>Wysławiajmy Artemidę,
                        <lb/>Wśród bogów władczynię, jakby szczęścił los,
                        <lb/>O pani, pani, ofiarą krwi ludzkiej
                        <lb n="1525"/>Uradowana, wyślij do Frygów
                        <lb/>Ziemi wojsko Hellenów.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1547-1556_1560">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1547-1556;1560</head>
                    <p>Mowa posłańca z eksodosu. Zawiera w sobie opis wydarzeń i czynności
                        zmierzających do złożenia ofiary, jak również jej przebiegu z zaskakującym
                        finałem, a także referuje cztery przemowy: jedną Ifigenii,
                        jedną Achillesa i dwie Kalchasa (ta ostatnia już po niespodziewanej
                        interwencji bogini i zastąpieniu Ifigenii łanią). Całość zawiera wiele
                        szczegółowych odniesień do przebiegu rytuału, wcześniej jednak już
                        komentowanych.</p>
                    <p>Agamemnon widzi córkę, która idzie <w>ἐπὶ</w> <w>σφαγάς</w> (w. 1548) – co
                        w tej scenie zachowuje całą dwuznaczność rzeczownika <w>φσαγή</w>: Ifigenia
                        idzie „na zabicie”, na „krwawe ciosy”, co jest bez wątpienia sensem
                        prymarnym, ale też na „śmierć ofiarną przez podcięcie gardła”.
                        Ifigenia „oddaje się na ofiarę” (w. 1555: <w>θῦσαι</w> <w>δίδωμι</w>) i czyni to dobrowolnie,
                        z własnej woli, może nawet chętnie – ἑκοῦσα – dając się prowadzić
                        do ołtarza bogini (<w>πρὸς</w> <w>βωμὸν</w> <w>θεᾶς</w>). Passus ten, tak jak wiele
                        innych „dobrowolnych” śmierci ofiarnych (Polykseny, Makarii) przywoływany
                        bywa przez zwolenników Burkertowskiej teorii „skinień”
                        (Burkert 1983: 4; Burkert 1985a: 56) wyrażających zgodę przy ofierze,
                        której błędność wykazał jednak przekonująco Fred Naiden (2007: passim
                        oraz 2013: 83–90).</p>
                    <quote><lb/>ὡς δ᾽ ἐσεῖδεν Ἀγαμέμνων ἄναξ
                        <lb/>ἐπὶ σφαγὰς στείχουσαν εἰς ἄλσος κόρην,
                        <lb/>ἀνεστέναξε, κἄμπαλιν στρέψας κάρα
                        <lb n="1550"/>δάκρυε, πρόσθεν ὀμμάτων πέπλον προθείς.
                        <lb/>ἣ δὲ σταθεῖσα τῷ τεκόντι πλησίον
                        <lb/>ἔλεξε τοιάδ᾽· Ὦ πάτερ, πάρειμί σοι·
                        <lb/>τοὐμὸν δὲ σῶμα τῆς ἐμῆς ὑπὲρ πάτρας
                        <lb/>καὶ τῆς ἁπάσης ῾Ελλάδος γαίας ὕπερ
                        <lb n="1555"/>θῦσαι δίδωμ᾽ ἑκοῦσα πρὸς βωμὸν θεᾶς
                        <lb/>ἄγοντας, εἴπερ ἐστὶ θέσφατον τόδε.
                        <lb/>[…]
                        <lb n="1560"/>σιγῇ παρέξω γὰρ δέρην εὐκαρδίως.</quote>
                    <quote><lb/>Skoro zobaczył władca Agamemnon
                       <lb/> Idącą do gaju na zabicie córkę,
                        <lb/>Zajęczał, i odwróciwszy głowę
                        <lb n="1550"/>Płakał, zarzuciwszy sobie peplos na oczy.
                        <lb/>Ona zaś, stanąwszy blisko rodzica,
                        <lb/>Rzekła te słowa: „Ojcze, oto jestem przy tobie,
                        <lb/>Moje ciało za moją ojczyznę
                        <lb/>I za ziemię całej Hellady
                        <lb n="1555"/>Oddaję na ofiarę chętnie, żeby do ołtarza bogini
                        <lb/>Mnie zaprowadzili, jeśli taka wola wyroczni.
                        <lb/>[…]
                        <lb n="1560"/>W milczeniu, z niezłomnym sercem, nastawię szyję.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1563-1579">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1563-1579</head>
                    <p>Ciąg dalszy mowy posłańca z eksodosu sztuki, z dalszym opisem
                        obrzędów wstępnych ofiary, pierwszą mową Kalchasa i modlitwą
                        Achillesa, która poprzedza sam akt zabicia ofiary.</p>
                    <quote><lb/>στὰς δ᾽ ἐν μέσῳ Ταλθύβιος, ᾧ τόδ᾽ ἦν μέλον,
                        <lb/>εὐφημίαν ἀνεῖπε καὶ σιγὴν στρατῷ·
                        <lb n="1565"/>Κάλχας δ᾽ ὁ μάντις ἐς κανοῦν χρυσήλατον
                        <lb/>ἔθηκεν ὀξὺ χειρὶ φάσγανον σπάσας
                        <lb/>κολεῶν ἔσωθεν, κρᾶτά τ᾽ ἔστεψεν κόρης.
                        <lb/>ὁ παῖς δ᾽ ὁ Πηλέως ἐν κύκλῳ βωμὸν θεᾶς
                        <lb/>λαβὼν κανοῦν ἔθρεξε χέρνιβάς θ᾽ ὁμοῦ,
                        <lb n="1570"/>ἔλεξε δ᾽· Ὦ παῖ Ζηνός, ὦ θηροκτόνε,
                        <lb/>τὸ λαμπρὸν εἱλίσσουσ᾽ ἐν εὐφρόνῃ φάος,
                        <lb/>δέξαι τὸ θῦμα τόδ᾽ ὅ γέ σοι δωρούμεθα
                        <lb/>στρατός τ᾽ Ἀχαιῶν † Ἀγαμέμνων ἄναξ θ᾽ ὁμοῦ, †
                        <lb/>ἄχραντον αἷμα καλλιπαρθένου δέρης,
                        <lb n="1575"/>καὶ δὸς γενέσθαι πλοῦν νεῶν ἀπήμονα
                        <lb/>Τροίας τε πέργαμ' ἐξελεῖν ἡμᾶς δορί.
                        <lb/>ἐς γῆν δ᾽ Ἀτρεῖδαι πᾶς στρατός τ᾽ ἔστη βλέπων.
                        <lb/>ἱερεὺς δὲ φάσγανον λαβὼν ἐπεύξατο,
                        <lb/>λαιμόν τ᾽ ἐπεσκοπεῖθ᾽, ἵνα πλήξειεν ἄν.</quote>
                    <quote><lb/>Stanąwszy pośrodku Taltybios, taki był jego obowiązek,
                        <lb/>Nakazał wojsku zbożne milczenie i ciszę;
                        <lb n="1555"/>Kalchas zaś wieszczek do złotego kosza
                        <lb/>Włożył ręką ostry miecz wydobyty
                        <lb/>Z pochwy, i głowę dziewczyny wieńcem ozdobił.
                        <lb/>Syn Peleusa ołtarz bogini dookoła obiegł,
                        <lb/>Wziąwszy kosz, razem z naczyniami ze świętą wodą.
                        <lb n="1560"/>I powiedział: „O córko Zeusa, Łowczyni dzikich zwierząt,
                        <lb/>Która miłą nocą pogodnym światłem migoczesz,
                        <lb/>Przyjmij tę ofiarę, którą ci darowujemy,
                        <lb/>Wojsko Achajów razem z wodzem Agamemnonem,
                        <lb/>Krew nieskalaną z pięknodziewiczej szyi,
                        <lb n="1565"/>I daj okrętom bezpieczną żeglugę,
                        <lb/>A nam zdobycie włócznią zamków Troi”.
                        <lb/>Atrydzi i całe wojsko stali, patrząc w ziemię.
                        <lb/>A kapłan chwyciwszy za miecz, modlił się
                       <lb/> I oglądał szyję, gdzie by tu uderzyć.</quote>
                    <p>1564: <w>εὐφημίαν</w> <w>ἀνεῖπε</w> καὶ <w>σιγὴν</w> <w>στρατῷ</w> – „nakazał wojsku
                        zbożne milczenie i ciszę”. Zob. komentarz do wersu 1469 powyżej.
                        W tym wersie widać wyraźnie, że euphemia nie oznacza po prostu
                        milczenia – sige. W tym wersie Taltybios nakazuje wojsku i jedno,
                        i drugie. Milczenie, powstrzymanie się od mówienia jest tylko jednym
                        z elementów składowych euphemia, która jest bardziej całościową postawą
                        wyrażającą szacunek wobec świętości rytuału. „Milczenie jest
                        celem samym w sobie” (Montiglio 2000: 16), jego ostatecznym celem
                        jest wypowiedzenie modlitwy. Euphemia oznacza mowę i milczenie
                        jednocześnie: powstrzymanie się od „złych”, złowróżbnych słów
                        oraz wypowiadanie takich, które mogą przynieść dobry znak lub
                        skutek. Na taki właśnie sens wskazuje Benveniste (1966: 308–314).
                        Euphemia może oznaczać wypowiadanie słów, ale tylko takich, które
                        przystoją rytualnemu kontekstowi. Głośna modlitwa nie łamie nakazu
                        euphemia, chociaż łamie zakaz milczenia (Burkert 1985a: 73).
                        Znakomicie definiuje, czym jest euphemia (dokładniej: <w>γλῶσσαν</w>
                        <w>εὔφημον</w>) Ajschylos w Ofiarnicach, wers 582: <w>σιγᾶν</w> θ᾽ <w>ὅπου</w> <w>δεῖ</w> καὶ
                        <w>λέγειν</w> τὰ <w>καίρια</w> – oznacza ona: „milczeć, kiedy trzeba i mówić to, co
                        odpowiednie w danej chwili”.</p>
                    <p>1565–1567: ὁ <w>μάντις</w> ἐς <w>κανοῦν</w> <w>χρυσήλατον</w> / <w>ἔθηκεν</w> <w>ὀξὺ</w> <w>χειρὶ</w>
                        <w>φάσγανον</w> <w>σπάσας</w> / <w>κολεῶν</w> <w>ἔσωθεν</w> – „wieszczek do złotego kosza
                        / włożył ręką ostry miecz wydobyty / z pochwy”. Kosz (<w>κανοῦν</w>)
                        zawierał paramenty do przeprowadzenia ofiary (wstążki, nóż, krupy,
                        zob. komentarz do E. <title>El</title>. 800). Z passusu wynika, że miecz ofiarny nie
                        musiał znajdować się w koszu przed przyniesieniem go do ołtarza.
                        Wieszczek przynosi go umieszczony w pochwie, dopiero przy ołtarzu
                        wyjmuje z pochwy i umieszcza w koszu.</p>
                    <p>1567: <w>κρᾶτά</w> τ’ <w>ἔστεψεν</w> <w>κόρης</w> – „głowę dziewczyny wieńcem
                        ozdobił”. Na temat wieńczenia głowy przed ofiarą zob. komentarz
                        do E. <title>El</title>. 778 oraz powyżej do wersu 1476. Wieniec zakładał nie tylko
                        ofiarnik i uczestnicy obrzędu – także głowa ofiary była zdobiona
                        kwiatami, tasiemkami lub wieńcem (van Straten 1995: 161–162). Zob.
                        powyżej wers 1476 oraz komentarz do E. <title>El</title>. 778.</p>
                    <p>1568–1569: ἐν <w>κύκλῳ</w> <w>βωμὸν</w> <w>θεᾶς</w> / <w>λαβὼν</w> <w>κανοῦν</w> <w>ἔθρεξε</w> χ<w>έρνιβάς</w> θ᾽ <w>ὁμοῦ</w> – „ołtarz bogini dookoła obiegł, / wziąwszy kosz,
                        razem z naczyniem ze świętą wodą” (na temat różnych egzotycznych
                        koniektur tych wersów zob. Stockert 1992: 628–629<note n="64">Za najczęściej akceptowaną poprawką w wersie 1569 (<w>ἔβρεξε</w> – skropił,
                            zmoczył, zamiast <w>ἔθρεξε</w>) idzie przekład Cavandera (1973: 167): „The son
                            of Peleus took another basket, shook it around the altar of the goddess, and sprinkled holy water”. Popularność tej poprawki bierze się z przekonania, że
                            dosłownie rozumiany „bieg” wokół ołtarza nie przystoi powadze ofiary (zob.
                            Stockert 1992: 628).</note>). Obrzęd
                        obejścia ołtarza dookoła z koszem w ręku jest też opisany powyżej
                        w wersie 1472 (zob. komentarz). Trudność w tym passusie wiąże
                        się ze znaczeniem i funkcją chernibes – naczyń z wodą lustralną lub
                        samej wody lustralnej – w tym obrzędzie (w przekładzie przyjmujemy
                        formę mnogą za poetycką). W passusie mamy trzy rzeczowniki
                        w biernikach: <w>βωμόν</w>, <w>κανοῦν</w> i <w>χέρνιβας</w> oraz dwa czasowniki
                        z rekcją do bierników właśnie: <w>λαμβάνειν</w> i <w>τρέχειν</w> (w rzadko występującej,
                        poetyckiej formie słabego aorystu). Nie ulega wątpliwości,
                        że <w>τρέχειν</w> dotyczy ołtarza i tworzy zwrot „obiegać ołtarz” (ἐν
                        <w>κύκλῳ</w> – „w kółko”). Również nie ulega wątpliwości, że <w>λαμβάνειν</w>
                        dotyczy kosza (<w>κανοῦν</w>), tworząc zwrot: „wziąwszy kosz”. Nie jest
                        jednak oczywiste, w jaki sposób, a nawet z którym z czasowników
                        należy łączyć <w>χέρνιβας</w>. Kovacs (2002: 337) w swoim przekładzie tłumaczy
                        <w>χέρνιβες</w> jako „lustral basin” i łączy z <w>λαμβάνειν</w>, uzyskując
                        zdanie: „The son of Peleus took the basket and the lustral basin and
                        sped in a circle about the altar”. Trzcionkowski natomiast w haśle
                        słownikowym na temat chernips proponuje przekład: „syn Peleusa
                        wkoło ołtarza bogini, trzymając koszyk, pobiegł z chernibes”, co jest
                        zgodne z interpretacją Kovacsa, przez chernibes rozumie on wodę
                        w znaczeniu „naczynia z wodą” (jak w pozostałych dwóch passusach
                        analizowanych w tym samym miejscu hasła słownikowego –
                        z Ptaków, w. 958 i Pokoju, w. 956 Arystofanesa: „weź/bierz wodę”).
                        Z tych interpretacji wynika, że ofiarnik podczas obchodzenia ołtarza
                        musiał w jednej ręce trzymać kosz ofiarny, w drugiej – naczynie
                        z wodą. Tak samo opisuje to Arystofanes (<title>Pax</title>, w. 956): τὸ <w>κανοῦν</w>
                        <w>λαβὼν</w> σὺ καὶ τὴν <w>χέρνιβα</w> <w>περίιθι</w> τὸν <w>βωμόν</w> – „bierz kosz i naczynie
                        na wodę, i obejdź ołtarz”. Taką możliwość zdaje się też potwierdzać
                        ikonografia – na malarstwie wazowym w zbiorze van Stratena
                        (1995) znajduje się siedem przedstawień postaci z koszem ofiarnym
                        w lewej ręce i naczyniem na wodę w prawej: ryc. 27 (opis 215 katalogowy),
                        30 (opis 216), 31–32 (opis 217), 33 (opis 216) 34–35 (opis 218).</p>
                    <p>W tych wypadkach naczynia zostały zidentyfikowane przez van
                        Stratena (wraz z bibliografią do każdego z przedstawień przy opisach
                        katalogowych) jako chernibes (w wypadku ryc. 27 w opisie jest
                        phiale – miska, która jednak kształtem przypomina wszystkie pozostałe
                        reprezentacje). Tylko na jednym z nich – nr 27 – można by się
                        dopatrzeć obchodzenia ołtarza (dokładnie w tym wypadku hermy,
                        przy której ma zostać złożona ofiara z kozła) z obiema rękami zajętymi
                        – przez kosz i chernips. Postać w lewej ręce, na wysokości piersi,
                        trzyma kosz, a w prawej, na wysokości głowy, miskę – chernips.
                        We wszystkich tych przedstawieniach naczynia na wodę lustralną
                        mają kształt dość głębokich mis (zob. Himmelmann 1997: też 11,
                        ryc. 2) – takich, w których można zanurzyć obie dłonie podczas obmywania.
                        Niektóre z nich, jak np. z reprodukcji nr 35, mają nawet
                        wielkość pokaźnego garnka. Połączenie tych danych ikonograficznych
                        z omawianym passusem prowadzi do pytania, czy interpretacja,
                        przyjęta przez Kovacsa, Trzcionkowskiego, a także Collarda
                        i Morwooda (2017: 227 i 633) jest jedyną możliwą. Słowo <w>ὁμοῦ</w>, które
                        w funkcji przyimkowej nigdy nie łączy się z biernikiem, występuje
                        tutaj w znaczeniu przysłówkowym „razem”, „równocześnie”,
                        „w tym samym czasie”. Powracając do problemów składniowych
                        zarysowanych powyżej, można postawić pytanie, czy równocześnie
                        trzymał (i kosz, i naczynie), czy też równocześnie obiegał (i ołtarz,
                        i naczynie/a)? Być może należałoby przyjąć możliwość obchodzenia
                        ołtarza, przy którym / pod którym / na którym stoją naczynia (jedno,
                        czy więcej?) z wodą lustralną.</p>
                    <p>Wypada jeszcze tylko odnotować, że z przekładu Łanowskiego
                        woda w ogóle dosłownie wyparowała: „obszedł ołtarz wokoło, z koszykiem
                        w ręku, sypiąc krupy ofiar” (1980, 567).</p>
                    <p>1572: <w>δέξαι</w> τὸ <w>θῦμα</w> τόδε – „przyjmij tę ofiarę”. Jest to standardowa
                        formuła modlitewna przy składaniu ofiary – modlitwa obejmowała
                        konkretną intencję, w jakiej ofiarnik składa bogu dar (w tym wypadku
                        w intencji bezpiecznej żeglugi i zdobycia Troi: δὸς <w>γενέσθαι</w> <w>πλοῦν</w>
                        <w>νεῶν</w> <w>ἀπήμονα</w> etc.) oraz prośbę o przyjęcie daru (Naiden 2013: 52–54;
                        Pulleyn 1997: 7–8 z przypisem 17 na s. 7).</p>
                    <p>1578–1579: <w>ἱερεὺς</w> δὲ <w>φάσγανον</w> <w>λαβὼν</w> <w>ἐπεύξατο</w>, / <w>λαιμόν</w> τ᾽
                        <w>ἐπεσκοπεῖθ</w>᾽, <w>ἵνα</w> <w>πλήξειεν</w> <w>ἄν</w> – „a kapłan chwyciwszy za miecz, modlił
                        się / i oglądał szyję, gdzie by tu uderzyć”. Modlitwa towarzyszy
                        całemu przebiegowi ofiary, a nie tylko ją poprzedza (Pulleyn 1997: 8).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Iphigenia_Aulidensis_1591-1597">
                    <head>Iphigenia Aulidensis 1591-1597</head>
                    <p>Ciąg dalszy opowieści posłańca na temat wydarzeń wokół ofiary z Ifigenii.
                        Po przygotowaniach do ofiary, przemowie Kalchasa i modlitwie
                        Achillesa, kapłan dokonujący ofiary – hiereus – zadaje cios, dla wszystkich
                        dobrze słyszalny (w. 1582: <w>πληγῆς</w> <w>κτύπον</w> γὰρ <w>πᾶς</w> τις <w>ᾔσθετ</w>᾽ ἂν
                        <w>σαφῶς</w>). Poeta pisze o „odgłosie” uderzenia mieczem, a zarazem o tym,
                        że już w tym momencie nikt z uczestników nie widział dziewczyny,
                        która znikła. Na jej miejscu znalazła się łania (w. 1586–1587: „zjawa od
                        jakiegoś boga”: ἐκ <w>θεῶν</w> <w>τινος</w> / <w>φάσμ</w>᾽), leżąca na ziemi (w. 1587 <w>ἐπὶ</w>
                        <w>χθονί</w>), której krew bryzgała na ołtarz (w. 1589: ἧς <w>αἵματι</w> <w>βωμὸς</w> <w>ἐραίνετ᾽</w>). W tej sytuacji ponownie zabiera głos Kalchas.</p>
                    <quote><lb/>Ὦ τοῦδ᾽ Ἀχαιῶν κοίρανοι κοινοῦ στρατοῦ,
                        <lb/>ὁρᾶτε τήνδε θυσίαν, ἣν ἡ θεὸς
                        <lb/>προύθηκε βωμίαν, ἔλαφον ὀρειδρόμον;
                        <lb/>ταύτην μάλιστα τῆς κόρης ἀσπάζεται,
                        <lb n="1595"/>ὡς μὴ μιαίνοι βωμὸν εὐγενεῖ φόνῳ.
                        <lb/>ἡδέως τε τοῦτ᾽ ἐδέξατο, καὶ πλοῦν οὔριον
                        <lb/>δίδωσιν ἡμῖν Ἰλίου τ᾽ ἐπιδρομάς.</quote>
                    <quote><lb/>O dowódcy wspólnego wojska Achajów,
                        <lb/>Patrzcie na tę ofiarę, którą bogini
                        <lb/>Położyła przy ołtarzu, na biegającą po górach łanię;
                        <lb/>To nią bardziej od dziewczyny się cieszy,
                        <lb n="1595"/>Żeby ołtarza nie skalać szlachetną krwią.
                        <lb/>I chętnie ją przyjęła, i żeglugę przy pomyślnych wiatrach
                        <lb/>Nam daje i zdobycie Ilionu.</quote>
                    <p>1592–1593: <w>ὁρᾶτε</w> <w>τήνδε</w> <w>θυσίαν</w> […] / <w>βωμίαν</w> – „patrzcie na tę ofiarę
                        […] przy ołtarzu”. W tym miejscu – jak wynika z kontekstu – „ofiara”
                        (thysia) – znaczy tyle, co thyma: zwierzę ofiarne, to, co jest zabijane
                        w ofierze. Kalchas wskazuje na łanię, którą bogini położyła (dosłownie
                        „podstawiła”, zamieniła, postawiła zamiast: <w>προ-τίθημι</w>) jako <w>βωμίαν</w>
                        – „taką, która znajduje się przy ołtarzu”.</p>
                    <p>1596: <w>ἡδέως</w> τε <w>τοῦτ</w>᾽ <w>ἐδέξατο</w> – „i chętnie ją przyjęła”. Por.
                        wers 1572 powyżej: <w>δέξαι</w> τὸ <w>θῦμα</w> τόδε.</p>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
