<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Plutus (Πλοῦτος, Pluto)</title>
                <title xml:lang="en">Plutus (Πλοῦτος, Plutus)</title>
                <title xml:lang="pl">Plutus (Πλοῦτος, Plutos, Bogactwo)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">com_11_plutus</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Plutus (Πλοῦτος, Plutos, Bogactwo)</title>, in Bartłomiej Bednarek, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Stara komedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 223-243</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded in XML</change>
                <change when="2017" who="Bartłomiej Bednarek">written contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            
            <div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="pl">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Najpóźniejsza z zachowanych komedii Arystofanesa, wystawiona
                        w 388 r. p.n.e., stanowi zarazem jedyny obok <title>Ecclesiazousae</title> dostępny
                        przykład komedii średniej. Formalne cechy odróżniające ten wariant
                        gatunku od komedii starej (przede wszystkim redukcja partii chóralnej)
                        nie mają znaczącego wpływu na jej wartość jako źródła do badań
                        nad rytuałem. Warto jednak zaznaczyć, że (być może wyłącznie przypadkiem)
                        niewiele jest w <title>Plutosie</title> samodzielnych wzmianek dotyczących
                        rzeczywistości kultowej, teologia zaś, specyficzna komediowa
                        teologia, sprowadza się do dość prostego schematu, o którym poniżej.</p>
                        <p>Akcja utworu zaczyna się, gdy ubogi Ateńczyk imieniem Chremylos
                        radzi się <persName type="divine" key="Apollo">Apollona</persName> w Delfach, czy powinien swego syna wychowywać
                        na uczciwego obywatela, czy raczej uczyć go oszustw. Otrzymawszy
                        osobliwą wyrocznię, zgodnie z którą powinien iść za pierwszym
                        napotkanym człowiekiem, bohater rusza za ślepcem w łachmanach.
                        Gdy okazuje się, że biedak jest Plutosem, uosobieniem boskiego bogactwa,
                        a oślepionym przez <persName type="divine" key="Zeus">Zeusa</persName> na szkodę ludzi, Chremylos wysyła
                        chorego na kurację do Asklepiosa. Odzyskawszy wzrok, Plutos
                        przenosi się do domu Chremylosa, by przysparzać dóbr jemu i innym
                        uczciwym ludziom. Wywołuje to sprzeciw bogini Biedy (<title>Penia</title>), następnie
                        sykofanta (donosiciela), wreszcie i Zeusa, którego pozycji
                        zagraża nadmierny dobrobyt ludzi. Jak zwykle w komedii arystofanejskiej,
                        opozycja zostaje przełamana ku zadowoleniu głównych bohaterów
                        i tych, którzy cieszą się z rewolucyjnych zmian.</p>
                       <p> <title>Plutos</title>, podobnie jak <title>Ptaki</title>, a w odróżnieniu od większości utworów
                        Arystofanesa, jest tekstem, dla którego centralne znaczenie ma specyficzne
                        pojmowanie wzajemnych relacji między ludźmi i bogami. Bohaterowie
                        odwracają kosmiczny porządek, odbierając władzę Zeusowi, dzięki przywłaszczeniu sobie tytułowego <title>Plutosa</title>. Dociekania na temat
                        mechanizmu tego zamachu stanu nie są tu potrzebne, wyjaśnień
                        udzielają bowiem sami bohaterowie (128–146): ludzie składają bogom
                        ofiary, a także darzą ich wszelkiego rodzaju czcią (1) dlatego, że dysponują
                        środkami materialnymi, które to umożliwiają (pieniędzmi i bogactwem),
                        (2) po to, żeby od bogów uzyskać bogactwo. Kontrola nad
                        pieniędzmi stanowi zatem środek do przejęcia władzy nad kultem,
                        a przez to także i nad samymi bogami. Taki układ presuponuje jeszcze
                        jeden warunek: kult musi stanowić jakiegoś rodzaju środek sprawowania
                        kontroli nad nieśmiertelnymi. Na czym ona polega, wyjaśnia
                        Hermes, mówiąc, że odkąd ustały ofiary, bogowie głodują.</p>
                       <p> Interpretacja tej groteskowej wizji wydaje się dosyć trudna, gdy przychodzi
                        do subtelnych rozgraniczeń. Wydaje się jasne, że Arystofanes
                        uważał ją za całkowicie niedorzeczną i przez to zabawną. Prawdopodobnie
                        tak samo myślał ogół widzów. Powtarzające się w tekście wzmianki
                        o tym, że to ludzie (ubodzy, niewolnicy, kapłani) zjadają potrawy zastawione
                        dla bogów, zdaje się zdradzać tajemnicę poliszynela. Z drugiej
                        zaś strony, jest jasne, że te potrawy wciąż bogom dawano. Śmiech, jaki
                        wywoływała komedia Arystofanesa, stanowił zatem reakcję na niepokój
                        związany z paradoksem immanentnym tradycyjnej teologii, który ewidentnie
                        stawał się przedmiotem rozważań i poważnych dyskusji.</p>
                        <p>Tekst cytuję za wydaniem <persName>Sommerstein</persName> (2001).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Plutus_128-146">
                    <head>Plutus 128-146</head>
                    <p>Passus zawiera wyjaśnienie komicznej teologii i wprowadza plan
                        opartego na niej działania, zmierzającego do pozbawienia Zeusa władzy
                        poprzez uniemożliwienie składania mu ofiar.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΧΡΕΜΥΛΟΣ</emph>:
                       <lb n="128"/> Ἐγὼ γὰρ ἀποδείξω σε τοῦ Διὸς πολὺ
                        <lb/> μεῖζον δυνάμενον.
                        <lb/> <emph>ΠΛΟΥΤΟΣ</emph>:
                        <lb/>Ἐμὲ σύ;
                        <lb/> <emph>ΧΡ</emph>.: Νὴ τὸν οὐρανόν.
                        <lb n="130"/>Αὐτίκα γὰρ—ἄρχει διὰ τί ὁ Ζεὺς τῶν θεῶν;
                        <lb/><emph>ΚΑΡΙΩΝ</emph>:
                        <lb/> Διὰ τἀργύριον· πλεῖστον γάρ ἐστ’ αὐτῶι.
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Φέρε,
                        <lb/>τίς οὖν ὁ παρέχων ἐστὶν αὐτῶι τοῦθ’;
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ὁδί.
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Θύουσι δ’ αὐτῶι διὰ τίν’; Οὐ διὰ τουτονί;
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Καὶ νὴ Δί’ εὔχονταί γε πλουτεῖν ἄντικρυς.
                        <lb n="135"/><emph>ΧΡ</emph>.: Οὔκουν ὅδ’ ἐστὶν αἴτιος καὶ ῥαιδίως
                        <lb/>παύσειεν, εἰ βούλοιτο, ταῦτ’ ἄν;
                        <lb/><emph>ΠΛ</emph>.: Ὅτι τί δή;
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Ὅτι οὐδ’ ἂν εἷς θύσειεν ἀνθρώπων ἔτι
                        <lb/>οὐ βοῦν ἄν, οὐχὶ ψαιστόν, οὐκ ἄλλ’ οὐδὲ ἕν,
                        <lb/>μὴ βουλομένου σοῦ.
                        <lb/><emph>ΠΛ</emph>.: Πῶς;
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Ὅπως; οὐκ ἔσθ’ ὅπως
                        <lb n="140"/>ὠνήσεται δήπουθεν, ἢν σὺ μὴ παρὼν
                        <lb/>αὐτὸς διδῶις τἀργύριον, ὥστε τοῦ Διὸς
                        <lb/>τὴν δύναμιν, ἢν λυπῆι τι, καταλύσεις μόνος.
                        <lb/><emph>ΠΛ</emph>.: Τί λέγεις; δι’ ἐμὲ θύουσιν αὐτῶι;
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Φήμ’ ἐγώ.
                        <lb/>Καὶ νὴ Δί’ εἴ τί γ’ ἐστὶ λαμπρὸν καὶ καλὸν
                        <lb n="145"/>ἢ χαρίεν ἀνθρώποισι, διὰ σὲ γίγνεται.
                        <lb/>Ἅπαντα τῶι πλουτεῖν γάρ ἐσθ’ ὑπήκοα.</quote>
                    <quote><lb/><emph>CHREMYLOS</emph>:
                        <lb/>Wykażę ci, że jesteś znacznie potężniejszy od Zeusa.
                        <lb/><emph>PLUTOS</emph>:
                        <lb/>Ja?
                        <lb/><emph>CHR</emph>.:
                        <lb/>Wielkie nieba, jak naj
                        <lb break="no"/>bardziej! Bo co pozwala Zeusowi rządzić innymi bogami?
                        <lb/><emph>KARION</emph>:
                        <lb/>Pieniądze. Ma ich przecież najwięcej.
                        <lb/><emph>CHR</emph>.:
                        <lb/>Dalej, kto mu ich dostarcza?
                        <lb/><emph>KA</emph>. wskazując Plutosa:
                        <lb/>On.
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Zatem co sprawia, że składają mu ofiary? Czyż nie on?
                        <lb/><emph>KA</emph>.: I, na Zeusa, modlą się o to, by natychmiast otrzymać bogactwa!
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Czy zatem nie on jest za wszystko odpowiedzialny i gdyby tyl
                        <lb break="no"/>kozechciał, czyż nie położyłby temu z łatwością kresu?
                        <lb/><emph>PL</emph>: Ale jak?
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Tak, że nikt odtąd nie złoży w ofierze ani wołu, ani ciastka, i to
                        <lb/>nawet jednego, jeśli tobie się to nie spodoba.
                        <lb/><emph>PL</emph>.: Dlaczego?
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Dlatego, że jeśli ciebie zabraknie, by dać komuś pieniądze, nikt
                        <lb/>niczego nie zdoła kupić. Skutkiem tego w pojedynkę zdołasz
                        <lb/>obalić potęgę Zeusa, jeśli tylko ci się czymś narazi.
                        <lb/><emph>PL</emph>.: Co ty mówisz? To dzięki mnie składają jemu ofiary?
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Tak właśnie. Bo, na Zeusa, cokolwiek wspaniałego i pięknego
                        <lb/>jest na świecie i miłego ludziom, to powstaje dzięki tobie.
                        <lb/>Wszystko zależy od bogactwa.</quote>
                    <p>128: <w>ἀποδείξω</w> – „wykażę”; wstęp, jaki czyni Chremylos, stanowi
                        nawiązanie do postępowania sofistów. Sformułowanie „wykażę ci, że
                        jesteś potężniejszy od Zeusa” w sytuacji, gdyby obaj rozmówcy byli
                        zwykłymi ludźmi, stanowiłoby zapowiedź mniej lub bardziej wyrafinowanego
                        sofizmatu. Wydaje się, że mamy do czynienia z wyraźnym
                        wpływem mód intelektualnych, ukazanych, być może celowo, w krzywym
                        zwierciadle. Pytanie, które stawiali w tym samym czasie tacy intelektualiści,
                        jak Platon, Sokrates czy Eutyfron, czego bogowie mogą
                        chcieć od ludzi, stawia również poeta komiczny, by udzielić na nie
                        hiperbolicznie niedorzecznej odpowiedzi: chcą, by ich karmić.</p>
                    <p>129: Νὴ τὸν <w>οὐρανόν</w> – „wielkie nieba”; konwencjonalne wezwanie
                    wyższych sił. Bohaterowie <title>Plutosa</title> wielokrotnie popełniają komiczny
                    błąd, polegający na przywołaniu bóstw lub związanych z nimi zjawisk
                    w kontekście najbardziej bezbożnych wypowiedzi. Jest to dodatkowy
                    sygnał, wskazujący na to, że należy zachować duży dystans w stosunku
                    do wyrażanych tu treści jako jaskrawo niezgodnych z przeświadczeniami
                    poety i jego publiczności.</p>
                    <p>130–131: chociaż w sanktuariach bóstw przechowywano wielkie
                    bogactwa, stwierdzenia, że Zeus posiada najwięcej pieniędzy ze
                    wszystkich bogów i że właśnie dzięki temu sprawuje nad nimi władzę,
                    nie są w tekście w żaden sposób uzasadnione. Sommerstein (2001:
                    ad loc.) sugeruje, że dochodzi tu do wyraźnej interferencji pomiędzy
                    wyobrażeniami na temat króla bogów i króla Persji, który dla Greków
                    okresu klasycznego stanowił archetyp monarchy. Van Leeuwen (1904:
                    ad loc.) stwierdza z drugiej strony, że wypowiedź może być wynikiem
                    komicznej trywializacji ze strony niewolnika powiedzenia παρὰ τοῖς
                    θεοῖς εἶναι τὴν πλουθυγίειαν („bogactwo i zdrowie należą do bogów”,
                    scil. jako ich dawców). Także i w tym przypadku nic nie uzasadnia
                    szczególnej pozycji Zeusa.</p>
                    <p>133: <w>Θύουσι</w> δ’ αὐτῶι διὰ τίνα – „co sprawia, że składają mu
                    ofiary?”; przyimek διὰ jest dwuznaczny. W zależności od kontekstu
                    wprowadza okolicznik przyczyny lub celu. W omawianym miejscu
                    poeta wyzyskuje tę dwuznaczność, każąc bohaterom mówić o bogactwie
                    zarówno jako o czymś, co umożliwia oddawanie bogom czci (będąc
                    niejako przyczyną materialną), jak i stanowi jej ostateczny cel. Sam
                    czasownik θύουσι, jak wskazują jego inne przypadki użycia w tym
                    ustępie, choć odnosi się przede wszystkim do ofiary krwawej, obejmuje
                    także i inne formy kultu.</p>
                    <p>134: przysłówek <w>ἄντικρυς</w> w późniejszych tekstach (<title>LS</title> II) miewa
                    znaczenie „naprzeciw” (w kategoriach przestrzennych, raczej nie
                    w użyciu figuratywnym), które może wywoływać skojarzenie z oczekiwaną
                    w tym kontekście kategorią wzajemności. Prawdopodobnie
                    jednak w tym miejscu należy przypisać wyrazowi bardziej tradycyjną
                    semantykę (<title>LS</title> I): „natychmiast”. W takim ujęciu wypowiedź bohatera
                    można interpretować jako wyraz krytyki w stosunku do ludzi, którzy
                    traktują bogów instrumentalnie, licząc na to, że ofiary przyniosą błyskawiczny
                    efekt. O wzajemności: <ref type="lit">Ar. <title>Pax</title> 392</ref>; <title>Av</title>. 854 wraz z komentarzami.</p>
                    <p>137–138: οὐδ’ ἂν εἷς <w>θύσειεν</w> οὐ <w>βοῦν</w> ἄν, οὐχὶ <w>ψαιστόν</w> – „nikt nie złoży
                    w ofierze ani wołu, ani ciastka”; bohater wymienia ofiarę najdroższą (wołu) i jedną z tańszych (ciastko), sugerując, że ustaną wszelkie ofiary,
                    zarówno te najbardziej, jak i najmniej wyszukane. <w>Ψαιστόν</w> to określenie
                    placka jęczmiennego z miodem, spalanego w ogniu jednocześnie
                    z udźcami zwierzęcia (<title>Suda</title> o 907), a także – prawdopodobnie – jako rodzaj
                    samodzielnej ofiary, składanej np. przez ubogich.</p>
                    <p>139–142: naszkicowany tu plan odebrania władzy nad światem
                    Zeusowi ostatecznie sprowadza się do przejęcia kontroli nad towarami,
                    które potencjalnie mogą zostać wykorzystane w kulcie. Schemat
                    narracyjny bardzo przypomina ten obecny w <title>Ptakach</title>, choć warto zaznaczyć
                    mniejszy stopień złożoności i abstrakcyjności przedstawionej
                    tu koncepcji. Trudno oprzeć się wrażeniu, że mamy tu do czynienia
                    z wtórnym opracowaniem motywu, który publiczności nie wydawał
                    się już zaskakujący, przynależąc do topiki gatunku.</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Plutus_819-823">
                    <head>Plutus 819-823</head>
                    <quote><lb/><emph>ΚΑΡΙΩΝ</emph>:
                        <lb/>Καὶ νῦν ὁ δεσπότης μὲν ἔνδον βουθυτεῖ
                        <lb/>ὗν καὶ τράγον καὶ κριὸν ἐστεφανωμένος,
                        <lb/>ἐμὲ δ’ ἐξέπεμψεν ὁ καπνός· οὐχ οἷός τε γὰρ
                        <lb/>ἔνδον μένειν ἦν· ἔδακνε γὰρ τὰ βλέφαρά μου.</quote>
                    <quote><lb/><emph>KARION</emph>:
                        <lb/>Pan, nałożywszy wieniec, w domu składa w ofierze knura, kozła i barana,
                        a mnie wypędził stamtąd dym. Nie dało się w środku wytrzymać,
                        bo gryzł w oczy.</quote>
                    <p>819: <w>βουθυτεῖ</w> – „składa w ofierze”; struktura tego złożonego czasownika,
                        z pewnością przejrzysta dla Arystofanesa i jego współczesnych,
                        wskazuje na pierwotne znaczenie: „składać w ofierze wołu”
                        lub „spalać udźce wołu”. W omawianym kontekście użycie tego wyrazu
                        może dziwić, ponieważ seria trzech dopełnień wskazuje na to,
                        że ofiarowanymi zwierzętami były knur, kozioł i baran. Lista nie zawiera
                        zatem wołu. Trzy różne scholia do passusu zawierają przekonujące
                        wyjaśnienie, że czasownika βουθυτέω używano wbrew jego etymologii na określenie wszelkiego rodzaju prestiżowych czy kosztownych
                        ofiar, które niekoniecznie składały się z wołów (podobną
                        ewolucję przeszedł rzeczownik ἑκατόμβη). Nie zmienia to faktu, że
                        jego wstąpienie w tym miejscu mogło być odebrane jako element gry
                        językowej. Szerzej: Casabona 1966: 140–142.</p>
                <p>820: ὗν καὶ <w>τράγον</w> καὶ <w>κριόν</w> – „knura, kozła i barana”; dwa spośród
                    zwierząt (kozioł i baran) opisane są rzeczownikami odnoszącymi
                    się do niekastrowanych samców, co pozwala przypuszczać, że
                    i trzecie, określone wyłącznie nazwą gatunku (<w>ὗς</w>, „świnia”) miało
                    być niekastrowanym samcem (knurem). Scholia (ad loc.) zawierają
                    wyjaśnienie, że taki typ ofiary złożonej z trzech zwierząt różnego gatunku
                    określał rzeczownik <w>τριττύς</w>. Za synonimy tego wyrazu prawdopodobnie
                    należy uznać <w>τριττύα</w> (e.g. Ister 34), <w>τρικτεύα</w>/ <w>τρίκτευα</w>
                    (<ref type="ins">IG 22 1126.34</ref>), <w>τρίττοια</w> (e.g. Theognost. Can. 103), <w>τρίκτειρα</w> (Hsch.
                    s.v.). Szerzej: van Straten 1995: 16–17. Niezależnie od trudnych do
                    uchwycenia różnic, jakie zachodzić mogą pomiędzy desygnatami
                    poszczególnych wyrazów, ewidentnie mamy do czynienia z typem
                    ofiary dosyć drogiej, a zatem z pewnością prestiżowej i stosownej do
                    solennych okazji. Dlatego kontrast pomiędzy katalogiem zwierząt
                    ofiarnych a wydźwiękiem czasownika <w>βουθυτέω</w> (cf. ad 819) może
                    być znacznie bardziej subtelny, niż mogłoby się na pierwszy rzut oka
                    wydawać.</p>
                  <p>  <w>Ἐστεφανωμένος</w> – „nałożywszy wieniec”; konwencjonalny w tym
                    przypadku atrybut podkreśla odświętny charakter wydarzenia.</p>
                    <p>822: ἐμὲ δ’ ἐξέπεμψεν ὁ <w>καπνός</w> – „mnie wypędził stamtąd dym”;
                    miejscem spalania udźców i opiekania wnętrzności nie jest zatem
                    ołtarz na otwartej przestrzeni, ale palenisko wewnątrz domu (ἑστία).
                    Ten fakt będzie miał znaczenie w dalszym toku akcji (cf. 1138).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plutus_1103-1190">
                    <head>Plutus 1103-1190</head>
                    <quote><lb/><emph>ΕΡΜΗΣ</emph>:
                        <lb n="1103"/> Ἀλλ’ ἐκκάλει τὸν δεσπότην τρέχων ταχύ,
                        <lb/>ἔπειτα τὴν γυναῖκα καὶ τὰ παιδία,
                        <lb n="1105"/>ἔπειτα τοὺς θεράποντας, εἶτα τὴν κύνα,
                        <lb/>ἔπειτα σαυτόν, εἶτα τὴν ὗν.
                        <lb/><emph>ΚΑΡΙΩΝ</emph>:
                        <lb/>Εἰπέ μοι,
                        <lb/>τί δ’ ἐστίν;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ὁ Ζεύς, ὦ πόνηρε, βούλεται
                        <lb/>εἰς ταὐτὸν ὑμᾶς συγκυκήσας τρύβλιον
                        <lb/>ἁπαξάπαντας εἰς τὸ βάραθρον ἐμβαλεῖν.
                        <lb n="1110"/><emph>ΚΑ</emph>.: ῾Η γλῶττα τῶι κήρυκι τούτων τέμνεται.
                        <lb/>Ἀτὰρ διὰ τί δὴ ταῦτ’ ἐπιβουλεύει ποεῖν ἡμᾶς;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: ῾Οτιὴ δεινότατα πάντων πραγμάτων
                        <lb/>εἴργασθ’. Ἀφ’ οὗ γὰρ ἤρξατ’ ἐξ ἀρχῆς βλέπειν
                        <lb/>ὁ Πλοῦτος, οὐδεὶς οὐ λιβανωτόν, οὐ δάφνην,
                        <lb n="1115"/>οὐ ψαιστόν, οὐχ ἱερεῖον, οὐκ ἄλλ’ οὐδὲ ἓν 
                        <lb/>ἡμῖν ἔτι θύει τοῖς θεοῖς.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Μὰ Δί’, οὐδέ γε 
                        <lb/>θύσει· κακῶς γὰρ ἐπεμελεῖσθ’ ἡμῶν τότε.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Καὶ τῶν μὲν ἄλλων μοι θεῶν ἧττον μέλει,
                        <lb/>ἐγὼ δ’ ἀπόλωλα κἀπιτέτριμμαι.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Σωφρονεῖς.
                        <lb n="1120"/><emph>ΕΡ</emph>.: Πρότερον γὰρ εἶχον <interp>ἂν</interp> παρὰ ταῖς καπηλίσιν
                            <lb/>πάντ’ ἀγάθ’· ἕωθεν εὐθύς, οἰνοῦτταν, μέλι,
                            <lb/>ἰσχάδας, ὅσ’ εἰκός ἐστιν ῾Ερμῆν ἐσθίειν·
                            <lb/>νυνὶ δὲ πεινῶν ἀναβάδην ἀναπαύομαι.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Οὔκουν δικαίως, ὅστις ἐπόεις ζημίαν
                        <lb n="1125"/>ἐνίοτε τοιαῦτ’ ἀγάθ’ ἔχων;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Οἴμοι τάλας,
                        <lb/>οἴμοι πλακοῦντος τοῦ ‘ν τετράδι πεπεμμένου.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: «Ποθεῖς τὸν οὐ παρόντα καὶ μάτην καλεῖς.»
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Οἴμοι δὲ κωλῆς ἧς ἐγὼ κατήσθιον—
                        <lb/> <emph>ΚΑ</emph>.: Ἀσκωλίαζ’ ἐνταῦθα πρὸς τὴν αἰθρίαν.
                        <lb n="1130"/><emph>ΕΡ</emph>.: σπλάγχνων τε θερμῶν ὧν ἐγὼ κατήσθιον.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ὀδύνη σε περὶ τὰ σπλάγχν’ ἔοικέ τις στρέφειν.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Οἴμοι δὲ κύλικος ἴσον ἴσωι κεκραμένης.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ταύτην ἐπιπιὼν ἀποτρέχων οὐκ ἂν φθάνοις.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἆρ’ ὠφελήσαις ἄν τι τὸν σαυτοῦ φίλον;
                        <lb n="1135"/><emph>ΚΑ</emph>.: Εἴ του δέει γ’ ὧν δυνατός εἰμί σ’ ὠφελεῖν.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Εἴ μοι πορίσας ἄρτον τιν’ εὖ πεπεμμένον
                        <lb/>δοίης καταφαγεῖν καὶ κρέας νεανικὸν
                        <lb/>ὧν θύεθ’ ὑμεῖς ἔνδον.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ἀλλ’ οὐκ ἐκφορά.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Καὶ μὴν ὁπότε τι σκευάριον τοῦ δεσπότου
                        <lb n="1140"/>ὑφέλοι’, ἐγώ σ’ ἂν λανθάνειν ἐποίουν ἀεί.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ἐφ’ ὧι τε μετέχειν καὐτός, ὦ τοιχωρύχε·
                        <lb/>ἧκεν γὰρ ἄν σοι ναστὸς εὖ πεπεμμένος.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἔπειτα τοῦτόν γ’ αὐτὸς ἂν κατήσθιες.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Οὐ γὰρ μετεῖχες τὰς ἴσας πληγὰς ἐμοί,
                        <lb n="1145"/>ὁπότε τι ληφθείην πανουργήσας ἐγώ.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Μὴ μνησικακήσηις, εἰ σὺ Φυλὴν κατέλαβες.
                        <lb/>Ἀλλὰ ξύνοικον, πρὸς θεῶν, δέξασθέ με.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ἔπειτ’ ἀπολιπὼν τοὺς θεοὺς ἐνθάδε μενεῖς;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Τὰ γὰρ παρ’ ὑμῖν ἐστι βελτίω πολύ.
                        <lb n="1150"/><emph>ΚΑ</emph>.: Τί δέ; ταὐτομολεῖν ἀστεῖον εἶναί σοι δοκεῖ;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: «Πατρὶς γάρ ἐστι πᾶσ’ ἵν’ ἂν πράττηι τις εὖ.»
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Τί δῆτ’ ἂν εἴης ὄφελος ἡμῖν ἐνθάδ’ ὤν;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Παρὰ τὴν θύραν στροφαῖον ἱδρύσασθέ με.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Στροφαῖον; ἀλλ’ οὐκ ἔργον ἔστ’ οὐδὲν στροφῶν.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἀλλ’ ἐμπολαῖον.
                        <lb n="1155"/><emph>ΚΑ</emph>.: Ἀλλὰ πλουτοῦμεν. Τί οὖν
                        <lb/>Ἑρμῆν παλιγκάπηλον ἡμᾶς δεῖ τρέφειν;
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἀλλὰ δόλιον τοίνυν.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Δόλιον; ἥκιστά γε·
                        <lb/>οὐ γὰρ δόλου νῦν ἔργον, ἀλλ’ ἁπλῶν τρόπων.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἀλλ’ ἡγεμόνιον.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ἀλλ’ ὁ θεὸς ἤδη βλέπει.
                        <lb n="1160"/>Ὥσθ’ ἡγεμόνος οὐδὲν δεησόμεσθ’ ἔτι.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Ἐναγώνιος τοίνυν ἔσομαι. Καὶ τί ἔτ’ ἐρεῖς;
                        <lb/>Πλούτωι γάρ ἐστι τοῦτο συμφορώτατον,
                        <lb/>ποεῖν ἀγῶνας μουσικοὺς καὶ γυμνικούς.
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Ὡς ἀγαθόν ἐστ’ ἐπωνυμίας πολλὰς ἔχειν.
                        <lb n="1165"/>Οὗτος γὰρ ἐξηύρηκεν αὑτῶι βιότιον.
                        <lb/>Οὐκ ἐτὸς ἅπαντες οἱ δικάζοντες θαμὰ
                        <lb/>σπεύδουσιν ἐν πολλοῖς γεγράφθαι γράμμασιν.
                        <lb/><emph>ΕΡ</emph>.: Οὐκοῦν ἐπὶ τούτοις εἰσίω;
                        <lb/><emph>ΚΑ</emph>.: Καὶ πλῦνέ γε
                        <lb/>αὐτὸς προσελθὼν πρὸς τὸ φρέαρ τὰς κοιλίας,
                        <lb n="1170"/>ἵν’ εὐθέως διακονικὸς εἶναι δοκῆις.
                        <lb/><emph>ΙΕΡΕΥΣ</emph>:
                        <lb/>Τίς ἂν φράσειε ποῦ ‘στὶ Χρεμύλος μοι σαφῶς;
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: 
                        <lb/>Τί δ’ ἐστίν, ὦ βέλτιστε;
                        <lb/><emph>ΙΕ</emph>.: Τί γὰρ ἄλλ’ ἢ κακῶς;
                        <lb/>Ἀφ’ οὗ γὰρ ὁ Πλοῦτος οὗτος ἤρξατο βλέπειν,
                        <lb/>ἀπόλωλ’ ὑπὸ λιμοῦ· καταφαγεῖν γὰρ οὐκ ἔχω,
                        <lb n="1175"/>καὶ ταῦτα τοῦ σωτῆρος ἱερεὺς ὢν Διός.
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: ῾Η δ’ αἰτία τίς ἐστιν, ὢ πρὸς τῶν θεῶν;
                        <lb/><emph>ΙΕ</emph>.: Θύειν ἔτ’ οὐδεὶς ἀξιοῖ.
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Τίνος οὕνεκα;
                        <lb/><emph>ΙΕ</emph>.: ῞Οτι πάντες εἰσὶ πλούσιοι. Καίτοι τότε,
                        <lb/>ὅτ’ εἶχον οὐδέν, ὁ μὲν ἂν ἥκων ἔμπορος
                        <lb n="1180"/>ἔθυσεν ἱερεῖόν τι σωθείς, ὁ δέ τις ἂν
                        <lb/>δίκην ἀποφυγών, ὁ δ’ ἂν ἐκαλλιερεῖτό τις
                        <lb/>κἀμέ γ’ ἐκάλει τὸν ἱερέα· νῦν δ’ οὐδὲ εἷς
                        <lb/>θύει τὸ παράπαν οὐδὲν οὐδ’ εἰσέρχεται,
                        <lb/>πλὴν ἀποπατησόμενοί γε πλεῖν ἢ μύριοι.
                        <lb n="1185"/><emph>ΧΡ</emph>.: Οὔκουν τὰ νομιζόμενα σὺ τούτων λαμβάνεις;
                        <lb/><emph>ΙΕ</emph>.: Τὸν οὖν Δία τὸν σωτῆρα καὐτός μοι δοκῶ
                        <lb/>χαίρειν ἐάσας ἐνθάδ’ αὐτοῦ καταμένειν.
                        <lb/><emph>ΧΡ</emph>.: Θάρρει· καλῶς ἔσται γάρ, ἢν θεὸς θέληι.
                        <lb/>῾Ο Ζεὺς ὁ σωτὴρ γὰρ πάρεστιν ἐνθάδε,
                        <lb n="1190"/>αὐτόματος ἥκων.</quote>
                    <quote>
                        <lb/><emph>HERMES</emph>:
                        <lb/>Biegnij prędko wezwać swojego pana, potem jego żonę i dzieci,
                        <lb/>potem służbę i psa, [1105] potem i ciebie samego, i świnię.
                        <lb/><emph>KARION</emph>:
                        <lb/>Powiedz lepiej,
                        <lb/>o co chodzi.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Zeus, nieszczęśniku, chce was wszystkich zmieszać
                        <lb/>w jednym kubku i wylać do rowu.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Język trzeba za to uciąć heroldowi. [1110] Tylko czemu Zeus
                        <lb/>chce nam to zrobić?
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Bo dopuściliście się najgorszego z możliwych czynów. Odkąd
                        <lb/>Plutos przejrzał na oczy, nikt nam, bogom już nie składa kadzidła,
                        <lb/>lauru, ciastek ani zwierząt. [1115]
                        <lb/><emph>KA</emph>.: I, na Zeusa, nikt składać nie będzie. W końcu dopóki to robiliśmy,
                        <lb/>kiepsko się o nas troszczyliście.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Ja zresztą nie bardzo troszczę się o pozostałych bogów, bo sam
                        <lb/>ginę i rozpadam się.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Całkiem rozsądnie.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Dawniej dostawałem od handlarek [1120] różne rzeczy: ciastko
                        <lb/>już z samego rana, miód, suszone figi, którymi zwykł się żywić
                        <lb/>Hermes. Teraz leżę i zdycham w biedzie.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Czy nie jest to sprawiedliwe, skoro nieraz po tym, jak otrzymałeś
                        <lb/>wszystkie te dobra, przynosiłeś ludziom szkody? [1125]
                        <lb/><emph>HER</emph>.: O, ja biedny!
                        <lb/>Placku upieczony w czwartym dniu miesiąca!
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Pragniesz nieobecnego i na próżno wzywasz.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Udźcu, który pożarłem!
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Udo może ci posłużyć do skakania na jednej nodze przed domem.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Ciepłe trzewia, które pożarłem! [1130]
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Zdaje się, że twoje trzewia szarpie ból.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Kielichu słabo rozcieńczonego wina!
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Obyś tylko szybko się oddalił po wypiciu tego.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Chyba mógłbyś wyświadczyć przysługę swemu przyjacielowi.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Jeśli tylko jestem w stanie przysłużyć się tym, czego potrzebu
                        <lb break="no"/>jesz. [1135]
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Mógłbyś dać mi dobrze wypieczony bochenek i zdrowy kawa
                        <lb break ="no"/>łek mięsa zwierzęcia, które w domu zarzynacie.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Niestety to nie „na wynos”.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: A ja cię zawsze kryłem, ilekroć jakiś garnuszek wyniosłeś swe
                        <lb break ="no"/>mu panu. [1140]
                        <lb/><emph>KA</emph>.: I sam dostawałeś swoją dolę, rzezimieszku! Zawsze przypadało
                        <lb/>tobie wypieczone ciastko.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Które sam potem pożerałeś.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Bo ty nie dostawałeś swojej doli w rózgach, które na mnie spa
                        <lb break="no"/>dały, gdy mnie ktoś przyłapał. [1145]
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Ale skoro zająłeś Fyle, czas zapomnieć o urazach. Przyjmijcie
                        <lb/>mnie, na bogów, do swojego domu!
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Więc opuścisz bogów, by zamieszkać z nami?
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Przecież tu jest znacznie lepiej.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Cóż to? Myślisz, że to ładnie tak dezerterować? [1150]
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Ojczyzna przecież jest wszędzie tam, gdzie dobrze nam się wie
                        <lb break="no"/>dzie.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: A na co miałbyś nam się tu przydać?
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Postawicie mnie przy drzwiach jako stróża.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Stróża? Ależ tu nie ma zajęcia dla stróżów.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: To jako opiekuna handlu.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Przecież jesteśmy bogaci! [1155]
                        <lb/>Po co mielibyśmy utrzymywać Hermesa-przekupnia?
                        <lb/><emph>HER</emph>.: To jako oszusta.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Oszusta? To nie czas oszustw, lecz uczciwego
                        <lb/>postępowania.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: To przewodnika.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Bóg przecież już widzi. Przewodników już nie trzeba. [1160]
                        <lb/><emph>HER</emph>.: To jako enagoniosa, od współzawodnictwa. Co ty na to? W koń
                        <lb break="no"/>cu bogactwo doskonale łączy się z organizowaniem konkursów
                        <lb/>muzycznych i gimnastycznych.
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Oto jak dobrze jest mieć wiele przydomków. Tak w końcu zdo
                        <lb break="no"/>łał znaleźć jakąś posadkę. [1165] Nie na próżno sędziowie stara
                        <lb break="no"/>ją się zapisać na listy pod kilkoma imionami.
                        <lb/><emph>HER</emph>.: Czy zatem przyjmujecie mnie?
                        <lb/><emph>KA</emph>.: Weź te jelita i je umyj przy studni, żeby od razu było widać, że
                        <lb/>jesteś na służbie. [1170]
                        <lb/><emph>KAPŁAN</emph>:
                        <lb/>Czy ktoś może mi powiedzieć, gdzie jest Chremylos?
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: A co się stało, mój drogi?
                        <lb/><emph>KAP</emph>.: Nic dobrego. Odkąd Plutos odzyskał
                        <lb/>wzrok, ja umieram z głodu. Nic nie mam do żarcia, choć jestem
                        <lb/>kapłanem Zeusa Sotera. [1175]
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: A to czemu, na bogów?
                        <lb/><emph>KAP</emph>.: Nikt już nie widzi sensu składania ofiar.
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Jak to?
                        <lb/><emph>KAP</emph>.: Bo wszyscy są bogaci. Dopóki niczego nie mieli, przychodził
                        <lb/>z ofiarami kupiec, który szczęśliwie powrócił z podróży, i ktoś,
                        <lb/>[1180] kto uniknął wyroku, i taki, który chciał uzyskać znaki
                        <lb/>i mnie wołał jako kapłana. A teraz nikt w ogóle ofiar nie składa
                        <lb/>i nie przychodzi, chyba że chce się wypróżnić, bo takich są ty
                        <lb break="no"/>siące.
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Rozumiem, że przyjmujesz przypadającą tobie część z tych da
                        <lb break ="no"/>rów? [1185]
                        <lb/><emph>KAP</emph>.: Postanowiłem więc, że pożegnam Zeusa Sotera i przeniosę się
                        tutaj.
                        <lb/><emph>CHR</emph>.: Nie martw się. Jeśli bóg zechce, będzie ci tu dobrze, bo Zeus
                        <lb/>Soter już sam się tu przeniósł. [1190]
                    </quote>
                   
                    <p>1106: <w>ὗν</w> – „świnię”; komizm passusu polega na tym, że Hermes
                        umieszcza Kariona w hierarchii domowników na przedostatnim miejscu,
                        pomiędzy psem a świnią. Miejsce to presuponuje, że czymś naturalnym
                        była obecność świni w domu przeciętnego Ateńczyka. Z czysto
                        pragmatycznego punktu widzenia jest to zrozumiałe, ponieważ zwierzę
                        to, żywiąc się odpadkami, dostarcza cennego mięsa. Passus w Osach
                        (844 wraz z komentarzem) zawiera sugestię, że świnie trzymano w specjalnych
                        kojcach przy palenisku. Niewykluczone, że ofiary z nich przeznaczone
                        były dla bogini paleniska, Hestii, o czym poniżej (1138).</p>
                    
                <p>    1110: Ἡ γλῶττα τῶι <w>κήρυκι</w> τούτων τέμνεται – „język trzeba za
                    to uciąć heroldowi”; Sommerstein (2001: ad loc.) słusznie zauważa, że
                    miejsce jest celowo dwuznaczne. Rzeczownik oznaczający herolda (typowa
                    rola Hermesa), τῶι <w>κήρυκι</w>, w datiwie może tu określać osobę,
                    którą należy ukarać przez ucięcie języka za to, że przyniosła złe wieści.
                    Z drugiej strony w kontekście podziału zwierząt ofiarnych wyrażenie
                    ἡ γλῶττα τέμνεται w sposób oczywisty odnosi się do obcinania ozora.
                    Ta część często (chyba zwykle) przypadała kapłanom czy innym
                    specjalistom rytualnym (cf. e.g. <title>LSS</title> 77.7; Ar. <title>Pax</title> 1060; <title>Av</title>. 1704–1705), nie dziwi więc, że mógł ją otrzymać herold, choćby dlatego, że w świecie
                    homeryckim jego funkcja obejmowała pomoc przy ofiarach i podziale
                    mięsa (cf. Il. 18.58). Należy nadmienić, że dwa miejsca (schol.
                    ad loc.; Athen. 16b–c) zawierają stwierdzenie, że istniał obyczaj ofiarowywania
                    języków wraz z libacjami samemu Hermesowi jako bóstwu
                    odpowiedzialnemu za udzielanie wyjaśnień.</p>
                    <p>1114–1116: οὐδεὶς οὐ λιβανωτόν, οὐ δάφνην, οὐ ψαιστόν, οὐχ
                    <w>ἱερεῖον</w>, ἡμῖν ἔτι <w>θύει</w> τοῖς θεοῖς – „nikt nam, bogom już nie poświęca kadzidła,
                    lauru, ciastek ani zwierząt”; czasownik <w>θύω</w> wyraźnie występuje
                    tu w swoim pierwotnym znaczeniu „spalać w celu wytworzenia dymu”,
                    przyjmując jako dopełnienia bliższe serię rzeczowników odnoszących
                    się do rzeczy regularnie składanych bogom w ofierze palonej. <w>Ἱερεῖον</w>,
                    „zwierzę ofiarne” jest wyłącznie jednym z elementów wyliczenia.</p>
                    
                    <p>1116–1117: wypowiedź Kariona presuponuje elementarną teologię
                    ofiary: składano ją z różnych powodów, ale jeśli ktoś, kto okazał się pobożny,
                    nie doświadczał boskiej opieki, wywoływało to poczucie krzywdy.</p>
                    
                    <p>1119: ἐγὼ δ’ <w>ἀπόλωλα</w> κἀπιτέτριμμαι – „sam ginę i rozpadam się”;
                    w tym miejscu z całą wyrazistością ujawnia się komediowa teologia. Bóg
                    po prostu cierpi z głodu. Użyta tu forma czasownika <w>ἀπόλλυμι</w> („ginąć”)
                    nie ewokuje w sposób jednoznaczny paradoksu, jaki wprowadziłoby
                    użycie w tym miejscu np. ἀποθνήσκω („umierać”), trudno zatem powiedzieć,
                    czy bóg, istota z definicji nieśmiertelna, jest bliska śmierci, czy
                    tylko doznaje fizycznych katuszy. Ten drugi wariant wydaje się głęboko
                    zakorzeniony w tradycji poetyckiej związanej z Hermesem, bóstwem
                    szczególnie wyraźnie obdarzonym ludzkimi słabościami. Już Hymn homerycki
                    4 zawiera subtelną grę opartą na kontraście pomiędzy tym, czego
                    Hermes doznaje, a czego doznawać powinien jako bóg (cf. e.g. w. 131
                    wraz z komentarzem Vergados 2013: ad loc.; Versnel 2011: 309–377), przy
                    czym na pierwszy plan wysuwa się jego iście ludzki apetyt.</p>
                    
                    <p>1120: παρὰ ταῖς <w>καπηλίσιν</w> – „od handlarek”; wyraz może odnosić
                     się do rozmaitych kategorii kobiet parających się drobnym handlem 
                     artykułami spożywczymi: straganiarek, szynkarek etc. Hermes wymienia
                     w kolejnych wersach kilka kategorii tanich produktów, którymi
                     go obdarzano (tzn. jego figury) jako boga handlu.</p>
                    
                    <p>1124–1125: Karion znęca się nad bogiem, czyniąc mu wyrzuty „z teodycei”,
                     nawiązując do ludowej wizji pobożności: bóg, który otrzymuje
                     dary od ludzi, powinien odwzajemniać doznane dobro. Bohater
                     nawet nie traci czasu na wyjaśnienie oczywistego – jak widać – faktu,
                     że bogowie często zawodzą.</p>
                    
                    <p>1126: οἴμοι <w>τάλας</w> – „o, ja biedny”; responsoryjna struktura stychomytii
                     przypomina tragediowy lament. Hermes wyraża rozpacz, wzywając
                     potrawy, a Karion odpowiada cytatem z tragedii (1127), a w dalszych
                     wersach celowo nadaje wypowiedzi rozmówcy nieoczekiwane
                     i niechciane przez niego znaczenia.</p>
                    
                    <p>1128: <w>κωλῆς</w> – „udźcu”; terminem, który regularnie odnosi się do
                        udźców spalanych na ołtarzu jest μηρία, rzadziej μηροί. <w>Κωλῆ</w> to mięso
                        z uda zwierzęcia, z którego nie spalano, przy czym na fakt, że nie
                        zawierało ono kości wskazuje malarstwo wazowe, gdzie obiekt wyraźnie
                        przedstawiany był jako wiotki (Tsoukala 2009: 33). <w>Κωλῆ</w> bywa
                        wymieniana jako część zwierzęcia ofiarnego, którą kładziono na stole
                        w ramach rytu trapezomata lub jako prerogatywa kapłana (najczęściej
                        zresztą jedno stawało się drugim. cf. e.g. IG 2² 1361.5, SIG 1015.10). Tym
                        samym ostatecznie mięso to trafiało na stół ludzi – personelu świątynnego
                        lub kogoś, komu je odsprzedano albo oddano. Jest to o tyle istotne,
                        że Hermes w tym miejscu najprawdopodobniej nie mówi o tym, co
                        przypadało większości bóstw olimpijskich – dymie z udźców (<w>κνῖσα</w>
                        <w>μηρίων</w>), lecz ciągnie wątek z poprzednich wersów, odnosząc się do
                        posiłków ludzkich, których częścią częstowano go. Nie bez znaczenia
                        jest tu użycie czasownika <w>κατεσθίω</w>, „pożerać”, „zjadać łapczywie”,
                        który sugeruje z jednej strony wielki apetyt, a z drugiej obcowanie
                        z mięsem w jego pierwotnej postaci, nie zaś z oparem.</p>
                    
                    <p>1130: <w>σπλάγχνων</w> τε θερμῶν ὧν ἐγὼ κατήσθιον – „ciepłe trzewia,
                        które pożarłem!”; w czasie, gdy na ołtarzu płonęły udźce oraz – być
                        może opcjonalnie – kość krzyżowa zwierzęcia wraz z ogonem, w tym
                        samym ogniu opiekano trzewia nadziane na ruszt. Skosztowanie trzewi
                        stanowi ważny element rytuału, który Homer traktuje jako jedną
                        z jego dwóch partes pro toto (cf. Il. 1.464: αὐτὰρ ἐπεὶ κατὰ μῆρε κάη καὶ
                        <w>σπλάγχνα</w> πάσαντο). Jak podkreśla Versnel (2011: 353), trzewia w odróżnieniu
                        od tego, co płonęło na ołtarzu, były zasadniczo pokarmem
                        ludzi. Wprawdzie granica nie wydaje się tu bardzo ścisła, ponieważ
                        część podrobów kładziono na stole jako trapezomata (por. także Athenion
                        1.18: τὰ <w>σπλάγχνα</w> τοῖς θεοῖσιν ὀπτῶσιν φλογί, „trzewia pieką
                        w ogniu dla bogów”), Hermesowi prawdopodobnie nie chodzi o to,
                        by oddawano mu typowo boską cześć poprzez ofiarę zwierzęcą, mającą
                        jego samego za adresata. Wyraźnie tęskni on za uczestniczeniem
                        w posiłkach ludzi, którzy przeznaczali mu część swojego jedzenia (cf.
                        Od. 14.435–6; Kadletz 1984; Petropoulou 1987).</p>
                    
                    <p>1132–1133: Hermes wyraża pragnienie wypicia wina zmieszanego
                        pół na pół z wodą, a zatem według greckich standardów dosyć mocnego.
                        Złośliwa odpowiedź Kariona jest niejasna. Sommerstein (2001 ad
                        loc.) wyraził przypuszczenie, że niewolnik podał Hermesowi urynał,
                        a jego słowa nawiązują do picia moczu. W równym stopniu prawdopodobne
                        wydaje się, że jest to jakiegoś rodzaju odwołanie do praktyki
                        wylewania libacji, choć tutaj oczekiwalibyśmy wzmianki o trunku nierozcieńczonym.</p>
                    
                    <p>1137: κρέας νεανικόν – „zdrowy kawałek mięsa”; przymiotnik
                        νεανικός oznacza przede wszystkim „młodzieńczy”, a także odnosi
                        się do cech z młodością związanych, takich jak bycie radosnym,
                        krzepkim, energicznym. Scholia zawierają kilka propozycji wyjaśnienia,
                        większość z nich sprowadza się jednak do stwierdzenia, że
                        chodzi o kawałek mięsa dostatecznie duży, by nasycić młodzieńca.
                        Pomimo że nadmierna subtelność tych spekulacji może budzić podejrzenia,
                        wydaje się prawdopodobne, że scholiaści prawidłowo zrozumieli
                        wydźwięk użytej przez Arystofanesa figury, którą staram się oddać w przekładzie przez polski kolokwializm. Poeta w sposób konsekwentny
                        buduje tu obraz wygłodniałego, po ludzku żarłocznego
                        boga. O jedzeniu mięsa z pszennym chlebem typu ἄρτος, cf. Ar. <title>Plut</title>.
                        320; X. <title>An</title>. 7.3.23.</p>
                    
                    <p>1138: οὐκ <w>ἐκφορά</w> – „nie «na wynos»”; wyrażenie w kontekście
                        ofiary krwawej ma charakter technicyzmu i oznacza, że mięsa nie należy
                        wynosić z miejsca, w którym odbywa się rytuał. Inskrypcyjnie
                        zwrot wraz z wariantami (LSCG 54.10: τῶν δὲ κρεῶν μὴ <w>φέρεσθαι</w>
                        – „a mięsa nie wynosić”; LSCG 18A5 et al.: οὐ <w>φορά</w> – „nie na wynos”)
                        poświadczony jest w sanktuariach. Przykład wersji pozbawionej niedomówień
                        czy elips zawiera <title>Lex Sacra</title> z Oropos (LSCG 69.31–32): τῶν
                        δε κρεῶν μὴ εἶναι <w>ἐκφορὴν</w> ἔξω τοῦ τεμένεος („niech nie będzie wynoszenia
                        mięsa poza temenos”). Z kolei kalendarz z Kos (LSCG 151B
                        8 i 10) wskazuje na istnienie złożonego systemu opozycji. W odniesieniu
                        bowiem do jednych obiektów pojawia się zwrot ταύτας <w>ἀποφορά</w>
                        („to można wynosić”), do innych – τούτων οὐκ <w>ἐκφορὰ</w> ἐκ τοῦ ναοῦ
                        („nie ma wynoszenia tych rzeczy ze świątyni”). Warto zaznaczyć, że
                        dwie inskrypcje w różny sposób dookreślają granice miejsca świętego:
                        w tekście z Oropos jest to temenos, a w tym z Kos – świątynia. Rytuał,
                        o którym mowa w omawianym passusie, odbywa się w lokalizacji
                        trudnej do jednoznacznego zinterpretowania, ponieważ w ramach
                        komediowej fikcji bóg Plutos we własnej osobie zamieszkał z obywatelem
                        ateńskim. Trudno zatem powiedzieć, czy to, co reprezentuje budynek
                        sceniczny, jest jeszcze prywatnym domem, czy już świątynią.
                        Należy zaznaczyć, że pewne późne źródła (Zen. 4.44; Diogenian. 2.40;
                        4.68) przekazują stwierdzenie, że w czasie ofiar składanych w domu
                        ku czci bogini Hestii nie dzielono się mięsem z osobami z zewnątrz.
                        Być może Arystofanes nawiązuje w tym miejscu do jednego z takich
                        rytuałów o charakterze prywatnym, dobrze znanych jego publiczności
                        z autopsji, nieobecnych jednak w materiale inskrypcyjnym z sanktuariów
                        (cf. Ar. <title>V</title>. 844–846 wraz z komentarzem).</p>
                    
                    <p>1143: αὐτὸς ἂν <w>κατήσθιες</w> – „sam pożerałeś”; dzielenie się zyskami
                        z Hermesem wydaje się naturalne, nawet jeśli pochodziły one 
                        z kradzieży (na temat darów z pierwocin/części czegoś pozyskanego
                        cf. Jim 2014). <title>Plutos</title> jest komedią, w której sporo mówi się o wtórnym
                        wykorzystaniu tych darów przez ludzi: o zjadaniu ich przez personel
                        sanktuariów, ubogich, samych obdarowujących (zwłaszcza 594–597
                        i 668–695). Co ciekawe, passusy te (w tym omawiany tutaj) sprawiają
                        wrażenie, jakby chodziło o praktykę wstydliwą i niepokojącą, mimo
                        że czymś doskonale znanym, bo szczegółowo regulowanym w oficjalnych
                        inskrypcjach był fakt otrzymywania przez kapłanów tego,
                        co wcześniej wierni złożyli jako poczęstunek dla boga (cf. Pirenne-
                        -Delforge 2010).</p>
                    
                    <p>1146: <w>Φυλὴν</w> κατέλαβες – „zająłeś Fyle”; nawiązanie do amnestii
                        z 403 r. p.n.e., bez związku z religią. Kolejne wersy zawierają metafory
                        zaczerpnięte ze sfery polityki.</p>
                       
                     <p>1153–1163: Hermes wymienia swoje różne, najprawdopodobniej
                        autentyczne przydomki i przypisywane mu sfery boskiego wpływu.</p>
                    
                    <p>1168–1169: πλῦνε τὰς <w>κοιλίας</w> – „umyj jelita”; części przewodu
                    pokarmowego zwierzęcia nie zaliczały się do kategorii <w>σπλάγχνα</w>,
                    trzewi, których kosztowali ofiarnicy. Niekiedy po skończeniu rytuału
                    jelita przypadały kapłanom (e.g. LSCG 151 A 50), bywały sprzedawane
                    i używane do różnych celów, np. jako powłoki na kiełbasy, czy też jako
                    struny instrumentów muzycznych. Oczywiście, trudno wykluczyć, że
                    stosowano tu i jelita zwierząt, których nie zarżnięto w ofierze. Z całą
                    pewnością ich płukanie z treści pokarmowych i ekskrementów nie należało
                    do zadań przyjemnych, dlatego Karion z sadystyczną przyjemnością
                    przekazuje to zadanie Hermesowi jako nowemu słudze. Na ten
                    temat Ar. <title>Eq</title> 157–161.</p>
                    
                    <p>1175: τοῦ <w>σωτῆρος</w> ἱερεὺς ὢν <w>Διός</w> – „jestem kapłanem Zeusa Sotera”;
                        wybór kapłana tego bóstwa jako osoby, która szczególnie wiele
                        straciła na powszechnym dobrobycie, nie jest chyba przypadkowy.
                        Jak świadczą dane dotyczące sprzedaży skór zwierząt ofiarnych (IG II²
                        1496.88–89, 118–119) pod koniec okresu klasycznego święto Diisoteria
                        obchodzone ku czci tego boga stanowiło jedną z ważniejszych (obok
                        Dionizjów Miejskich) okazji do składania spektakularnie obfitych ofiar
                        (Parke 1977: 167–168; Deubner 1932: 174–176). Poza tym, o ile można
                        wnosić na podstawie cytowanego tu passusu, a zwłaszcza wersów
                        1178–1182, wiele osób z własnej inicjatywy składało ofiary w sanktuarium
                        Zeusa Sotera, w przeświadczeniu, że bóg pozwolił lub pozwoli
                        (udzielając znaków) im uniknąć jakiegoś niebezpieczeństwa. Należy
                        zaznaczyć, że bóstwo o tym przydomku otrzymywało w Attyce cześć
                        przynajmniej w dwóch miejscach: ewidentnie utożsamiano z nim Zeusa
                        Eleutheriosa, od którego imienia nazwano portyk na ateńskiej agorze
                        zbudowany w 430 r. p.n.e. (Rosivach 1987). Większe znaczenie miało
                        chyba sanktuarium umiejscowione w Pireusie. Pauzaniasz (1.1.3)
                        wspomina o nim jako o rzeczy najwspanialszej w tym portowym mieście,
                        tam też odbywały się wzmiankowane powyżej Diisoteria. Taka
                        lokalizacja wydaje się zresztą czymś oczywistym, zważywszy na fakt,
                        że starożytne podróże morskie wiązały się generalnie ze znacznym ryzykiem.
                        Emocje, jakich doświadczali marynarze i podróżni po zakończeniu
                        żeglugi mogły mieć proste przełożenie na dobrobyt świątyni
                        (cf. Parker 1996: 238–241).</p>
                    <p>1181: ὁ δ’ ἂν <w>ἐκαλλιερεῖτό</w> τις – „i taki, który chciał uzyskać znaki”;
                        Van Leeuwen (1904: ad loc.) stwierdził, że użyty tu wyraz stanowi
                        synonim pojawiającego się w poprzedzającym wersie <w>θύω</w>. Zdaniem
                        tego komentatora w passusie chodziłoby o to, że osoba, która złożyła
                        ofiarę, wołała na ucztę kapłana. Nowsze komentarze (Sommerstein
                        2001: ad loc.; Olson 1989: ad loc.) przekazują inną interpretację (moim
                        zdaniem bardziej przekonującą). Mianowicie kapłan w swojej wypowiedzi
                        wymienia dwie kategorie ludzi, którzy uniknęli nieszczęścia –
                        na morzu i w sądzie. Cytowany tu trzeci element wyliczenia odwołuje
                        się do tych, którzy dopiero zamierzają podjąć jakieś ryzykowne działania.
                        Takie jest bowiem najczęstsze znaczenie czasownika <w>καλλιερέω</w>:
                        „uzyskać dobre znaki przy składaniu ofiary” (LS I.1). Może on wprawdzie
                        także znaczyć „złożyć ofiarę, która przynosi dobre znaki” (LS I.2),
                        co oznacza przesunięcie akcentu na samą czynność ofiarowania, jednak
                        także i w tym przypadku aspekt wieszczy jest bardzo silnie obecny. To
                        oznacza, że w omawianym passusie wyraźne jest rozgraniczenie pomiędzy
                        ofiarami składanymi przez osoby, które czynią to, by podziękować
                        bóstwu za opiekę, i takimi, które poprzedzały podjęcie działalności.
                        Jak wskazują rozproszone miejsca w <title>Anabazie</title> Ksenofonta (e.g.
                        1.8.15; 6.4.14), normalną praktyką było zasięganie znaków z ofiar typu
                        thysia lub sphagia przed rozpoczęciem niebezpiecznej akcji, takiej jak
                        bitwa, wymarsz z obozu lub przeprawa przez rzekę. Jakkolwiek procedury
                        mantyczne związane z ofiarami stanowiły całą gałąź wiedzy,
                        na poziomie znaczeń opisanych przez Ksenofonta, najczęściej zdają
                        się one tworzyć system prostej opozycji binarnej: znaki są dobre (<w>ἱερὰ</w>
                        καλά) lub złe (οὐκ ἐγίγνετο τὰ <w>ἱερά</w>). Bogowie mówią „tak” lub „nie”.
                        Uzyskanie niekorzystnych znaków prowadziło, jeśli nie do porzucenia
                        zamiarów, to przynajmniej do ich odroczenia w czasie. Szerzej:
                        Flower (2008: 104–210); Naiden (2013: 109–122); Furley, Gysembergh
                        (2015: 1–24). Choć brak szczegółowych danych dotyczących praktyki
                        rytualnej w sanktuarium Zeusa Sotera, możemy sobie wyobrażać, że
                        przed wyruszeniem na morze lub podjęciem innych czynności, składano
                        bogu ofiary, które miały pomóc w podjęciu decyzji o stosownym
                        momencie działania lub przynieść wróżbę dotyczącą jego wyników.</p>
                    
                    <p>1182: κἀμέ γ’ ἐκάλει τὸν <w>ἱερέα</w> – „mnie wołali jako kapłana”; Sommerstein
                        (2001: ad loc.) stwierdza, że chodzi o ofiary składane w domach
                        prywatnych, a nie w sanktuarium, interpretując czasownik <w>καλέω</w> jako
                        „zaprosić”, nie zaś „wezwać”. W ramach takiej rekonstrukcji kapłan
                        poza służbą świątynną świadczyłby usługi również w przestrzeni prywatnej.
                        Jest to z pewnością możliwe, a z drugiej strony, ranga kapłana
                        Zeusa Sotera, a także dogodne położenie jego sanktuarium sprawiają,
                        że łatwiej oczekiwać, że prywatni ludzie odwiedzaliby przybytek, przyprowadzając
                        zwierzęta, niż żeby zapraszali rytualnego specjalistę do
                        siebie. Do przywoływania kapłana (który z różnych powodów mógł się
                        znajdować poza temenosem) do ołtarza w celu złożenia prywatnej ofiary
                        nawiązuje inskrypcja LSCG 119. 9–14.</p>
                    
                    <p>1185: τὰ <w>νομιζόμενα</w> – „przypadającą tobie część”; zawarty tu
                        skatologiczny żart jest oczywisty. Kapłanowi nor malnie przypadały
                        pewne części zwierzęcia ofiarnego lub – ewentualnie – innych przedmiotów
                        przyniesionych dla bogów. W tym kontekście zastanawiające
                        jest użycie participium czasownika <w>νομίζω</w> („uznawać”, „uznawać za
                        stosowne”). Eliptyczna struktura zdania wskazuje na to, że mamy do
                        czynienia z użyciem typowym, może nawet z technicyzmem. Tymczasem
                        w korpusie normatywnych inskrypcji wyraz ten pojawia się zasadniczo
                        na określenie „tego, co potrzebne do złożenia ofiary” (LSAM
                        70.3; 72.32), i „tradycyjnych form kultu” (LSAM 81.27), nie zaś „tego,
                        co tradycyjnie przypada kapłanowi”. Widocznie jednak i takie znaczenie
                        było nie tylko możliwe, lecz także – jak wynika z kontekstu – oczywiste
                        dla publiczności Arystofanesa.</p>
                    
                    <p>1186–1191: ostatnie wersy cytowanego passusu pozwalają stwierdzić,
                        że pomimo wszelkich złośliwości pod adresem personelu świątynnego
                        Arystofanes nie negował potrzeby jego istnienia. W dalszym
                        ciągu tekstu jest mowa o tym, że kapłan poprowadzi procesję ku czci
                        boga Plutosa. Wygląda zatem na to, że nawet w utopijnym i groteskowo
                        bezbożnym świecie komedii jest miejsce dla specjalistów religijnych,
                        tyle tylko, że przeznacza się im nieco inną rolę niż ta, którą pełnili
                        w rzeczywistych Atenach.</p>    
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
