<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Heraclidae (Ἡρακλεῖδαι, Gli Eraclidi)</title>
                <title xml:lang="en">Heraclidae (Ἡρακλεῖδαι, Children of Heracles)</title>
                <title xml:lang="pl">Heraclidae (Ἡρακλεῖδαι, Dzieci Heraklesa)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_18_heraclidae</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Heraclidae (Ἡρακλεῖδαι, Dzieci Heraklesa)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 213-231</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body><!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Wiele wskazuje na to, że tekst <title>Heraklidów</title> przekazany przez tradycję
                        rękopiśmienną jest znacząco uszczuplony w stosunku do postaci pierwotnej,
                        za czym przemawiają zarówno braki i niekonsekwencje w treści
                        sztuki (zwłaszcza w odniesieniu do śmierci Makarii), jak i świadectwa
                        zewnętrzne (przynajmniej pięciu fragmentów zachowanych
                        u Stobajosa jako pochodzących z tej sztuki nie ma w tekście głównym
                        – fr. 851–854 i 949).</p>
                    <p>Z jednej strony dziełu wytykano brak wyraźnie zarysowanych charakterów,
                        a nawet brak głównego bohatera i uznawano je za zbiór „obrazów
                        dramatycznych” (Łanowski 2005: 199) czy etiud o chropowatej,
                        rwanej strukturze. Z drugiej zaś tragedia jest bogata w Eurypidesowe
                        sentencje, sofistyczne agony i podejmuje znany z innych dzieł poety
                        temat dobrowolnej śmierci za ojczyznę.</p>
                    <p>Jej treścią jest los dzieci Heraklesa po śmierci ojca, prześladowanych
                        przez Eurysteusza. Chronią się one w Attyce, w Maratonie, jako
                        błagalnicy – wielokrotnie i do znużenia w tekście przywoływany jest
                        ołtarz, przy którym dzieje się większość akcji. Udzielenie azylu błagalnikom
                        wywołuje konflikt wojsk attyckich z armią Eurysteusza, zakończony
                        zwycięstwem Tezeidów. Ceną za zwycięstwo staje się jednak
                        – wyrokiem wieszczka – śmierć córki Heraklesa, Makarii.</p>
                    <p>Datowanie sztuki jest przedmiotem sporu. Wilamowitz-Moellendorff
                        określił ramy czasowe, w których sztuka mogła być wystawiona,
                        na lata między 430 a 427 rokiem i do dzisiaj dyskusja naukowa rzadko
                        wychodzi poza te daty (zob. Wilkins 1993: xxxiv–xxxv z odniesieniem
                        do nielicznych propozycji datowania znacznie późniejszego).</p>
                    <p>Tematyka ofiarna jest w sztuce reprezentowana głównie za sprawą
                        problemu ofiary ludzkiej wymuszanej przez bogów wyrocznią jako
                        warunku koniecznego zapewniającego zwycięstwo w bitwie. Ważną
                        rolę odgrywa ołtarz – bomos – jako punkt centralny większości akcji.</p>
                    <p>W pierwszych scenach sztuki, do wersu 380, czyli w prologu,
                        parodosie, komosie i pierwszym stasimonie, jedynym terminem języka
                        ofiarnego jest ołtarz, <w>βωμός</w>, oraz różne pochodzące od niego
                        derywaty przymiotnikowe i czasownikowe (<w>βώμιος</w>, <w>προβώμιος</w>,
                        <w>ἐπιβωμιοστατέω</w> etc.). Pojawiają się one tam trzynaście razy (dwa
                        razy jest to <w>ἐσχάρα</w> – w w. 121, 127) albo jako centralne miejsce akcji na
                        scenie, jako azyl błagalników – dzieci Heraklesa, albo jako punkt odniesienia
                        w dyskusji nad świętym prawem hikezji. Poniżej uwzględniono
                        wszystkie te wystąpienia w formie katalogu z podstawowym
                        komentarzem.</p>
                    <p>Tekst grecki według wydania: Wilkins (1993).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Heraclidae_33">
                    <head>Heraclidae 33</head>
                    <p>Pierwsze wskazanie na centralne miejsce akcji – ołtarz na skene –
                        przy którym siedzą dzieci Heraklesa jako błagalnicy.</p>
                    <quote><lb/>ἱκέται καθεζόμεσθα βώμιοι θεῶν.</quote>
                    <quote><lb/>Siedzimy jako błagalnicy bogów przy ołtarzu.</quote>
                    <p><w>βώμιοι</w> – przymiotnik βώμιος występuje w epoce klasycznej wyłącznie
                        w poetyckich tekstach tragicznych (np. u Sofoklesa – <title>Ant</title>. 1301,
                        <title>OT</title> 183 i Eurypidesa – <title>Ph</title>. 274 i 1740, <title>Supp</title>. 93) i ma znaczenie lokatywne:
                        „ołtarzowy”, „związany z ołtarzem”, to znaczy „znajdujący
                        się przy ołtarzu”. Genetivus <w>θεῶν</w> odnosi się do <w>ἱκέται</w>, nie do <w>βώμιοι</w>.
                        Błagalnicy są błagalnikami bogów, którzy znajdują się przy ołtarzu
                        (por. Allan 2001: 135). Jest to ołtarz Zeusa, a nie „bogów”, jak wprost
                        mówi to wers 121 (poniżej). Taka sama fraza – <w>ἱκέται</w> <w>βώμιοι</w> występuje
                        w wersie 196.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_43-44">
                    <head>Heraclidae 43-44</head>
                    <quote><lb/>νέας γὰρ παρθένους αἰδούμεθα
                        <lb/>ὄχλῳ πελάζειν κἀπιβωμιοστατεῖν.</quote>
                    <quote><lb/>Bo wstyd nam, że młode dziewczyny
                        <lb/>Ukazują się tłumowi i stają przy ołtarzu jako błagalnice.</quote>
                    <p><w>κἀπιβωμιοστατεῖν</w> – złożony czasownik <w>ἐπιβωμιοστατέω</w> (<w>ἐπί</w> +
                        <w>βωμός</w>/<w>βώμιος</w> + ἵστημι – „stawać przy ołtarzu [jako błagalnik]”, zob.
                        Wilkins 1993: 55) jest Eurypidesowym hapax legomenon.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_61-62">
                    <head>Heraclidae 61-62</head>
                    <p>Słowa Jolaosa w odpowiedzi na wezwanie herolda, który domaga
                        się od niego i dzieci Heraklesa powrotu do Argos. Jolaos odmawia,
                        twierdząc, że znalazł obronę przy ołtarzu Zeusa i w Attyce.</p>
                    <quote><lb/>οὐ δῆτ᾽, ἐπεί μοι βωμὸς ἀρκέσει θεοῦ,
                        <lb/>ἐλευθέρα τε γαῖ᾽ ἐν ᾗ βεβήκαμεν.</quote>
                    <quote><lb/>Nie! Ponieważ ołtarz boga mnie umacnia
                        <lb/>i wolna ziemia, do której przybyliśmy.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_73-74">
                    <head>Heraclidae 73-74</head>
                    <p>Pierwsze słowa parodosu. Chór odnosi się do ostatnich słów Jolaosa
                        w prologu, który krzykiem przyzywa pomocy Ateńczyków.</p>
                    <quote><lb/>τίς ἡ βοὴ βωμοῦ πέλας
                        <lb/>ἕστηκε; ποίαν συμφορὰν δείξει τάχα;</quote>
                    <quote><lb/>Kto przy ołtarzu krzyk
                        <lb/>Podnosi? Jakie nieszczęście nam zaraz ukaże?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_78-79">
                    <head>Heraclidae 78-79</head>
                    <p>Jolaos wyjaśnia chórowi swoje zachowanie, wskazując na herolda
                        (<w>ὅδε</w>), któremu zarzuca pogwałcenie czci bogów przez odrywanie go
                        przemocą od ołtarza.</p>
                    <quote><lb/>ὅδ᾽, ὦ ξένοι, με σοὺς ἀτιμάζων θεοὺς
                        <lb/>ἕλκει βιαίως Ζηνὸς ἐκ προβωμίων.</quote>
                    <quote><lb/>To on, o przyjaciele, nie szanując waszych bogów,
                        <lb/>Siłą ściąga mnie ze stopni ołtarza Zeusa.</quote>
                    <p><w>προβώμιος</w> – przymiotnik oznaczający: to znajduje się przy/przed/
                        pod ołtarzem. Występuje tylko w poezji (poza Eurypidesem jeszcze
                        tylko raz u Sofoklesa, fr. 817, 1, dwa razy we fragmentach Pindara – 6a
                        i 521a), oznaczając albo przestrzeń przy ołtarzu – jak tutaj, albo też to,
                        co dzieje się przy ołtarzu, stąd w Ionie 376 <w>προβώμια</w> są σφαγαί μή-
                        λων – ofiary spełniane przy ołtarzu (Wilkins 1993: 63).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_120-122">
                    <head>Heraclidae 120-122</head>
                    <p>Pierwsze słowa z pierwszego epeisodionu. Na scenę wchodzi Demofont,
                        syn Tezeusza i Fedry, władca Aten i zwraca się do przodownika
                        chóru, który również znajduje się przy ołtarzu – w tym wypadku
                        występuje tu <w>ἔσχαρα</w> jako synonim dla βωμός (zob. Högemann, Prayon
                        1996) – wskazany cztery wersy poniżej w odpowiedzi przodownika
                        chóru.</p>
                    <quote><lb n="120"/>ἐπείπερ ἔφθης πρέσβυς ὢν νεωτέρους
                        <lb/>βοηδρομήσας τήνδ᾽ ἐπ᾽ ἐσχάραν Διός,
                        <lb/>λέξον, τίς ὄχλον τόνδ᾽ ἀθροίζεται τύχη;</quote>
                    <quote><lb n="120"/>Jeśliś – chociaż jesteś starszy – wyprzedził młodszych
                        <lb/>Z krzykiem dobiegłszy do tego ołtarza,
                        <lb/>Powiedz, jakie zrządzenie zgromadziło tutaj ten tłum?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_123-125">
                    <head>Heraclidae 123-125</head>
                    <p>Chór odpowiada Demofontowi, przedstawiając Jolaosa i dzieci
                        Heraklesa, ponownie wskazując na ołtarz jako miejsce centralne
                        akcji.</p>
                    <quote><lb/>ἱκέται κάθηνται παῖδες οἵδ᾽ Ἡρακλέους
                       <lb/>βωμὸν καταστέψαντες, ὡς ὁρᾷς, ἄναξ,
                        <lb n="125"></lb>πατρός τε πιστὸς -'Ιόλεως παραστάτης.</quote>
                    <quote><lb/>Usiadły tu jako błagalnicy dzieci Heraklesa,
                        <lb/>Ozdobiły ołtarz, jak widzisz, panie,
                        <lb/>I wierny towarzysz ich ojca, Jolaos.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_127-128">
                    <head>Heraclidae 127-128</head>
                    <p>Na pytanie Demofonta o powód krzyków błagalników, chór udziela
                        odpowiedzi, wskazując na herolda, który nadal usiłuje siłą odciągnąć
                        dzieci od ołtarza. Tutaj ponownie <w>ἐσχάρα</w> zamiast <w>βωμός</w>.</p>
                    <quote><lb/>βίᾳ νιν οὗτος τῆσδ᾽ ἀπ᾽ ἐσχάρας ἄγειν
                        <lb/>ζητῶν βοὴν ἔστησε.</quote>
                    <quote><lb/>Siłą on chcąc ich od ołtarza zabrać,
                        <lb/>Wzniecił krzyk.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_144-146">
                    <head>Heraclidae 144-146</head>
                    <p>Passus z butnej przemowy herolda z Argos, który próbuje groźbami
                        przekonać Maratończyków do wydania błagalników.</p>
                    <p>Przekłady i komentarze sugerują, że <w>ἀφιγμένοι</w> odnosi się do błagalników,
                        którzy mieliby szukać pomocy przy wielu innych ołtarzach
                        u innych ludów, i zawsze Argiwom udawało się przekonać je do wydania
                        błagalników (Łanowski 2005: 211: „u wielu innych byli już ołtarzy”;
                        tak samo komentarz Wilkinsa 1993: 70). Wydaje się jednak, że
                        jest to nieuzasadnione. Nic nie wiemy o takich innych interwencjach
                        w sprawie dzieci Heraklesa, które byłyby skuteczne. <w>Ἀφιγμένοι</w> –
                        jako coniunctum koncesywne – odnosi się raczej do samych Argiwów,
                        którzy dokądkolwiek i w jakiejkolwiek sprawie przybyli, w pyszałkowatej
                        interpretacji herolda zawsze dostawali bez oporu to, czego
                        chcieli. Tutaj zamiast <w>βωμός</w> mamy z kolei <w>ἑστία</w> – „palenisko ołtarza”
                        jako pars pro toto.</p>
                    <quote><lb/>πολλῶν δὲ κἄλλων ἑστίας ἀφιγμένοι
                        <lb n="145"/>ἐν τοῖσιν αὐτοῖς τοισίδ᾽ ἕσταμεν λόγοις,
                        <lb/>κοὐδεὶς ἐτόλμησ᾽ ἴδια προσθέσθαι κακά.</quote>
                    <quote><lb/>Chociaż byliśmy u wielu już innych ołtarzy,
                        <lb n="145"/>Trzymaliśmy się tych samych argumentów
                        <lb/>I nikt nie odważył się ściągnąć na siebie takich samych nieszczęść.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_196">
                    <head>Heraclidae 196</head>
                    <p>Słowa Jolaosa do herolda, w których przekonuje, że być może z innych
                        miast Tesalii lub Peloponezu udałoby się przepędzić od ołtarza
                        dzieci Heraklesa wraz z opiekunem, ale nie może się to stać w Attyce
                        (na temat funkcji imperfectum w tej frazie zob. Allan 2001: 148 z odniesieniem
                        do opracowań gramatycznych).</p>
                    <quote><lb/>ἤλαυνες ἱκέτας βωμίους καθημένους.</quote>
                    <quote><lb/>Przepędziłbyś błagalników, którzy siedli przy ołtarzu.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_">
                    <head>Heraclidae </head>
                    <p>Demofont w krótkiej (w. 236–249) patetycznej przemowie uzasadnia
                        swoją decyzję o wzięciu w obronę błagalników, trzykrotnie
                        wskazując na ołtarz, jako miejsce azylu, którego nikt – zwłaszcza cudzoziemiec
                        – nie może pogwałcić. Tutaj βώμιος występuje w funkcji
                        urzeczownikowionej – „ty, jako ten, który siedzi przy ołtarzu jako
                        błagalnik”.</p>
                    <quote><lb/>τὸ μὲν μέγιστον Ζεὺς ἐφ᾽ οὗ σὺ βώμιος
                        <lb/>θακεῖς νεοσσῶν τήνδ᾽ ἔχων πανήγυριν·</quote>
                    <quote><lb/>Najważniejsze – Zeus, przy którego ołtarzu ty
                        <lb/>Siedzisz, mając ze sobą tę gromadkę piskląt.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_243-245">
                    <head>Heraclidae 243-245</head>
                    <p>Ciąg dalszy argumentacji Demofonta – szacunek dla błagalników
                        jest gwarancją i znakiem wolności, a zgoda na porwanie ich od ołtarza
                        – znakiem hańby zasługującej na śmierć. Porwanie błagalników
                        jest tutaj przedstawione jako ograbienie i zbezczeszczenie samego
                        ołtarza.</p>
                    <quote><lb/>εἰ γὰρ παρήσω τόνδε συλᾶσθαι βίᾳ
                        <lb/>ξένου πρὸς ἀνδρὸς βωμόν, οὐκ ἐλευθέραν
                        <lb n="245"/>οἰκεῖν δοκήσω γαῖαν.</quote>
                    <quote><lb/>Bo jeśli pozwolę, by ten ołtarz siłą
                        <lb/>Został przez obcego ograbiony, nikt już
                        <lb/>Nie uzna, że mieszkam w wolnej ziemi.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_248-249">
                    <head>Heraclidae 248-249</head>
                    <p>Demofont zwraca się do Jolaosa z ostatecznym zapewnieniem
                        o tym, że nikt siłą go od ołtarza nie porwie.</p>
                    <quote><lb/>καὶ νῦν μὴ τρέσῃς ὅπως σέ τις
                        <lb/>σὺν παισὶ βωμοῦ τοῦδ᾽ ἀποσπάσει βίᾳ.</quote>
                    <quote><lb/>I teraz już się nie bój, nikt cię
                        <lb/>Razem z dziećmi gwałtem od tego ołtarza nie porwie.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_340">
                    <head>Heraclidae 340</head>
                    <p>Pierwsza zapowiedź składania ofiar, co stanie się kluczowym tematem
                        drugiej części dramatu. Demofont odpowiada tutaj na przestrogę
                        chóru, który doradza dobrze wszystko rozważyć, zanim wojska
                        argiwskie z Eurysteuszem staną do walki. Podjąwszy decyzję o niewydawaniu
                        dzieci Heraklesa i Jolaosa, Demofont postanawia zalecić składanie
                        ofiar i zasięgnąć rady wróżbitów przed walką z Eurysteuszem.
                        Należy rozróżnić tutaj badanie ofiar przed podjęciem decyzji o wyruszeniu
                        na bitwę, jeszcze w mieście, nie na polu walki, od typowej
                        ofiary przed bitwą – σφάγια – spełnianej już na polu bitwy, tuż przed
                        atakiem (Pritchett 1971: 109–115). W <title>Heraklidach</title> mamy do czynienia
                        z obydwiema tymi ofiarami (zob. 399–401 i 819–822).</p>
                    <quote><lb/>μάντεις δ᾽ ἀθροίσας θύσομαι.</quote>
                    <quote><lb/>Zgromadzę wróżbitów i polecę składać ofiary.</quote>
                    <p><w>θύσομαι</w> – medialna strona czasownika <w>θύω</w> wskazuje na to, że
                        Demofont nie zamierza sam składać ofiar, ale jedynie zaleci ich spełnienie
                        innym (zob. Smyth § 1725), ewentualnie, że celem tej ofiary jest
                        pozyskanie znaków (tak LSJ, s.v. II), co potwierdza w tym wypadku
                        kontekst i fakt, że to wieszczkom polecane jest składanie ofiar.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_340-345">
                    <head>Heraclidae 340-345</head>
                    <p>W następnych słowach Demofont poleca Jolaosowi opuścić ołtarz
                        i wejść do domu, uznając, że już jest bezpieczny i nic się złego nie stanie.
                        Jolaos jednak odmawia, deklarując, że pozostanie tam aż do szczęśliwego
                        końca bitwy. Ponownie widoczna jest funkcjonalna tożsamość
                        dla bomos i eschara – Demofont prosi o opuszczenie ołtarza – <w>ἐσχάραν</w>
                        <w>λιπών</w>, a Jolaos odpowiada: οὐκ ἂν <w>λίποιμι</w> <w>βωμόν</w>.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΔΕΜΟΦΩΝ</emph>:
                        (…)
                        <lb n="340"/>σὺ δ᾽ ἐς δόμους
                        <lb/>σὺν παισὶ χώρει, Ζηνὸς ἐσχάραν λιπών.
                        <lb/>εἰσὶν γὰρ οἵ σου, κἂν ἐγὼ θυραῖος ὦ,
                        <lb/>μέριμναν ἕξουσ᾽. ἀλλ᾽ ἴθ᾽ ἐς δόμους, γέρον.
                        <lb/><emph>ΙΟΛΑΟΣ</emph>:
                        <lb/>οὐκ ἂν λίποιμι βωμόν· ἑζώμεσθα δὴ
                        <lb n="345"/>ἱκέται μένοντες ἐνθάδ' εὖ πρᾶξαι πόλιν·</quote>
                    <quote><lb/><emph>DEMOFONT</emph>:
                        <lb/>(…)
                        <lb n="340"/>Ty do domu
                        <lb/>Razem z dziećmi idź, opuściwszy ołtarz Zeusa.
                        <lb/>Razem Bo są tu ci, którzy, nawet jeśli mnie nie będzie,
                        <lb/>Zatroszczą się o ciebie. Idź do domu, starcze.
                        <lb/><emph>JOLAOS</emph>:
                        <lb/>Nie mogę opuścić ołtarza. Usiądźmy
                        <lb n="345"/>Jako błagalnicy oczekując tutaj, by miastu dobrze się powiodło.</quote>
                    <p></p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_398-409">
                    <head>Heraclidae 398-409</head>
                    <p>Demofont referuje w tym passusie Jolaosowi wyniki wróżbiarskich
                        badań, jakie zlecił wcześniej. Informuje go o wszystkich przygotowaniach
                        poczynionych przed bitwą z Argiwami, najpierw o gotowości militarnej
                        miasta do starcia z wrogiem. Dalej mówi o dwóch typach ofiar,
                        o jakie zadbał – jedne właśnie spełniają się w mieście pod opieką wróżbiarzy
                        (<w>θυσίαι</w>), inne czekają gotowe do złożenia (<w>σφάγια</w>) tuż przed
                        samą bitwą. Wreszcie opowiada szeroko o badaniach różnych wyroczni,
                        które zgodnie domagają się ofiary z dziewicy. Jakkolwiek tekst nie
                        precyzuje, kim by miała ona być – jest nazwana „jakąkolwiek”, byle
                        ze szlachetnie urodzonego ojca (ἥτις ἐστὶ <w>πατρὸς</w> <w>εὐγενοῦς</w>) – to Demofont
                        w następnych słowach dochodzi do wniosku, że musi chodzić
                        o jego córkę i odmawia jej zabicia.</p>
                    <quote><lb/>καὶ τἀμὰ μέντοι πάντ᾽ ἄραρ᾽ ἤδη καλῶς·
                        <lb/>πόλις τ᾽ ἐν ὅπλοις, σφάγιά θ᾽ ἡτοιμασμένα
                        <lb n="400"/>ἕστηκεν οἷς χρὴ ταῦτα τέμνεσθαι θεῶν,
                        <lb/>τροπαῖά τ᾽ ἐχθρῶν καὶ πόλει σωτήρια,
                        <lb/>θυηπολεῖται δ᾽ ἄστυ μάντεων ὕπο.
                        <lb/>χρησμῶν δ᾽ ἀοιδοὺς πάντας εἰς ἓν ἁλίσας
                        <lb/>ἤλεγξα καὶ βέβηλα καὶ κεκρυμμένα
                        <lb n="405"></lb>λόγια παλαιά, τῇδε γῇ σωτήρια.
                        <lb/>καὶ τῶν μὲν ἄλλων διάφορ᾽ ἐστὶ θεσφάτοις
                        <lb/>πόλλ᾽· ἓν δὲ πᾶσι γνῶμα ταὐτὸν ἐμπρέπει·
                        <lb/>σφάξαι κελεύουσίν με παρθένον Κόρῃ
                        <lb/>Δήμητρος, ἥτις ἐστὶ πατρὸς εὐγενοῦς.</quote>
                    <quote><lb/>Wszystko co do mnie należy dobrze już przygotowałem:
                        <lb/>I miasto pod bronią, i ofiary przed bitwą gotowe
                        <lb n="400"/>Stoją dla tych z bogów, dla których trzeba je zarżnąć,
                        <lb/>I ofiarami za pokonanie wrogów, i za ocalenie państwa
                        <lb/>Wieszczkowie wypełniają miasto.
                        <lb/>Zebrawszy razem wszystkich pieśniarzy wróżb
                        <lb/>Wypytałem ich i o jawne, i o skryte
                        <lb n="405"/>Dawne wyrocznie, zbawcze dla tej ziemi.
                        <lb/>I w boskich słowach wiele jest różnic między nimi,
                        <lb/>Ale we wszystkich jedną i tę samą opinię wyraźnie widać:
                        <lb/>Domagają się, bym zabił na ofiarę dziewicę dla Kory
                        <lb/>Córki Demeter, taką, która pochodzi ze szlachetnego ojca.</quote>
                    <p>399–400: <w>σφάγιά</w> θ᾽ <w>ἡτοιμασμένα</w> / <w>ἕστηκεν</w> – „ofiary przed bitwą
                        gotowe stoją”. Typowa ofiara przed bitwą – σφάγια – nie wymagała
                        ani ołtarza, ani ognia, mięso z takiej ofiary nie mogło być zjadane (Stengel
                        1890; Jameson 1991: 197–227). Ofiarę tego typu spełniał mantis, a nie
                        urzędujący kapłan (Flower 2008: 159–165). Dla zbadania znaków nie
                        rozcinano zwierzęcia w celu inspekcji wnętrzności, znaki odczytywano
                        ze sposobu, w jaki z rany wypływała krew oraz sposobu, w jaki zabite
                        zwierzę padało na ziemię (Ekroth 2002: 252). W Heraklidach ofiara została
                        spełniona przed samym atakiem, kiedy zawiódł plan rozstrzygnięcia
                        sporu w pojedynku dowódców (w. 819–822, zob. poniżej).</p>
                    <p>400: οἷς χρὴ ταῦτα <w>τέμνεσθαι</w> θεῶν – „dla tych z bogów, dla których
                        trzeba je zarżnąć”. Czasownik <w>τέμνειν</w> znaczy „ciąć”. <w>Σφάγια</w>
                        <w>τέμνειν</w> (passivum w komentowanym zdaniu wynika z konieczności
                        składniowej i nie wywołuje żadnej modyfikacji sensu) to „zabić przez
                        podcięcie gardła ofiary typu sphagia”. Jean Casabona uznaje ten zwrot
                        za wyjątkowo rzadki (1966: 399–409 i 211) – faktycznie występuje jeszcze
                        tylko raz u Eurypidesa Supp. 1196: <w>τέμνειν</w> <w>σφάγια</w> χρή. I rzeczywiście,
                        jest to raczej abundantny poetyzm odpowiadający – co też notuje
                        Casabona – znaczeniowo czasownikowi <w>σφαγίζεσθαι</w>. Σφάγιον
                        to jednoznaczny, techniczny termin języka ofiarnego oznaczający
                        szczególny typ ofiary krwawej, jednak przez swój związek morfologiczny
                        z czasownikiem σφάζειν de facto oznacza „to, co ma być zarżnięte
                        na ofiarę”, „to, czego należy pozbawić życia przez podcięcie
                        gardła” – w tym znaczeniu fraza <w>σφάγια</w> <w>τέμνειν</w> tworzy swoistą figurę
                        etymologiczną, zwrot abundantny (zob. też Stengel 1924: 315–316).</p>
                    <p>Dla j a k i c h bogów „należy je zarżnąć”? Stengel (1924: 17) uważał,
                        że ofiary typu sphagia nie były adresowane do żadnego z bogów
                        („bringt man k e i n e n Göttern dar” – wyróżnienie K.B.), ponieważ
                        stanowiły t y l k o apotropaia i ich funkcją było t y l k o odwrócenie możliwego
                        nieszczęścia. Możemy powiedzieć jedynie to, że nie wiadomo,
                        do którego z bogów adresowano taką ofiarę, a nie to, że do żadnego
                        z nich. Sphagia były składane herosom i bogom podziemnym (Ekroth
                        2002: 257–259; Diggle 1981: 16; Burkert 1985a: 60). W komentowanym
                        passusie wprawdzie żaden konkretny bóg nie jest z imienia wskazany,
                        ale tekst nie pozostawia wątpliwości, że sphagia składa się dla bogów
                        i w dodatku, że należy je składać określonym bogom. Ponadto w wersie
                        408 mowa jest o ofierze typu sphagia dla Persefony – oczywiście
                        nie oznacza to bynajmniej, że ofiary, które przygotował do złożenia
                        przed samą bitwą Demofont, a o których mówi wers 400, i ofiara, której
                        domaga się córka Demeter, są tożsame, ale z pewnością nie można
                        powiedzieć, że sphagia nie składano żadnemu określonemu bogu. Komentarze
                        (zarówno Wilkins 1993: 103, jak i Allan 2001) z bezpiecznym
                        i uzasadnionym dystansem odnotowują, że „recipients of military
                        <w>σφάγια</w> are often not specified” (tak samo Ekroth 2002: 253).</p>
                    <p>401: <w>τροπαῖά</w> τ᾽ <w>ἐχθρῶν</w> καὶ <w>πόλει</w> <w>σωτήρια</w> – „ofiary za pokonanie
                        wrogów, i za ocalenie państwa”. Diggle (1981), a za nim Wilkins (1993)
                        i Allan (2001) przenoszą ten wers po wersie 409 – na zakończenie komentowanego
                        passusu, argumentując, że wymagana proroctwami ofiara
                        dziewicy dla Persefony najlepiej spełnia kryteria ofiary „za pokonanie
                        wrogów i za ocalenie”. Rzeczywiście w pierwotnej lokalizacji wers ten
                        sprawiał problemy – nie było bynajmniej oczywiste, czy te dwa rodzaje
                        ofiar odnosiły się do wymienionych wyżej sphagia (jak sugeruje <title>LSJ</title>, s.v.
                        τροπαῖον), czy też do tych poniżej – thysia. Składnia raczej wskazywałaby
                        na to, że owe τροπαῖα i σωτήρια są ofiarami, które zapełniają miasto.</p>
                    <p>402: <w>θυηπολεῖται</w> δ᾽ ἄστυ μάντεων ὕπο – „wieszczkowie wypełniają
                        miasto ofiarami”. Komentarze sugerują, że czasownik <w>θυηπολέω</w>
                        jest nieprzechodni i jego użycie w stronie mediopasywnej jest szczególną
                        cechą języka poetyckiego, podając przekład „the city is filled
                        with sacrifices” (Allan 2001: 163; Wilkins 1993: 103). Jest to czasownik
                        złożony z <w>θύω</w> i <w>πολέω</w> ( <w>πέλω</w>), jego morfologia wskazuje na znaczenie
                        „kręcić się wokół ofiar”, „zajmować się składaniem ofiar/ofiarami”,
                        ostatecznie „spełniać/składać ofiary”. Nie ma żadnego powodu,
                        by uznawać, że jest to czasownik nieprzechodni, zatem konstrukcja
                        (nawet jeśli omawiane miejsce jest jedynym, w którym ma on postać
                        bierną, co jest prawdą), w której to całe „miasto” jest przez wieszczków
                        „zajęte ofiarami”, jest jak najbardziej do pomyślenia. Casabona
                        sugeruje, że w tym miejscu θυηπολέω stanowi poetycki substytut dla
                        <w>θύω</w> (1966: 121), co nie jest przekonujące składniowo, ponieważ to nie
                        miasto jest składane w ofierze.</p>
                    <p>408: <w>σφάξαι</w> <w>κελεύουσίν</w> με παρθένον Κόρῃ – „domagają się, bym
                        zabił na ofiarę dziewicę dla Kory”. <w>Σφάζειν</w> w tym kontekście należy
                        jednoznacznie rozumieć i tłumaczyć jako „zabić na ofiarę”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_488-493">
                    <head>Heraclidae 488-493</head>
                    <p>Passus z rozmowy Jolaosa z Makarią, córką Heraklesa. Jolaos wyjaśnia
                        jej decyzje zarówno wyroczni, która domaga się ofiary z dziewicy,
                        jak i Demofonta, który nie godzi się na to, by już to samemu
                        zabić własne czy też cudze dziecko, już to komukolwiek nakazywać to
                        zrobić. Passus powtarza słowa wyroczni z wersów 407–409, wskazując
                        jedynie jako typową ofiarę dla Persefony byka i jałówkę. Wprawdzie
                        najbardziej typowym zwierzęciem ofiarnym dla Persefony była owca,
                        jednak byki i jałówki także są poświadczone (lista zwierząt ofiarowywanych
                        Persefonie zob. Kadletz 1976: 163–169).</p>
                    <quote>lb/>χρησμῶν γὰρ ᾠδούς φησι σημαίνειν ὅδε,
                        <lb/>χρησμῶν>οὐ ταῦρον οὐδὲ μόσχον, ἀλλὰ παρθένον
                        <lb n="490"/>σφάξαι Κόρῃ Δήμητρος ἥτις εὐγενής,
                        <lb/>εἰ χρὴ μὲν ἡμᾶς, χρὴ δὲ τήνδ᾽ εἶναι πόλιν.
                       <lb/>ταῦτ᾽ οὖν ἀμηχανοῦμεν· οὔτε γὰρ τέκνα
                        <lb/>σφάξειν ὅδ᾽ αὑτοῦ φησιν οὔτ᾽ ἄλλου τινός.</quote>
                    <quote><lb/>On [sc. Demofont] twierdzi, że pieśni wyroczni oznaczają,
                        <lb/>Żeby nie byka ani jałówkę, ale dziewicę
                        <lb n="490"/>Zarżnąć dla Kory Demetrowej, taką, która jest szlachetnej krwi,
                        <lb/>Jeśli my i to miasto ma przetrwać.
                        <lb/>Z tym nie potrafimy sobie poradzić: bo mówi on,
                        <lb/>Że nie zarżnie ani swoich własnych dzieci, ani cudzych.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_500-502">
                    <head>Heraclidae 500-502</head>
                    <p>Słowa z początku mowy Makarii, która zwracając się do przerażonego
                        Jolaosa, decyduje się na dobrowolną śmierć.</p>
                    <quote><lb n="500"/>μή νυν τρέσῃς ἔτ᾽ ἐχθρὸν ᾿Αργεῖον δόρυ·
                        <lb/>ἐγὼ γὰρ αὐτὴ πρὶν κελευσθῆναι, γέρον,
                        <lb/>θνῄσκειν ἑτοίμη καὶ παρίστασθαι σφαγῇ.</quote>
                    <quote><lb n="500"/>Nie bój się już teraz wrogiej argiwskiej włóczni;
                        <lb/>Bo ja sama zanim mi rozkażą, starcze,
                        <lb/>Chętna jestem umrzeć i oddać się na zarżnięcie.</quote>
                    <p>502: <w>θνῄσκειν</w> <w>ἑτοίμη</w> καὶ <w>παρίστασθαι</w> <w>σφαγῇ</w> – „chętna jestem
                        umrzeć i oddać się na zarżnięcie”. W tym wypadku, jak zazwyczaj –
                        lub nawet prawie zawsze – w tragedii, <w>σφαγή</w> oznacza nie tylko przecięcie
                        szyi, samą czynność zarżnięcia, zabicia przez podcięcie gardła,
                        ale nabiera znaczenia technicznego (Casabona 1966: 176–177). Sphage
                        jako rzeczownik w pierwszym znaczeniu opisuje sposób uśmiercania
                        ofiary typu sphagia, jaką ma stać się de facto Makaria. Ma być ona zabita
                        tak i w taki sposób, w jaki zabija się zwierzę na ofiarę typu sphagia.
                        Makaria podkreśla dobrowolność swej ofiary (<w>θνῄσκειν</w> <w>ἑτοίμη</w>, zob.
                        komentarz do wersu 531 poniżej).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_528-532">
                    <head>Heraclidae 528-532</head>
                    <p>Końcowe słowa przemowy Makarii, w której oznajmia ona swą gotowość
                        oddania życia w ofierze za powodzenie nadchodzącej bitwy
                        zgodnie z wymaganiami wyroczni. Mówi ona o poddaniu się rytuałom
                        przygotowawczym przed ofiarą: przystrajaniu wstęgami i innych
                        rytach przygotowawczych (<w>κατάρχεσθαι</w>). Cały passus otwiera
                        wizja „prowadzenia do ołtarza” (<w>ἡγεῖσθε</w>), tak jak w przypadku zwierząt.
                        To wyraźne nawiązanie do rytuału ofiary – ostatecznie Makaria,
                        podkreślająca dobrowolność, mogłaby samodzielnie podejść do miejsca
                        złożenia ofiary. Jednak „prowadzenie” zwierzęcia ofiarnego do ołtarza
                        stanowi część rytów przygotowawczych.</p>
                    <quote><lb/>ἡγεῖσθ᾽ ὅπου δεῖ σῶμα κατθανεῖν τόδε
                        <lb/>καὶ στεμματοῦτε καὶ κατάρχεσθ᾽, εἰ δοκεῖ·
                        <lb n="530"/>νικᾶτε δ᾽ ἐχθρούς· ἥδε γὰρ ψυχὴ πάρα
                        <lb/>ἑκοῦσα κοὐκ ἄκουσα· κἀξαγγέλλομαι
                        <lb/>θνῄσκειν ἀδελφῶν τῶνδε κἀμαυτῆς ὕπερ.</quote>
                    <quote><lb/>Prowadźcie [mnie] tam, gdzie trzeba zabić to ciało
                        <lb/>I ozdabiajcie wstęgami, i przygotujcie na ofiarę, jeśli trzeba;
                        <lb n="530"/>Zwyciężcie wrogów. Bo ta moja dusza jest
                        <lb/>Gotowa, nie niechętna. I oświadczam,
                        <lb/>Że umieram za braci i samą siebie.</quote>
                    <p>529: καὶ <w>στεμματοῦτε</w> καὶ <w>κατάρχεσθε</w> – „i ozdabiajcie wstęgami,
                        i przygotujcie na ofiarę”. Στεμματόω – czasownikowe hapax legomenon,
                        utworzone od rzeczownika στέμμα – „wstążka”; oznacza akt
                        zdobienia zwierzęcia ofiarnego przed zabiciem. Eurypidesowe κατάρ-
                        χεσθαι w kontekście rytualnym oznacza rozpoczęcie obrzędu ofiarnego
                        i obejmuje akt „poświęcenia” ofiary, przez obcięcie włosów (por.
                        komentarz do E. Alc. 74), obmycie ofiarników, skropienie zwierzęcia
                        i obrzucenie go krupami (Burkert 1966: 107; Pearson 1907: 93–94).
                        W wersie 601 poniżej Jolaos mówi, że ciało Makarii „jest poświęcone”
                        bogini Persefonie: ᾗ σὸν <w>κατῆρκται</w> <w>σῶμα</w> – jest to ciało „poświęcone”,
                        ponieważ obrzędy wstępne już się rozpoczęły.</p>
                    <p>531: <w>ἑκοῦσα</w> κοὐκ <w>ἄκουσα</w> – Makaria podkreśla dobrowolność
                        swej ofiary i chęć, z jaką się jej poddaje. To samo powtarza w wersie
                        559 poniżej. Odpowiada to właściwej dla teorii „komedii niewinności”
                        Meuliego/Burkerta (1966: 106–107) koniecznej dyspozycji ofiary, która
                        musi wyrazić zgodę na własną śmierć, by rytuał był skuteczny (por.
                        też komentarz Wilkinsa 1993: 118).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_558-563">
                    <head>Heraclidae 558-563</head>
                    <p>Odpowiedź Makarii na słowa Jolaosa, w których chwali on szlachetność
                        córki Heraklesa i podkreśla, że nie może ani nakazać, ani zakazać
                        jej tej ofiary, ale uznaje ją za zbawienną dla wszystkich. Makaria
                        ponownie, trzeci już raz, podkreśla dobrowolność swojej śmierci i zapewnia,
                        że właśnie ze względu na tę dobrowolność jest to śmierć,
                        która nikomu nie przyniesie zmazy (miasma) (Allan 2001: 174). Prosi
                        też starca, by po śmierci nakrył jej ciało, o to samo Polyksena prosi
                        Odyseusza w Hekabe (432, por. też <title>Tr</title>. 627, H<title></title>ipp. 1456). W obydwu
                        wypadkach jest to raczej akt przygotowujący do pochówku, a nie troska
                        o kobiecą wstydliwość (Wilkins 1993: 123; por. Seaford 1984: 252
                        z przypisem 41).</p>
                    <quote><lb/>σοφῶς κελεύεις· μὴ τρέσῃς μιάσματος
                        <lb/>τοὐμοῦ μετασχεῖν, ἀλλ᾽ ἐλευθέρως θάνω.
                        <lb n="560"/>ἕπου δέ, πρέσβυ· σῇ γὰρ ἐνθανεῖν χερὶ
                        <lb/>θέλω· πέπλοις δὲ σῶμ᾽ ἐμὸν κρύψον παρών·
                        <lb/>ἐπεὶ σφαγῆς γε πρὸς τὸ δεινὸν εἶμ᾽ ἐγώ,
                        <lb/>εἴπερ πέφυκα πατρὸς οὗπερ εὔχομαι.</quote>
                    <quote><lb/>Mądrze mówisz. Nie bój się zmazy
                        <lb/>Z mojego poświęcenia, bo umieram dobrowolnie.
                        <lb n="560"/>Pójdź za mną starcze, na twoich rękach umrzeć
                        <lb/>Pragnę. Szatą moje ciało natychmiast nakryj,
                        <lb/>Kiedy ja już przejdę okropną rzeź,
                        <lb/>Skoro jestem córką mojego ojca, z czego się chlubię.</quote>
                    <p>562: <w>σφαγῆς</w> γε πρὸς τὸ δεινὸν εἶμι – „przejdę okropną rzeź”; τὸ
                        δεινὸν σφαγῆς – „groza krwawego mordu”. Σφαγή ponownie jako
                        akt morderstwa przez podcięcie gardła i jednocześnie aktem złożenia
                        ofiary – sphagia.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_673">
                    <head>Heraclidae 673</head>
                    <p>Wers z rozmowy Jolaosa ze sługą na temat przygotowań do bitwy
                        z Argiwami. Sługa referuje Jolaosowi dane na temat liczebności
                        wroga i ruchów wojsk, ustawiania szyków, informuje go o tym, że
                        wojska stoją na tyle blisko siebie, że można już rozpoznać twarze.
                        Na pytanie starca, czy wojsko już na pewno gotowe jest do starcia,
                        sługa odpowiada, że tak, czego dowodem ma być fakt, że ofiary
                        przedbitewne zostały już wyprowadzone przed szyki i gotowe są do
                        złożenia. <w>Τάξεων</w> <w>ἑκάς</w> wskazuje, że zwierzęta ofiarne razem z tymi,
                        którzy mieli je złożyć w ofierze, musiały zostać wyprowadzone dość
                        daleko przed linię wojska, na teren przyszłej bitwy, tak aby zarówno
                        Achajowie, jak i Argiwowie mogli obserwować ich przebieg (Wilkins
                        1993: 137 contra Allan 2001: 183 – jednak z komentarza Allana nie
                        wynika, gdzie w takim razie ofiara miałaby się odbyć i jak należy
                        interpretować ten wers).</p>
                    <quote><lb/>καὶ δὴ παρῆκται σφάγια τάξεων ἑκάς.</quote>
                    <quote><lb/>Także ofiary już są wyprowadzone przed szyki.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Heraclidae_777-780">
                    <head>Heraclidae 777-780</head>
                    <p>Ostatnia strofa trzeciego stasimonu, który w całości jest modlitwą
                        do Ateny jako opiekunki Attyki, i prośbą o powodzenie w nadchodzącej
                        bitwie. Większość komentatorów jest zgodna co do tego, że strofa
                        ta wspomina Wielkie Panatenaje obchodzone w każdym trzecim roku
                        olimpiady, w ostatnich dniach miesiąca hekatombajon (contra Wilamowitz-
                        Moellendorff 1882: 356–359, który widział tu odniesienie do
                        jakiegokolwiek comiesięcznego obrzędu, a samą modlitwę uważał za
                        kierowaną do matki Ziemi). Na temat przymiotnika <w>πολύθυτος</w> zob.
                        komentarz do S. <title>Trach</title>. 765.</p>
                    <quote><lb/>ἐπεί σοι πολύθυτος ἀεὶ
                        <lb/>τιμὰ κραίνεται, οὐδὲ λά-
                        <lb/>θει μηνῶν φθινὰς ἁμέρα,
                        <lb n="780"/>νέων τ᾽ ἀοιδαὶ χορῶν τε μολπαί.</quote>
                    <quote><lb/>Kiedy tobie wieloofiarna
                        <lb/>Cześć jest składana, i nie umyka
                        <lb/>Ostatni dzień miesiąca,
                        <lb/>I pieśni młodzieńców, i tańce chórów.</quote>
                </div>

            <div type="textpart" n="Heraclidae_818-822">
                <head>Heraclidae 818-822</head>
                <p>Passus z mowy posłańca z epeisodionu czwartego. Przynosi on
                    wieść o zwycięstwie wojsk ateńskich nad argiwskimi. Alkmena domaga
                    się informacji o przebiegu bitwy, którą posłaniec opisuje w obszernej
                    rhesis angelike. Dowódca wojsk ateńskich Hyllos, chcąc uniknąć bitwy,
                    zaproponował Eurysteuszowi pojedynek, którego wynik miał być
                    rozstrzygający, na co dowódca wojsk z Argos się nie zgodził i musiało
                    dojść do regularnej bitwy. Konieczne były zatem ofiary przedbitewne:
                    sphagia. W wersach 818–822 zawarta jest relacja z przebiegu tej ofiary.</p>
                <quote><lb/>Ὕλλος μὲν οὖν ἀπῴχετ᾽ ἐς τάξιν πάλιν·
                    <lb/>μάντεις δ᾽, ἐπειδὴ μονομάχου δι᾽ ἀσπίδος
                    <lb n="820"/>διαλλαγὰς ἔγνωσαν οὐ τελουμένας,
                    <lb/>ἔσφαζον, οὐκ ἔμελλον, ἀλλ᾽ ἀφίεσαν
                    <lb/>λαιμῶν βοείων εὐθὺς οὔριον φόνον.</quote>
                <quote><lb/>Hyllos więc zawrócił do szeregu.
                   <lb/>Wieszczkowie, skoro tylko zrozumieli,
                    <lb n="820"/>Że pojedynek nie dojdzie do skutku,
                    <lb/>Przystąpili do składania ofiary, nie zwlekali, ale wytoczyli
                    <lb/>Szybko pomyślną krew z gardzieli wołów.</quote>
                <p>821: <w>ἔσφαζον</w>, οὐκ <w>ἔμελλον</w> – „przystąpili do składania ofiary, nie
                    zwlekali”, imperfectum ἔσφαζον, „składali ofiarę” jako inceptivum (Smyth
                    § 1900). <w>Σφάζειν</w> w tym miejscu oznacza akt rytualny i jest terminus technicus
                    języka ofiarnego – „poderżnęli gardło składanym ofiarom”.</p>
                <p>822: ἀλλ᾽ <w>ἀφίεσαν</w> / <w>λαιμῶν</w> <w>βοείων</w> <w>εὐθὺς</w> <w>οὔριον</w> <w>φόνον</w> – „wytoczyli
                    / szybko pomyślną krew z gardzieli wołów”. <w>Ἀφίεσαν</w> […]
                    <w>οὔριον</w> <w>φόνον</w> – tj. wytoczyli krew, która była pomyślnym znakiem.
                    Οὔριος znaczy tutaj tyle, co καλός (Casabona 1966: 319). Oznacza to,
                    że znaki ze złożonej ofiary były pomyślne.</p>
                <p>Szeroką dyskusję wywołuje lekcja wersu 822 oraz interpretacja frazy
                    <w>λαιμῶν</w> <w>βοείων</w>, ponieważ tradycja rękopiśmienna zachowała formę
                    †<w>βροτείων</w>†, drukowaną do edycji Pearsona (1907) z crux philologorum.
                    <w>Βρότειος</w> – „śmiertelny”, „ludzki”, odnoszący się do Homerowych
                    <w>βροτοί</w> – śmiertelników, sugerowałby przekład „ludzkie gardła” i wyraźnie
                    wskazywał na ofiarę ludzką, którą musiałaby być w tym miejscu
                    Makaria. Jednak tekst dramatu w żaden inny sposób nie daje do
                    zrozumienia, że taka ofiara rzeczywiście miała miejsce, co wobec obszernych
                    wypowiedzi Makarii na temat jej dobrowolnej ofiary budzi
                    zdumienie i uzasadnione wątpliwości. Pearson znajduje uzasadnienie
                    dla tej lekcji w <title>Ifigenii w Aulidzie</title> (w. 1083–1084), gdzie rzeczywiście
                    mamy <w>βρότειον</w> <w>λαιμόν</w>, jednak biorąc pod uwagę brak innych wzmianek
                    na temat złożenia w ofierze córki Heraklesa – ostatecznie w jakimś
                    sensie jednej z grona tytułowych bohaterów dramatu – interpretację
                    tę należy odrzucić. Grube (1961: 170) zaproponował wobec tego, by
                    widzieć tutaj odniesienie do jakiejś innej ofiary ludzkiej, złożonej z kogoś
                    innego, co byłoby jeszcze dziwniejsze wobec tak długo przygotowywanej
                    na śmierć Makarii. Wilkins (1993: 197) słusznie zauważa
                    ponadto, że trudno sobie wyobrazić, by doniesienie o rytualnym mordzie
                    na ludziach mogło w mowie posłańca znaleźć tak enigmatyczny
                    i zdawkowy wyraz. Ponadto Makaria opuszcza scenę po wersie 565,
                    kiedy odchodzi umrzeć „na rękach kobiet”, a nie „wśród mężczyzn”
                    przed bitwą. Wydaje się więc, że sugestia Wilamowitza-Moellendorffa
                    (1882: 83) o interpolacji, przyjęta przez najnowsze wydania, jest w pełni
                    uzasadniona. Kolejnym problemem staje się jednak sphagia z wołów
                    – bowiem typowym zwierzęciem ofiarnym była koza (Pritchett 1979:
                    84; por. X. <title>HG</title>. 4.2.20). Ksenofont sugeruje, że w przypadku wędrownej
                    armii mogły to być owce (<title>An</title>. 6.4.22), ale zarazem poświadcza, że
                    w przypadku braku innych zwierząt składano w ofierze woły (por.
                    Wilkins 1993: 159). Mimo że temat ofiary ludzkiej jest w tej tragedii silnie
                    obecny w postawie Makarii we wcześniejszych scenach, to jednak
                    nie znajduje on rekapitulacji w rzeczywistej scenie ofiarnej, jak ma to
                    miejsce w <title>Ifigenii w Aulidzie</title>.</p>
            </div>
        
            <div type="textpart" n="Heracleidae_877-878">
                <head>Heracleidae 877-878</head>
                <p>Słowa Alkmeny do dzieci Heraklesa, która wyraża radość ze zwycięstwa
                    i poleca dzieciom złożenie ofiar (<w>θύσετε</w>) bogom ojczystym
                    czy też opiekunom rodu (<w>θεοῖς</w> <w>πατρῴοις</w>).</p>
                <quote><lb/>καὶ θεοῖς πατρῴοις θύσεθ᾽, ὧν ἀπειργμένοι
                    <lb/>ξένοι πλανήτην εἴχετ᾽ ἄθλιον βίον.</quote>
                <quote><lb/>Złożycie ofiary bogom ojczystym, z dala od których
                    <lb/>Jako obcy wiedziecie marne, tułacze życie.</quote>
            </div>
                
            </div>
            <div type="textpart" n="Heracleidae_1040-1041">
                <head>Heracleidae 1040-1041</head>
                <p>Słowa pojmanego Eurysteusza, który prosi, by na jego grób nie
                    wylewać ani ofiar płynnych, ani krwi. Rola krwi w kulcie zmarłych
                    jest dobrze poświadczona u Homera (np. Od. 10.504–540) i w tragedii.
                    W <title>Elektrze</title> Eurypidesa (w. 91–92) Orestes odwiedza grób swego ojca
                    w nocy i składa w ofierze łzy, pukiel włosów i krew czarnej owcy.
                    Zdaniem Ekroth (2002: 254–256) rytuały te nie znajdują potwierdzenia
                    w rzeczywistej praktyce kultowej Aten epoki klasycznej (wyjątek stanowi
                    inskrypcja z V wieku z Keos, LS 97A, zob. Ekroth 2002: 256) i stanowią
                    jedynie poetyckie narzędzie odróżniające bohaterów i herosów
                    od zwykłych ludzi.</p>
                <quote><lb n="1040"/>ἀλλὰ μήτε μοι χοὰς
                    <lb/>μήθ᾽ αἷμ᾽ ἐάσῃς εἰς ἐμὸν στάξαι τόπον.</quote>
                <quote><lb n="1040"/>Ale ani mi płynnych ofiar,
                    <lb/>Ani krwi nie pozwalaj wylewać na moje miejsce [pochówku].</quote>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
