<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Oedipus Coloneus (Oἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ, Edipo a Colono)</title>
                <title xml:lang="en">Oedipus Coloneus (Oἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ, Oedipus at Colonus)</title>
                <title xml:lang="pl">Oedipus Coloneus (Oἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ, Edyp w Kolonos)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_15_oedipus_coloneus</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Oedipus Coloneus (Oἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ, Edyp w Kolonos)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 189-194</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Według starożytnej tradycji sztuka została wystawiona w roku 402/401
                        (w 3. roku 94. olimpiady), już po śmierci poety (w roku 405), przez jego
                        wnuka Sofoklesa, syna Aristona, za archontatu Mykona. Przedmiotem
                        badań i sporów uczonych jest data powstania dramatu, którą sytuuje
                        się w komentarzach między rokiem 411 a 406 (zob. Markantonatos
                        2007: 35–39 z pełną bibliografią na ten temat).</p>
                    <p>Wszystkie (z jednym wyjątkiem: w. 1407–1409) bezpośrednie nawiązania
                        do ofiary krwawej w tej sztuce mają związek z miejscem kultu
                        Posejdona i ofiarami dla niego. Pojawiają się dopiero po pierwszym
                        powrocie na scenę Tezeusza (w. 887).</p>
                    <p>Wcześniej mamy jedynie szczegółowy opis ofiary płynnej dla Eumenid
                        i rytualnego oczyszczenia (<w>καθαρμός</w>, w. 466) przed jej składaniem
                        (w. 466–492). Jest to oczyszczenie wodą ze źródła, tak naprawdę
                        jest to bardziej <w>χέρνιψ</w> niż <w>καθαρμός</w>. Edyp ma przystroić uchwyty
                        krateru do mieszania ofiary płynnej za pomocą owczej wełny (w. 475),
                        wylać ofiarę płynną przygotowaną bez wina i pomodlić się z twarzą
                        zwróconą na wschód (w. 477, 484). Obmycia i choai wspomniane są
                        jeszcze w mowie posłańca po śmierci Edypa (w. 1599).</p>
                    <p>Ołtarz Posejdona stanowi tu ważny punkt topograficzny (Shuckburgh
                        1955: xxiv) – nie leży w zasięgu wzroku widzów i nie jest bezpośrednio
                        związany z akcją, ale to od niego przybiega dwukrotnie na scenę Tezeusz,
                        do niego powraca, stamtąd zwołuje ludzi do pościgu, a całość akcji dzieje
                        się podczas składania ofiar Posejdonowi lub w wymuszonych przerwach
                        między nimi (Markantonatos 2007, 25). Święty okrąg Posejdona musiał
                        przylegać bezpośrednio do świętego gaju Eumenid, w którym toczy się
                        akcja sztuki – nie dalej niż na odległość głosu: Τίς ποθ᾽ ἡ <w>βοή</w> (w. 887).</p>
                    <p>W wersach 54–55 Kolonos nazwane jest „świętym krajem Posejdona”.
                        W Kolonos Posejdon był czczony jako Poseidon Hippios – ojciec
                        i opiekun koni (Kokkinou 2014: 60–61; Burkert 1985a: 138 z przypisami
                        31–32 na s. 402–403). Tukidydes mówi, że w Kolonos jest „sanktuarium
                        [<w>ἱερόν</w>] Posejdona” (w. 8.67.2: ξυνέκλῃσαν τὴν <w>ἐκκλησίαν</w>
                        ἐς τὸν Κολωνόν [ἔστι δὲ <w>ἱερὸν</w> Ποσειδῶνος ἔξω πόλεως ἀπέχον
                        σταδίους μάλιστα δέκα]). Jeszcze Pauzaniasz poświadcza istnienie
                        tego ołtarza w tym miejscu (w. 1.30.4: καὶ <w>βωμὸς</w> Ποσειδῶνος Ἱππίου
                        καὶ Ἀθηνᾶς Ἱππίας, ἡρῷον δὲ Πειρίθου καὶ Θησέως Οἰδίποδός τε
                        καὶ Ἀδράστου). W wersie 889 Tezeusz nazywa Posejdona „władcą Kolonos”
                        (<w>ἐπιστάτης</w> Κολωνοῦ).</p>
                    <p>O kulcie Posejdona, wyraźnym już u Homera (np. <title>Il</title>. 11.728,
                        <title>Od</title>. 3.4–9; 3.177–179), rzadko wzmiankowano w inskrypcjach (Hermary,
                        Leguilloux 2004: 87–88). Typowym zwierzęciem ofiarnym jest
                        byk (Kokkinou 2014: 61), bywa też wieprz i baran (zob. w leksykonie
                        hasło τρίττοια <w>βούαρχος</w>). Zwierzęciem szczególnie związanym z Posejdonem
                        był koń (Hom. <title>Hymni</title> 22.4; zob. Burkert 1985a: 138) – jego
                        najczęstszym eponimem jest Hippios (Kokkinou 2014: 61). Z Pauzaniasza
                        (8.7.2; także Apollod. 1.60) wiemy, że składano mu w ofierze
                        konie, które musiały być topione w rzece (inne ofiary z koni por. np.:
                        <title>Il</title>. 21.131–132; X. <title>Cyr</title>. 8.3.24 dla Słońca, Polyb. 23.10.17 dla Ksanthosa,
                        <title>Il</title>. 24.30–34 – ofiara podczas pogrzebu Patroklosa, por. Stengel 1880:
                        182–185), częste natomiast były figurki wotywne koni i jeźdźców
                        znajdowane w jego sanktuariach (Kokkinou 2014: 61 z bibliografią).
                        Kalendarz ofiarny z Thorikos (<title>SEG</title> 33.147) zaleca na ofiarę dla Posejdona
                        (w. 19–20) jednego młodego barana oraz jedną ofiarę z dorosłego
                        zwierzęcia (w. 23–24), i wreszcie barana za 20 drachm (w. 56–57).
                        Kalendarz z Erchii natomiast (<title>LSCG</title> 18) – dwukrotnie ofiarę z barana.</p>
                    <p>Markantonatos (2007, 134–135) zasugerował, by w ostatnich scenach
                        sztuki, bezpośrednio poprzedzających śmierć Edypa, widzieć
                        ukryty przed oczami widzów rytuał ofiarny związany z kultem
                        zmarłych, wymieniając modlitwę chóru, procesję żałobną, przygotowania
                        do pogrzebu, momenty pobożnego milczenia i przygotowania
                        do ablucji. Jest to wizja atrakcyjna, jednak nadal pozostaje jedynie
                        hipotezą.</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Oedipus_Coloneus_887-890">
                    <head>Oedipus Coloneus 887-890</head>
                    <p>Słowa Tezeusza wbiegającego na scenę w środku kłótni chóru starców
                        z Kolonos z Kreonem i jego zbrojnymi o Edypa, którego zamierza
                        porwać do Teb.</p>
                    <quote><lb/>Τίς ποθ᾽ ἡ βοή; τί τοὔργον; ἐκ τίνος φόβου ποτὲ
                        <lb/>βουθυτοῦντά μ᾽ ἀμφὶ βωμὸν ἔσχετ᾽ ἐναλίῳ θεῷ
                        <lb/>τοῦδ᾽ ἐπιστάτῃ Κολωνοῦ; Λέξαθ᾽, ὡς εἰδῶ τὸ πᾶν,
                        <lb n="890"/>οὗ χάριν δεῦρ᾽ ᾖξα θᾶσσον ἢ καθ᾽ ἡδονὴν ποδός.</quote>
                    <quote><lb/>Co to teraz za krzyk? Co się dzieje? Ze strachu przed czym
                        <lb/>Powstrzymaliście mnie przy ołtarzu, kiedy składałem w ofierze byka
                        morskiemu bogu,
                        <lb/>Władcy Kolonos? Mówcie! Żebym zrozumiał dokładnie,
                        <lb n="890"/>Z jakiego powodu biegłem tu szybko, niechętną nogą.</quote>
                    <p>888: <w>βουθυτοῦντα</w> – „kiedy składałem w ofierze byka”. Zob. komentarz
                        do A. Ch. 261 (<w>βούθυτος</w>), także poniżej wers 1495. Czasownik 
                        <w>βουθυτέω</w> – „składam w ofierze wołu” rzadko występuję w literaturze 
                        (E. <title>El</title>. 785, Ar. <title>Pl</title>. 819) i zaledwie kilka razy na inskrypcjach (np.
                        <title>IG</title> II, 594, 5: τὰς θυσίας <w>ἐβουθύτησεν</w>). Jak wyraźnie widać z passusu
                        w Ar. <title>Pl</title>. 819 (zob. komentarz Bednarka 2017: 228–229 do tego miejsca),
                        mimo oczywistej etymologii mógł on oznaczać także „prestiżową
                        i kosztowną” ofiarę z innego zwierzęcia.</p>
                    <p>888: ἀμφὶ <w>βωμὸν</w> […] <w>ἐναλίῳ</w> θεῷ – „przy ołtarzu […] dla morskiego
                        boga”. Ołtarz Posejdona musiał znajdować się w niedalekiej odległości
                        od gaju Eumenid – Tezeusz usłyszał krzyki podczas składania
                        ofiary przy tym ołtarzu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Oedipus_Coloneus_897-901">
                    <head>Oedipus Coloneus 897-901</head>
                    <p>Kontynuacja poprzedniej sceny. Tezeusz, który sam odszedł od
                        ofiar i przybiegł sprawdzić, co się dzieje, teraz wzywa wszystkich innych,
                        którzy uczestniczyli w ofierze dla Posejdona, by puścili się w pościg
                        za porwanymi przez Tebańczyków córkami Edypa.</p>
                    <quote><lb/>Οὔκουν τις ὡς τάχιστα προσπόλων μολὼν
                        <lb/>πρὸς τούσδε βωμοὺς πάντ᾽ ἀναγκάσει λεὼν
                        <lb n="900"/>ἄνιππον ἱππότην τε θυμάτων ἄπο
                        <lb/>σπεύδειν ἀπὸ ῥυτῆρος […].</quote>
                    <quote><lb/>Więc niech jak najszybciej ktoś ze sług pobiegnie
                        <lb/>Do tych ołtarzy i wszystkim ludziom nakaże,
                        <lb n="900"/>Pieszym i konnym, od ofiar
                        <lb/>Spieszyć, nie ściągając lejców […].</quote>
                    <p>898: πρὸς <w>τούσδε</w> <w>βωμούς</w> – „do tych ołtarzy”. Komentarz Shuckburgha
                        (1955: 175) każe widzieć tu poetycką formę pluralną na określenie
                        jednego ołtarza wspomnianego wyżej w wersie 888. Jednak według
                        wersów 1070–1071 (tak samo zresztą u Pauzaniasza, zob. wstęp
                        powyżej) w tym miejscu były dwa ołtarze: Posejdona Hippiosa i Ateny
                        Hippii. Ponieważ w tym passusie Tezeusz przyzywa ludzi zgromadzonych
                        w miejscu składania ofiar (Kamerbeek 1984: 132), a nie tylko
                        odwołuje się do ofiary, którą sam składał, jest oczywiste, że pluralis
                        odnosi się do tych dwóch ołtarzy.</p>
                    <p>900: <w>θυμάτων</w> ἀπό – „od ofiar”. <w>Θύματα</w> – tutaj tyle, co <w>θυσίαι</w>.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Oedipus_Coloneus_1156-1159">
                    <head>Oedipus Coloneus 1156-1159</head>
                    <p>Kwestia Tezeusza, który po powrocie z pościgu za córkami Edypa
                        informuje go, że przy ołtarzu Posejdona, któremu składał wcześniej
                        ofiary (w. 887–890 i tutaj w. 1159) siedzi błagalnik, który „jakoś”
                        (πως – Kamerbeek 1984: 163 sugeruje, że przez owo „jakoś” należy
                        rozumieć „nagle”, ponieważ nikt się tam Polynejkesa nie spodziewał)
                        przypadł do ołtarza. Kolejny raz ołtarz Posejdona staje się ważnym
                        topograficznym punktem odniesienia, ponownie otwierającym nową
                        sekcję akcji. Ten sam ołtarz wspomina też później kolejny raz, choć nie
                        wprost, Polynejkes w swej mowie do Edypa (w. 1285–1286).</p>
                    <quote><lb/>Φασίν τιν᾽ ἡμῖν ἄνδρα, σοὶ μὲν ἔμπολιν
                        <lb/>οὐκ ὄντα, συγγενῆ δέ, προσπεσόντα πως
                        <lb/>βωμῷ καθῆσθαι τῷ Ποσειδῶνος, παρ᾽ ᾧ
                        <lb/>θύων ἔκυρον, ἡνίχ᾽ ὡρμώμην ἐγώ.</quote>
                    <quote><lb/>Mówią, że jakiś nam człowiek, chociaż nie jest
                        <lb/>Z twojego miasta, ale twój krewny, przypadł jakoś
                        <lb/>Do ołtarza Posejdona i przy nim siedzi, przy którym
                        <lb/>Akurat składałem ofiary, kiedy ruszyłem [w pościg].</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Oedipus_Coloneus_1407-1410">
                    <head>Oedipus Coloneus 1407-1410</head>
                    <p>Słowa Polynejkesa do sióstr, które błaga, by mimo ojcowskiej klątwy
                        (w. 1354–1396), pochowały jego ciało i dopełniły pogrzebowych
                        rytuałów.</p>
                    <quote><lb/>ἐὰν αἱ τοῦδ᾽ ἀραὶ
                        <lb/>πατρὸς τελῶνται καί τις ὑμὶν ἐς δόμους
                        <lb/>νόστος γένηται, μή μ᾽ ἀτιμάσητέ γε,
                        <lb n="1410"/>ἀλλ᾽ ἐν τάφοισι θέσθε κἀν κτερίσμασιν.</quote>
                    <quote><lb/>Jeśli te klątwy
                        <lb/>Ojca się spełnią i któraś z was wróci
                        <lb/>Do domu, nie odmawiajcie mi czci,
                        <lb n="1410"/>Ale pogrzebcie mnie w grobie i złóżcie ofiary nagrobne.</quote>
                    <p>1410: <w>κτερίσμασιν</w> – <w>κτερίσματα</w>: „ofiary, dary nagrobne”. Słowo
                        w tej formie (tylko pluralis) pojawia się wyłącznie u Sofoklesa (<title>El</title>. 434
                        i 931 oraz tutaj) i Eurypidesa (<title>Supp</title>. 309, <title>Tr</title>. 1249, <title>Hel</title>. 1391). W przywołanych
                        passusach z <title>Elektry</title> jest oczywiste, że chodzi o kwiaty i libacje.
                        W innych kontekstach nie jest to oczywiste i z tego powodu może
                        oznaczać wszelkie dary dla zmarłych, także krwawe. Nie było nawet
                        komentowane przez żadnych leksykografów. Pojawia się zawsze
                        w kontekście ofiar czy darów nagrobnych i odpowiada Homerowemu
                        <w>κτέρεα</w> – ogólnie „dary dla zmarłych” lub nawet „obrzędy pogrzebowe”
                        (np. <title>Od</title>. 1.291). Nie można dowieść na podstawie żadnego z zachowanych
                        wystąpień, czy obrzędy te mogły obejmować także ofiary
                        krwawe, nie można też tego jednak wykluczyć.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Oedipus_Coloneus_1491-1495">
                    <head>Oedipus Coloneus 1491-1495</head>
                    <p>Antystrofa chóru z ostatniego epeisodionu, w której zwraca się on
                        do Tezeusza, przywołując go, by przybył wobec nadchodzącej i zapowiadanej
                        znakami (grzmoty i błyskawice) śmierci Edypa. Po raz
                        wtóry Tezeusz jest wzywany podczas składania ofiary dla Posejdona
                        (w. 887–890).</p>
                    <quote><lb/>Ἰὼ <del>ἰώ</del>, παῖ, βᾶθι, βᾶθ᾽,
                        <lb/>εἴτ᾽ ἄκρον ἐπὶ γύαλον
                        <lb/>ἐναλίῳ Ποσειδαονίῳ θεῷ
                        <lb n="1495"/>βούθυτον ἑστίαν ἁγίζων, ἱκοῦ.</quote>
                    <quote><lb/>O! Przyjdź, synu, przyjdź!
                        <lb/>Jeśli w najdalszym zakątku polany
                        <lb/>Dla morskiego boga Posejdona
                        <lb n="1495"/>Poświęcasz w ofierze byka na ołtarzu, przybądź!</quote>
                    <p>1495: <w>βούθυτον</w> <w>ἑστίαν</w> <w>ἁγίζων</w> – „poświęcasz w ofierze byka na
                        ołtarzu”, dosłownie „poświęcasz palenisko wołoofiarne” (podobnie,
                        jako przydawka do ἔσχαρα, zob. Ar. <title>Av</title>. 1232 z komentarzem Bednarka
                        2017: 66–67 wraz z moim komentarzem do A. <title>Ch</title>. 261). W wersie 94
                        fragmentarycznego Erechteusa Eurypidesa znajduje się zwrot ἐν φο-
                        ναῖσι <w>βουθύτοις</w> (zob. Collard, Cropp, Lee 1995: 174 i 193). <w>Ἑστία</w> –
                        palenisko ołtarza tutaj metonimicznie zamiast <w>βωμός</w>. <w>Ἁγίζω</w> w okresie
                        klasycznym oznacza „poświęcić”, czyli „oddać, złożyć, w domenie
                        tego, co święte” (Ekroth 2002: 115: „to place in the domain of the sacred”,
                        za: Casabona 1966: 198 i Rudhardt 1992, 235–236). W niniejszym
                        passusie dawałoby to sens „poświęcasz – czyli składasz – woły na ołtarzu”,
                        jednak – jak sugeruje Gunnel Ekroth (2002: 115) – może też
                        oznaczać „spalić zupełnie” (za <title>Etym. Magn</title>., s.v. tyle, co <w>ἐναγίζειν</w> i <w>κατακαίειν</w>), co w tym miejscu miałoby uzasadnienie.</p>
                </div>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
