<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Orestes (Ὀρέστης, Oreste)</title>
                <title xml:lang="en">Orestes (Ὀρέστης, Orestes)</title>
                <title xml:lang="pl">Orestes (Ὀρέστης, Orestes)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_30_orestes</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Orestes (Ὀρέστης, Orestes)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 415-425</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p><title>Orestes</title> jest ostatnią sztuką Eurypidesa wystawioną przez niego osobiście
                        w Atenach przed ich opuszczeniem. Według scholium do wersu
                        371 została wystawiona w roku 408 i należy do najpopularniejszych
                        i najczęściej wystawianych po jego śmierci dzieł poety (West 1997: 26;
                        Lesky 2006: 529; Webster 1967: 247). Zdaniem Westa (1987: 27) sztuka
                        stanowi „kulminację artystycznego rozwoju Eurypidesa”.</p>
                    <p>Śmierć przenika niemal każdy wers tej sztuki. Wszyscy bohaterowie
                        albo mają umrzeć – jak Orestes i Elektra, albo radzą nad czyjąś
                        śmiercią – jak rada miasta Argos, albo planują czyjąś śmierć – jak Pylades
                        z Orestesem, albo wreszcie wspominają inne śmierci – jak chór
                        i wszystkie po kolei postaci dramatu. Najczęściej pojawiają się terminy
                        <w>θάνατος</w> i <w>θνήσκειν</w> (dziewięćdziesiąt razy), <w>φονεύειν</w> i <w>φόνος</w> (siedemdziesiąt
                        dziewięć razy) <w>κτείνει</w> (trzydzieści siedem razy) oraz ich
                        pochodne, we wszystkich możliwych formach.</p>
                    <p>Kiedy Elektra w prologu mówi o śmierci Agamemnona z rąk
                        Klitajmestry, używa czasownika <w>κτείνειν</w> (w. 25–26: ἣ <w>πόσιν</w> […] /
                        <w>ἔκτεινεν</w>), tak samo – o mordzie Orestesa na Klitajmestrze (w. 29–30:
                        Ὀρέστην <w>μητέρ</w>᾽ ἥ σφ᾽ ἐγείνατο / <w>κτεῖναι</w>). Ale już kilka wersów niżej
                        mówi, że matka zmarła od „ciosów” i tutaj występuje rzeczownik
                        <w>σφαγαί</w> (w. 39–40: ἐξ ὅτου <w>σφαγαῖς</w> / <w>θανοῦσα</w> <w>μήτηρ</w>). Orestes
                        w monologu po przebudzeniu wspomina wyrocznię Apollona i ponownie
                        mówi tylko o „zabijaniu” (w. 289: μητέρ᾽ εἰ <w>κτεῖναι</w> <w>χρεών</w>),
                        a Menelaos – o „śmierci” (w. 361: <w>θάνατον</w>) Agamemnona oraz „mordzie”
                        na Klitajmestrze (w. 374: <w>φόνον</w>).</p>
                    <p>Helena w rozmowie z Elektrą w prologu nazywa Orestesa „mordercą”
                        matki (w. 74: <w>φονεύς</w>), tak samo nazywa sam siebie Orestes
                        (w. 392). Elektra w parodosie (w. 164–165) określa jego czyn
                        „straszliwym mordem” (<w>ἀπόφονος</w> <w>φόνος</w>). W mowie Tyndareosa
                        każdy z ciągu mordów jest nazywany <w>φόνος</w> (w. 510–517).</p>
                    <p>W tej perspektywie terminologia związana ze śmiercią ofiarną
                        i metaforyką ofiary występuje w tekście niezwykle rzadko. Interpretacje
                        śmierci Agamemnona, Klitajmestry – czy też spodziewanej
                        śmierci Orestesa i Elektry – jako „ofiar” pojawiają się akcydentalnie.
                        Jednak w kilku miejscach bardzo jednoznacznie i bezpośrednio, z tej
                        też racji odnotowania wymagają wszystkie „nierytualne” użycia słów
                        związanych z ofiarą krwawą, zwłaszcza pochodzących od czasownika
                        σφάζειν, lub też przywołujących opisowo rytuał ofiarny i związane
                        z nim przedmioty, takie jak miecz ofiarny.</p>
                    <p>Tekst kilkakrotnie wspomina obrzędy nagrobne, bez ofiary krwawej
                        (Helena o grobie swojej siostry Klitajmestry, w. 96: <w>κόμης</w> <w>ἀπαρχὰς</w>
                        καὶ <w>χοὰς</w> <w>φέρουσ</w>' ἐμάς; 113: καὶ <w>λαβὲ</w> <w>χοὰς</w> τάσδ᾽ ἐν <w>χεροῖν</w> <w>κόμας</w>
                        τ᾽ ἐμάς; 124–125: <w>σπεῦδε</w> καὶ <w>χοὰς</w> <w>τάφῳ</w> / <w>δοῦσ</w>᾽; Menelaos o tym samym
                        grobie, 471–472; 1187 – o Hermionie na grobie matki).</p>
                    <p>Tekst według wydania: West (1987).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Orestes_51">
                    <head>Orestes 51</head>
                    <p>Elektra w prologu opowiada o losie matkobójców – swoim i Orestesa,
                        czekających na wyrok rady Argos decydującej o ich losie. Zastanawia
                        się, czy zostaną skazani na ukamienowanie, czy też zabici ciosem miecza.
                        Passus ten nie zawiera bezpośredniego nawiązania do terminologii
                        ofiarniczej – wykorzystuje odległe i metaforyczne skojarzenia z krwawym
                        rytuałem przez przywołanie miecza używanego przy ofiarach
                        (<w>φάσγανον</w>) i cięcia szyi (ἐπ᾽ <w>αὐχένος</w>, por. komentarz do S. <title>Aj</title>. 298).</p>
                    <quote><lb/>[…] ἢ φάσγανον θήξαντ᾽ ἐπ᾽ αὐχένος βαλεῖν […]</quote>
                    <quote><lb/>[…] Czy też miecz wyostrzony spadnie na kark […]</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_191-193">
                    <head>Orestes 191-193</head>
                    <p>Słowa Elektry z drugiej antystrofy parodosu, w której rozpacza
                        nad losem swego brata i swoim, przewiduje śmierć Orestesa, który odmawia
                        przyjmowania pokarmu od sześciu dni (w. 39). Po raz kolejny
                        też (wcześniej: w. 29, 76, 121 i 164–165, później: w. 276, 285–286, 416,
                        594, 955–956; zob. Gibert 2003: 160) przypomina wyrocznię Apollona,
                        który nakazał mord Klitajmestry. W tych słowach parodosu Elektra
                        przedstawia siebie i Orestesa jako tych, których Apollon expressis verbis
                        „złożył w ofierze” – <w>ἐξέθυσε</w>.</p>
                    <quote><lb/>ἐξέθυσ᾽ ὁ Φοῖβος ἡμᾶς
                        <lb/>μέλεον ἀπόφονον αἷμα δοὺς
                        <lb/>πατροφόνου ματρός.</quote>
                    <quote><lb/>Złożył nas w ofierze Fojbos,
                        <lb/>Dawszy [nam przelać] żałosną, zbrodniczą krew
                        <lb/>Ojcobójczej matki.</quote>
                    <p>191: <w>ἐξέθυσ</w>᾽ ὁ <w>Φοῖβος</w> <w>ἡμᾶς</w> – „złożył nas w ofierze Fojbos”. Znaczenie
                        złożonego czasownika <w>ἐκθύειν</w> (zwłaszcza w stronie czynnej,
                        jak tutaj) nie jest oczywiste i (zob. obszerny komentarz do S. <title>El</title>. 572)
                        można nawet dyskutować, czy w ogóle jest ono możliwe do precyzyjnego
                        określenia wobec ubóstwa źródeł (zob. Gibert 2003, zwłaszcza
                        rozdział The Meaning of <w>ἐκθύειν</w>, 167–172). Czasownik nie występuje
                        często, poza omawianym passusem jeszcze tylko w E. <title>Cyc</title>. 371
                        i w S. <title>El</title>. 572 oraz trzykrotnie na inskrypcjach z Kos z III w. p.n.e. (Paton,
                        Hicks 1891: nr 44.2; 382.10; 384.3). We wszystkich tych miejscach
                        trudno wyśledzić jakiekolwiek różnice semantyczne między nim a nieprefiksowanym
                        θύειν. Jednak z komentarza Willinka (1986: 191–193)
                        do tego wersu wynika, że <w>ἐκθύειν</w> oznacza tutaj dokładnie to samo, co
                        czasownik <w>σφάζειν</w>, podobnie zresztą jak z komentarza Westa (1987:
                        194) – że słowo to sugeruje physical slaughter; obydwa te stanowiska
                        trudno uznać za przekonywające (Gibert 2003: 167 uznaje je taktownie
                        za „too casual”). Różnic semantycznych między <w>θύειν</w> i <w>ἐκθύειν</w>
                        doszukiwano się albo w emfazie, wzmocnieniu znaczenia czasownika
                        podstawowego (tak Jebb w swojej edycji Sofoklesa oraz Finglass 2007:
                        270), albo – wprost przeciwnie – w jego osłabieniu (tak Casabona 1966:
                        96–97: „dans <w>ἐκθύω</w>, l’idée de sacrifice n’est pas absente, mais passe au
                        second plan”). Czasownik złożony ἐκθύειν może mieć inne znaczenie
                        niż θύειν, jeśli występuje w stronie zwrotnej (Gibert 2003: 167–172;
                        za nim Finglass 2007: 270) i oznacza wówczas „przebłagać za pomocą
                        ofiary”. W komentowanym passusie jednak występuje w stronie
                        czynnej i wydaje się, że jest to synonim dla <w>θύειν</w>, którego nie można
                        jednak brać dosłownie, ponieważ – jak zauważa Gibert (2003: 172) –
                        „bogowie nie składają ofiar”.</p>
                    <p>Czy mimo to ta poetycka strofa może zawierać jakikolwiek realnie
                        ofiarny sens i kontekst? Czy jest czymś więcej niż metaforą śmierci?
                        Wydaje się, że nie. „Złożył w ofierze”, czyli „przeznaczył nas na ofiarę”,
                        to znaczy – po prostu wydał, skazał nas na śmierć. Tym, co łączy
                        los zwierzęcia zabijanego na ofiarę z losem Elektry i Orestesa – jest
                        sama śmierć. Są oni tak samo „zakazani” i „przeznaczeni” na śmierć,
                        jak zwierzę, którego los jest przesądzony w chwili wskazania go na
                        ofiarę.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_291">
                    <head>Orestes 291</head>
                    <p>Orestes w rozmowie z Elektrą – ponownie spycha winę za swój
                        czyn matkobójcy na Apollona i jego wyrocznię oraz wyobraża sobie
                        rozmowę z ojcem, Agamemnonem, przekonany, że ten błagałby syna,
                        żeby nie zabijał matki.</p>
                    <quote><lb/>[…] μήποτε τεκούσης ἐς σφαγὰς ὦσαι ξίφος.</quote>
                    <quote><lb/>[…] Żebym nigdy nie pchnął miecza w gardło matki.</quote>
                    <p>291: ἐς <w>σφαγὰς</w> <w>ὦσαι</w> <w>ξίφος</w> – „pchnąć miecz w gardło”. Fraza jest
                        intrygująca i wymaga odnotowania, ponieważ rzeczownik <w>σφαγή</w>
                        w znaczeniu „gardło” (zawsze w pluralis) pojawia się tylko w kontekście
                        brutalnej śmierci – sphagai to jest gardło, które jest podcinane. West
                        (1987: 201) wyjaśnia precyzyjnie, że anatomicznie rzecz biorąc sphagai
                        to zagłębienie nad obojczykiem, gdzie tuż pod skórą przebiega tętnica
                        podklinowa. Locus classicus – z identyczną frazą: ἐς τὰς <w>σφαγάς</w> – stanowi
                        Tukidydes 4.48.3, gdzie jest mowa o Korkyrejczykach popełniających
                        samobójstwo przez wbicie sobie w gardło strzały (<w>πολλοὶ</w> <w>σφᾶς</w>
                        <w>αὐτοὺς</w> <w>διέφθειρον</w>, <w>οἰστούς</w> τε <w>οὓς</w> <w>ἀφίεσαν</w> <w>ἐκεῖνοι</w> ἐς τὰς <w>σφαγὰς</w>
                            <w>καθιέντες</w>). Gardło – czyli <w>λαιμός</w>, <w>αὐχήν</w> lub <w>δέρη</w> – może być nazwane
                            σφαγαί tylko dlatego, że jest przedmiotem śmiertelnego ciosu.
                            W tym znaczeniu rzeczownik ten pozostaje w związku nie tylko
                            z krwawą przemocą, ale też z krwawą ofiarą – oznacza i cios, którym
                            uśmierca się zwierzę, i ranę w ten sposób powstałą.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_561-563">
                    <head>Orestes 561-563</head>
                    <p>Passus z mowy Orestesa do Tyndareosa, ojca zamordowanej Klitajmestry,
                        w odpowiedzi na jego oskarżycielską tyradę, w której zarzucił
                        mu bezbożność i działanie poza prawem. Orestes przyznaje, że zabił
                        Ajgistosa, a w odniesieniu do mordu na matce używa czasownika
                        <w>θύειν</w>.</p>
                    <quote><lb/>Αἴγισθος ἦν ὁ κρυπτὸς ἐν δόμοις πόσις.
                        <lb/>τοῦτον κατέκτειν᾽, ἐπὶ δ᾽ ἔθυσα μητέρα,
                        <lb/>ἀνόσια μὲν δρῶν, ἀλλὰ τιμωρῶν πατρί.</quote>
                    <quote><lb/>Ajgistos był w domu ukrytym małżonkiem.
                        <lb/>Zabiłem go, a potem złożyłem w ofierze matkę,
                        <lb/>Czyniąc bezbożnie, ale w zemście za ojca.</quote>
                    <p>562: ἐπὶ δ᾽ <w>ἔθυσα</w> <w>μητέρα</w> – „a potem złożyłem w ofierze matkę”.
                        Opisując mord na Klitajmestrze, Orestes używa czasownika <w>θύειν</w>
                        w metaforycznym znaczeniu. Trudno dopatrzyć się tutaj jakiejś intencji
                        sakralizacji rytualnej matkobójstwa (tak sugeruje West 1987: 221).
                        Wprawdzie Orestes wielokrotnie powołuje się na nakaz wyroczni
                        Apollona (ibidem: 221: „it was almost a ritual duty”), jednak nigdzie
                        poza tym miejscem nie usiłuje tłumaczyć swego czynu, powołując się
                        na „dar dla bogów” – ofiarę. Dlatego należy przyjąć tutaj, że – ponownie
                        (jak w w. 191, zob. powyżej) ofiara jest tylko metaforą śmierci.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_658-659">
                    <head>Orestes 658-659</head>
                    <p>Orestes w drugim epeisodionie domaga się od Menelaosa pomocy,
                        a równocześnie Tyndareos – potępienia Orestesa i jego śmierci. Do
                        wahającego się króla przemawia w swej sprawie ponownie Orestes.
                        Przypomina mu śmierć swojej siostry, Ifigenii, złożonej w ofierze za
                        powodzenie wyprawy. Orestes przywołuje ją jako retoryczny argument
                        – nie domaga się od Menelaosa śmierci jego córki, tylko ocalenia
                        siebie.</p>
                    <quote><lb/>ἃ δ᾽ Αὐλὶς ἔλαβε σφάγι᾽ ἐμῆς ὁμοσπόρου,
                        <lb/>ἐῶ σ᾽ ἔχειν ταῦθ᾽· Ἑρμιόνην μὴ κτεῖνε σύ.</quote>
                    <quote><lb/>Aulida zabrała w krwawej ofierze moją siostrę,
                        <lb/>Zgadzam się, że tak musiało być; ty jednak nie zabijaj swojej siostry.</quote>
                    <p>658: <w>Αὐλὶς</w> <w>ἔλαβε</w> <w>σφάγια</w> – „Aulida zabrała w krwawej ofierze”,
                        dosłownie „zabrała/wzięła [jako] sphagia”. Orestes nazywa śmierć
                        swojej siostry „ofiarą przedbitewną” – sphagia.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_812-818">
                    <head>Orestes 812-818</head>
                    <p>Strofa drugiego stasimonu chóru, który śpiewa o początkach ciągu
                        zbrodni w domu Atrydów, poczynając od sporu o złote runo i uczty Tyestesa.
                        Od tej pory „zbrodnia idzie za zbrodnią”. Zbrodnie na własnych
                        dzieciach (<w>γενναίων</w> <w>τεκέων</w>) nazwane są w wersie 816 <w>σφάγια</w> – „krwawymi
                        mordami”. Użyty tu rzeczownik zazwyczaj określa ofiarę krwawą
                        spełnianą przed bitwą, jednak w tym kontekście – nawet jeśli ciąg zbrodni
                        obejmowałby ofiarę z Ifigenii – oznacza po prostu „krwawe zbrodnie”,
                        tylko w dalekim echu odwołując się do skojarzeń ofiarniczych.</p>
                    <quote><lb/>ὁπότε χρυσείας ἔρις ἀρνὸς
                        <lb/>ἤλυθε Τανταλίδαις,
                        <lb/>οἰκτρότατα θοινάματα καὶ
                        <lb n="615"/>σφάγια γενναίων τεκέων·
                        <lb/>ὅθεν φόνῳ φόνος ἐξαμεί-
                        <lb/>βων δι᾽ αἵματος οὐ προλεί-
                        <lb/>πει δισσοῖσιν Ἀτρείδαις.</quote>
                    <quote><lb/>Kiedy spór o złote runo
                        <lb/>Spadł na Tantalidów,
                        <lb n="615"/>Najstraszniejsze uczty
                        <lb/>I krwawe mordy na własnych dzieciach.
                        <lb/>I odtąd zbrodnia idzie za zbrodnią,
                        <lb/>Przez krew, nie opuszcza
                        <lb/>Obydwu Atrydów.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_819-822">
                    <head>Orestes 819-822</head>
                    <p>Antystrofa drugiego stasimonu chóru, który najpierw zawodzi nad
                        zbrodnią matkobójstwa – związane z terminologią ofiarniczą pojęcia:
                        ξίφος oraz ἐς αὐγάς korespondują z przedostatnim wersem pieśni,
                        gdzie ta sama zbrodnia jest już nazwana wprost złożeniem w ofierze.
                        Obraz podcinania gardła powraca jeszcze w scenie mordu na Helenie
                        w eksodosie (w. 1471–1472), a przykładania miecza do gardła w końcowej
                        mowie Apollona (w. 1653).</p>
                    <quote><lb/>τὸ καλὸν οὐ καλόν, τοκέων
                        <lb n="820"/>πυριγενεῖ τεμεῖν παλάμᾳ
                        <lb/>χρόα μελάνδετον δὲ φόνῳ
                        <lb/>ξίφος ἐς αὐγὰς ἀελίοιο δεῖξαι·</quote>
                    <quote><lb/>Co piękne niepiękne, żeby rodziców
                        <lb n="820"/>W ogniu wykutym żelazem dłoń przecinać
                        <lb/>Skórę i czarną krwią od zbrodni zbroczony
                        <lb/>Miecz słońcu ukazywać [godzący] w gardło.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_839-843">
                    <head>Orestes 839-843</head>
                    <p>Koniec antystrofy drugiego stasimonu – chór przypomina scenę
                        mordu na Klitajmestrze, przywołując obraz matczynej piersi wysuwającej
                        się z szarpanego gwałtem peplosu. Konkluzja chóru jest jasna:
                        mord na matce był sphagion – ofiarą krwawą.</p>
                    <quote><lb/>ὦ μέλεος, ματρὸς ὅτε
                        <lb n="840"/>χρυσεοπηνήτων φαρέων
                        <lb/>μαστὸν ὑπερτέλλοντ᾽ ἐσιδὼν
                        <lb/>σφάγιον ἔθετο ματέρα, πατρῴ-
                        <lb/>ων παθέων ἀμοιβάν.</quote>
                    <quote><lb/>O nieszczęsny, kiedy matczyną
                        <lb n="840"/>Spośród złotem tkanych szat
                        <lb/>Pierś wystającą zobaczyłeś,
                        <lb/>Matka została zabita w ofierze
                        <lb/>W odpłacie za cierpienia ojca.</quote>
                    <p>842: <w>σφάγιον</w> <w>ἔθετο</w> <w>ματέρα</w> – „matka została zabita w ofierze”.
                        Dosłownie: „została położona jako sphagion”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_946-949">
                    <head>Orestes 946-949</head>
                    <p>Słowa z mowy posłańca, dawnego sługi Agamemnona, który donosi
                        Elektrze o przebiegu sądu nad nią i Orestesem, opisując wystąpienia
                        kolejnych obrońców i oskarżycieli oraz słowa samego Orestesa
                        po ogłoszeniu wyroku skazującego go na ukamienowanie. Orestes
                        wobec takiego wyroku składa obietnicę, że rodzeństwo samo odbierze
                        sobie życie. Pojawia się tutaj słowo <w>σφαγή</w> (opatrzone przymiotnikiem
                        αὐτόχειρος – „własnoręczny”), jednak nie ulega wątpliwości, że oznacza
                        tutaj „własną ręką zadanie sobie śmiertelnej rany”.</p>
                    <quote><lb/>μόλις δ᾽ ἔπεισε μὴ πετρουμένους θανεῖν
                        <lb/>τλήμων Ὀρέστης· αὐτόχειρι δὲ σφαγῇ
                        <lb/>ὑπέσχετ᾽ ἐν τῇδ᾽ ἡμέρᾳ λείψειν βίον
                        <lb/>σὺν σοί.</quote>
                    <quote><lb/>Z trudem przekonał [ich], żeby zginęli nie od kamienowania,
                        <lb/>Biedny Orestes; ale obiecał, że od własnoręcznie zadanego ciosu
                        <lb/>Tego samego dnia opuści życie
                        <lb/>Razem z tobą.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_1105-1107">
                    <head>Orestes 1105-1107</head>
                    <p>W rozmowie z Orestesem Pylades deklaruje, że umrze razem ze swoim
                        przyjacielem, ale najpierw namawia go do zemsty na Menelaosie.
                        840
                        Wpada na pomysł, że największą karą będzie dla niego śmierć Heleny.
                        Orestes podejmuje pomysł zabicia (<w>κτάνωμεν</w>) żony Menelaosa i zastanawia
                        się, w jaki sposób to zrobić. Na co Pylades zwięźle odpowiada, że
                        powinni ją „zarżnąć” (<w>σφάξαντες</w>). Tym razem także – mimo wszelkich
                        skojarzeń z rytualnym ubojem wywołanych przez czasownik <w>σφάζειν</w> –
                        nie występuje tu odwołanie do żadnych kategorii ofiarnych i mowa jest
                        po prostu o krwawym mordzie.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΠΥΛΑΔΗΣ</emph>:
                        <lb n="1105"/>Ἑλένην κτάνωμεν, Μενέλεῳ λύπην πικράν.
                        <lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>πῶς; τὸ γὰρ ἕτοιμον ἔστιν, εἴ γ᾽ ἔσται καλῶς.
                        <lb/><emph>ΠΥ</emph>.: σφάξαντες. ἐν δόμοις δὲ κρύπτεται σέθεν.</quote>
                    <quote><lb/><emph>PYLADES</emph>:
                        <lb n="1105"/>Zabijmy Helenę, to dla Menelaosa największy ból.
                        <lb/><emph>ORESTES</emph>:
                        <lb/>Jak? Bo jest na to ochota, jeśli to się uda.
                        <lb/><emph>PY</emph>.: Zarżnąwszy ją. Ukrywa się w twoim pałacu.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_1198-1199">
                    <head>Orestes 1198-1199</head>
                    <p>Po podjęciu planu zabicia Heleny rodzeństwo razem z Pyladesem
                        planuje wziąć jako zakładniczkę Hermionę, córkę Menelaosa,
                        aby zapewnić sobie powodzenie. Elektra w tym passusie radzi Orestesowi,
                        żeby – jeśli Menelaos mimo groźby utraty córki – zechce
                        ich zabić, zarżnął Hermionę. Używa tutaj w imperatiwie czasownika
                        <w>σφάζειν</w>: καὶ σὺ <w>σφάζε</w> <w>παρθένου</w> <w>δέρην</w> – „a ty poderżnij
                        dziewczynie gardło”.</p>
                    <quote><lb/>ἢν δ᾽ ὀξυθύμου μὴ κρατῶν φρονήματος
                        <lb/>κτείνῃ σε, καὶ σὺ σφάζε παρθένου δέρην.</quote>
                    <quote><lb/>Jeśli zaś, nie panując nad swą gniewną myślą,
                        <lb/>Będzie chciał cię zabić, ty poderżnij dziewczynie gardło.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Orestes_1284-1285">
                    <head>Orestes 1284-1285</head>
                    <p>Wezwanie przodownicy chóru do Elektry w czwartym stasimoni,
                        przed planowanym zabójstwem Heleny w pałacu. Chór się niecierpliwi
                        i informuje rodzeństwo, że w pałacu – miejscu zbrodni – spokój
                        i cisza oraz wzywa do działania.</p>
                    <quote><lb/>τί μέλλεθ᾽ οἱ κατ᾽ οἶκον ἐν ἡσυχίᾳ
                        <lb n="1285"/>σφάγια φοινίσσειν;</quote>
                    <quote><lb/>Czego zwlekacie w spokoju, wy tam w domu?
                        <lb n="1285"/>Skrwawcie ofiary!</quote>
                    <p>1285: <w>σφάγια</w> <w>φοινίσσειν</w> – „skrwawcie ofiary”; infinitivus imperativus.
                        Abundantny zwrot poetycki z metaforycznym odwołaniem do
                        rytu ofiarnego, jednak tylko na płaszczyźnie wizualizacji krwawego
                        mordu, bez konotacji religijnych (West 1987: 271).</p>
                </div>

                <div type="textpart" n="Orestes_1596">
                    <head>Orestes 1596</head>
                    <p>Słowa Orestesa skierowane do Menelaosa szturmującego pałac
                        Atrydów w eksodosie sztuki. Orestes grozi Menelaosowi, że – jeśli
                        ten nie odstąpi od zdobywania pałacu – Hermiona zostanie zarżnięta
                        (<w>ἐπισφάξας</w>) w płomieniach podpalonego miasta.</p>
                    <quote><lb/>ὡς μή γ᾽ ἔχῃς σύ, τήνδ᾽ ἐπισφάξας πυρί.</quote>
                    <quote><lb/>Żebyś ty [jej] nie miał, poderżnę jej gardło w płomieniach.</quote>
                </div>            
            
                <div type="textpart" n="Orestes_1602-1604">
                    <head>Orestes 1602-1604</head>
                    <p>Kolejny passus z eksodosu i kłótni między Menelaosem i Orestesem.
                        Orestes domaga się śmierci Menelaosa, grozi mu zabiciem jego
                        córki Hermiony i żąda władzy nad Argos. Menelaos niespodziewanie
                        zadaje mu pytania, czy odważy się zbliżyć do wody lustralnej
                        (<w>θίγοις</w> ἂν <w>χερνίβων</w>) – czyli w ogóle do składania ofiar, sugerując,
                        że jest skalany mordem – oraz czy zamierza złożyć ofiarę przedbitewną
                        (<w>σφάγια</w>). Oświadcza, że sam nie musi składać żadnej ofiary,
                        ponieważ ma czyste ręce (<w>ἁγνὸς</w> γάρ <w>εἰμι</w> <w>χεῖρας</w>). Na temat kategorii
                        „wewnętrznej” czystości w tym passusie zob. obszerny komentarz
                        w Petrovic, Petrovic 2016: 216–228.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΜΕΝΕΛΑΩΣ</emph>:
                        <lb/>εὖ γοῦν θίγοις ἂν χερνίβων . . .
                        <lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>τί δὴ γὰρ οὔ;
                        <lb/><emph>ΜΕ</emph>.: καὶ σφάγια πρὸ δορὸς καταβάλοις.
                        <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: σὺ δ᾽ ἂν καλῶς;
                        <lb/><emph>ΜΕ</emph>.: ἁγνὸς γάρ εἰμι χεῖρας.
                        <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: ἀλλ᾽ οὐ τὰς φρένας.</quote>
                    <quote><lb/><emph>MENELAOS</emph>:
                        <lb/>Czyli możesz nawet dotknąć wody oczyszczeń jak należy?
                        <lb/><emph>ORESTES</emph>:
                        <lb/>A dlaczego nie?
                        <lb/><emph>M</emph>.: I możesz złożyć przedbitewną ofiarę przed bramą?
                        <lb/><emph>OR</emph>.: A ty możesz to zrobić dobrze?
                        <lb/><emph>M</emph>.: Ja mam czyste ręce.
                        <lb/><emph>OR</emph>.: Ale nie serce!</quote>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
