<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Frammenti di opere di Aristofane e di altri autori dell'antica commedia attica</title>
                <title xml:lang="en">Fragments of works by Aristophanes and other authors of the old Attic comedy</title>
                <title xml:lang="pl">Fragmenty dzieł Arystofanesa i innych autorów starej komedii attyckiej</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">com_12_fragments</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Fragmenty dzieł Arystofanesa i innych autorów starej komedii attyckiej</title>, in Bartłomiej Bednarek, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Stara komedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 245-280</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Bartłomiej Bednarek">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Fragmenty podano za normatywnym wydaniem Kassel, Austin (1983–2001), 
                        przestrzegając numeracji ustalonej w tej edycji. W nawiasie
                        znajdują się numery wydania Kocka (1880–1888) wraz z suplementem
                        Demańczuka (1967), wykorzystywane m.in. w systemie adresów
                        bibliograficznych <title>LS</title>. Zgodnie ze zwyczajem obowiązującym w nowszych
                        wydaniach, poetów zestawiono w kolejności alfabetycznej łacińskich
                        wersji ich imion. Na końcu znalazły się fragmenty nieznanych
                        autorów (adespota).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Ameipsias_Konnos_7">
                    <head>Ameipsias Konnos 7</head>
                    <p>Komedia wystawiona na Dionizjach Miejskich
                        w 421 r. p.n.e., na których konkurowała z <title>Chmurami</title> Arystofanesa.</p>
                    <quote><lb/>ἐντευθενὶ δίδοται μάλισθ’ ἱερώσυνα,
                        <lb/>κωλῆ, τὸ πλευρόν, ἡμίκραιρ’ ἀριστερά</quote>
                    <quote><lb/>przede wszystkim kapłanowi daje się należną część: szynkę, żeberka,
                        lewą połowę głowy</quote>
                    <p>Kock (1880) wyraża atrakcyjne, lecz niczym niepoparte przypuszczenie,
                        że słowa te wypowiadał religijny specjalista w rodzaju Hieroklesa
                        z <title>Pokoju</title> Arystofanesa, który domagał się dla siebie wynagrodzenia
                        w postaci części mięsa. Pewne jest to, że zestawione tu elementy w niczym
                        nie zaskakują, gdy porównać je z inskrypcyjnymi katalogami,
                        wyliczającymi należne kapłanom i personelowi sanktuariów kawałki
                        zwierzęcia. Ἱερόσυνα to typowy w tym kontekście wyraz, oznaczający
                        „część kapłana”. Szerzej: e.g. Puttkammer 1912; Le Guen-Pollet 1991.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Archippos_Incertae_Fabulae_47">
                    <head>Archippus Incertae Fabulae 46 (6 Dem)</head>
                    <quote><lb/>Πειθοῦς γὰρ οὐκ ἦν οὔτε βωμὸς οὔτε πῦρ,
                        <lb/>οὔτ’ ἐν γυναιξὶν οὔτ’ ἐν ἀνδρείαι φύσει</quote>
                    <quote><lb/>Peitho nie ma ołtarza ani ognia ni w kobietach, ni w męskiej naturze</quote>
                    <p>Passus jest oczywistą trawestacją Eurypidesowego dystychu (fr. 170):
                        <w>οὐκ</w> <w>ἔστι</w> <w>Πειθοῦς</w> <w>ἱερὸν</w> <w>ἄλλο</w> <w>πλὴν</w> <w>λόγος</w>, / <w>καὶ</w> <w>βωμὸς</w> <w>αὐτῆς</w> <w><w>ἐστ</w></w>’ ἐν
                        <w>ἀνθρώπου</w> <w>φύσει</w> („Peitho nie ma innego przybytku niż słowo, a ołtarz
                        jej jest w ludzkiej naturze”). Obserwacja dotycząca personifikowanej
                        „namowy” wydaje się bardzo naturalna i zgrabnie wyrażona.
                        Interesujące jest wykorzystanie atrybutów związanych z ofiarą (ołtarz,
                        ogień) jako metonimii kultu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Amphiaraos_25">
                    <head>Aristophanes Amphiaraos 25</head>
                    <p>komedia wystawiona na Lenajach
                        w 414 r. p.n.e.:</p>
                    <quote><lb/>ταυτὶ τὰ κρέ’ αὐτῶι παρὰ γυναικός του φέρω</quote>
                    <quote><lb/>Niosę mu to mięso od pewnej kobiety.</quote>
                    <p>Tytułowy Amphiaraos to mityczny wieszczek, który zginął w wyprawie
                        siedmiu przeciw Tebom. Jako heros otrzymywał cześć w Oropos
                        na granicy Attyki z Beocją, gdzie znajdowała się jego wyrocznia i gdzie
                        przybywali chorzy pielgrzymi (szerzej: Schachter 1981: 1.17–26; Kearns
                        1989: 147; Ekroth 2002: 75–76). Niewykluczone, że wymienione w tekście
                        mięso stanowi dar dla herosa przysłany za pośrednictwem osoby
                        wypowiadającej cytowane słowa (niewolnika?) przez kobietę, która
                        pragnęła in absentia zasięgnąć rady wyroczni. Możliwa jest także alternatywna
                        interpretacja, zgodnie z którą obdarowany jest śmiertelnikiem,
                        a mięso stanowi prezent lub swojego rodzaju łapówkę (cf. <title>Th</title>. 558–559).
                        W obu przypadkach nie chodzi zatem o ofiarę krwawą w ścisłym znaczeniu
                        tego terminu, lecz o dar dla herosa lub człowieka. Na temat tej
                        kategorii piszą m.in. Jim 2014, Jacquemin 2008; Ekroth 2008.S</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Geras_143">
                    <head>Aristophanes Geras 143 (138)</head>
                    <p>143 (138) <title>Γῆρας</title>, <title>Starość</title>, data nieznana, ok. 420 r. p.n.e.:</p>
                    <quote><lb/>κοπίδι τῶν μαγειρικῶν</quote>
                    <quote><lb/>Tasakiem z tych rzeźniczych.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Arstophanes_Gerytades_167">
                    <head>Aristophanes Gerytades 167 (171)</head>
                    <p>Hesych. α 8417</p>
                    <quote><lb/>αὐτοὶ θύομεν· ἀντὶ τοῦ αὐτοὶ πίνομεν ἐνηλλαγμένως,
                        παρόσον οἱ καλούμενοι εἰς ἑστιασιν λέγουσι „καὶ αὐτοὶ
                        θύομεν”. ἐπὶ γὰρ τῶν καλουμένων ὑπό τινων λέγεται.</quote>
                    <quote><lb/>My składamy ofiarę – dowcipnie, zamiast „my pijemy”, jako że
                        zaproszeni na ucztę mówią „i my składamy ofiarę”. Bo to jest
                        powiedziane o zaproszonych przez kogoś.</quote>
                    <p>Objaśnienia Hesychiosa są dosyć zawiłe i niejednoznaczne. Kock (ad
                        loc.) wyraził przypuszczenie, że wyrażenie dotyczy wykluczenia kogoś
                        z grupy ucztujących, jak to ma miejsce w przypadku Hieroklesa
                        w <title>Pokoju</title> (922–1126). Fritzsche (1838: 172) zasugerował, że może chodzić
                        o typ ofiary <w>οὐ</w> <w>φορά</w>/ <w>οὐκ</w> <w>ἐκφορά</w>, czyli takiej, po której nie wolno
                        było wynosić mięsa z miejsca jej złożenia (cf. <title>Pl</title>. 1138 wraz z komentarzem).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Daitales_209">
                    <head>Aristophanes Δαιταλῆς 209 (204)</head>
                    <p>Najstarsza komedia Arystofanesa, wystawiona w 427 r. p.n.e., prawdopodobnie
                        na Lenajach, zdobyła drugą nagrodę.</p>
                    <quote><lb/>τί δαί; κυνίδιον λευκὸν [λεπτὸν: Kock] ἐπρίω τῆι θεῶι
                        εἰς τὰς τριόδους;</quote>
                    <quote><lb/>Cóż to? Białego [małego] psiaka kupiłeś dla bogini na rozdrożach?</quote>
                    <p>Passus pojawia się w scholiach do Teokryta (2.11/12d), cytowany
                        przez starożytnego komentatora jako dowód na to, że bogini Hekate
                        otrzymywała ofiary z psów. Praktyka jest skądinąd nieźle poświadczona
                        i w innych źródłach (Sophr. <title>fr</title>. 4a; 8; Paus. 3.14.9; <title>Orph. A.</title> 934–
                        –987). Problematyczny jest w tym miejscu kolor zwierzęcia, oczywiście,
                        jeśli odrzucić koniekturę Kocka, ponieważ w kontekście kultu dla
                        Hekate oczekiwalibyśmy raczej ofiary czarnej. Być może zdziwienie
                        bohatera komedii wynika właśnie stąd, że ktoś kupił ofiarę niewłaściwej
                        barwy (Kassel, Austin ad loc.; Serafini 2015: 139–142). Należy zaznaczyć,
                        że pies nie jest typowym zwierzęciem ofiarnym (jak woły,
                        owce, kozy i świnie), a jego wykorzystanie w tym charakterze w kulcie
                        Hekate w sposób oczywisty kojarzy się z niezwykłym charakterem
                        tej ambiwalentnej bogini, czczonej na rozdrożach, w miejscach par
                        excellence liminalnych (cf. Carboni 2015; Serafini 2015; Zografou 2010;
                        Johnston 1989). Z drugiej strony, jak słusznie zwraca uwagę Serafini
                        (2015: 143), ofiary z psów i konsumpcja psiego mięsa, choć prawdopodobnie
                        naładowana sporą dawką znaczeń, nie stanowiła zupełnego
                        wyjątku, a Hekate nie była jedyną boginią, w której kulcie wykorzystywano
                        to zwierzę. Poza nią ofiary tego rodzaju otrzymywała m.in.
                        Afrodyta na przylądku Kolias w Attyce, w Locri Epizephyri i w Gravisca
                        w Italii, a także Kybele w Sardes (ibidem). Na temat wykorzystania
                        psów w kulcie (regularnie nacechowanym pewną niezwykłością/liminalnością)
                        i w kuchni, por. De Grossi Mazzorin (2008); Lacam (2008);
                        Roy (2007) z dalszą bibliografią.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Daitales_236">
                    <head>Aristophanes Δαιταλῆς 236 (224)</head>
                    <quote><lb/>καὶ δελφακίων ἁπαλῶν κωλαῖ καὶ χναυμάτια πτερόεντα</quote>
                    <quote><lb/>Szynki delikatnych prosiaczków i skrzydlate plasterki</quote>
                    <p>Edmonds 1957 (ad loc.) chyba zbyt skwapliwie stwierdził, że rzeczownik
                        <w>κωλαῖ</w> oznacza tutaj część zwierzęcia ofiarnego, którą otrzymywał
                        kapłan (priestly share). Jakkolwiek taka interpretacja jest dopuszczalna,
                        nic nie wskazuje w sposób jednoznaczny na ofiarny kontekst passusu.
                        Ze względu na brak kontekstu, można jedynie domniemywać, kto wypowiadał
                        tę kwestię i dlaczego tak pozytywnie (z nostalgią?) wyrażał
                        się o mięsie. Jednym z możliwych skojarzeń jest wypowiedź Hermesa
                        z <title>Pokoju</title> (1128), w której bóg wspomina szynki, które zjadał w przeszłości,
                        a które ewidentnie otrzymywał jako dar (trapezoma? cf. ad loc.).
                        Użycie przymiotnika <w>ἁπαλός</w> („delikatny”) w odniesieniu do mięsa
                        prosięcia: <title>Lys</title>. 1162. Należy zaznaczyć, że w obu przypadkach zwierzę
                        określone jest diminutivum <w>δελφάκιον</w>, co wskazuje na jego młody
                        wiek i czyni wzmiankę o delikatności jego mięsa doskonale zrozumiałą.
                        Na temat rytualnego wykorzystania prosiąt: <title>Ach</title>. 784–796; <title>Pax</title> 374–
                        –375; Ra. 378 wraz z komentarzami. Sens użycia przymiotnika πτερόεις
                        („skrzydlaty”) jest niejasny. Może chodzić o to, że na ucztę, o której
                        wspomina tu bohater komiczny, składał się również i drób. Możliwe
                        także, że, jak twierdzi Meineke (1867: 162), wyrazowi należy przypisać
                        znaczenie figuratywne: „wyjątkowo delikatny”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Dramata_299">
                    <head>Aristophanes Δράματα 299 (286)</head>
                    <p>Schol. <title>Ra</title>. 798:</p>
                    <quote><lb/>μεῖον λέγουσι τοὺς ὑπὲρ τῶν υἱῶν εἰς τὰ Ἀπατούρια οἶς ὑπὸ τῶν
                        πατέρων εἰσφερομένους, διὰ τὸ ἐπιφωνεῖν τοὺς φράτορας ἐπὶ τοῦ
                        σταθμοῦ τοῦ ἱερείου· μεῖον, μεῖον. ὅτι δὲ ἵσταντο Ἀριστοφάνης
                        ἐν Δράμασι δεδήλωκεν. τοῦτο δὲ κέκληται κουρεῖον ἀπὸ τῶν
                        κούρων ὑπὲρ ὧν ἐθύετο. μεῖον δὲ διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν.
                        καὶ ἐπιζήμιόν τι τοῖς ἧττον εἰσάγουσιν ἀποδέδοτο, καθάπερ αὐτός
                        φησιν Ἀριστοφάνης·
                        <lb/>ἀλλ’ εὔχομαι ‘γωγ’ ἑλκύσαι σε τὸν σταθμόν,
                        <lb/>ἵνα μή με προσπράττωσι γραῦν οἱ φράτερες.</quote>
                    <quote><lb/>Meion to określenie owiec/baranów, składanych przez ojców za synów
                        w czasie Apaturii. Nazwa wywodzi się od okrzyku członków fratrii
                        w czasie ważenia zwierzęcia: meion, meion [za lekkie]. O ważeniu informuje
                        Arystofanes w Dramatach. Używa się określenia koureion od
                        kouroi, chłopców, za których składano ofiarę, a meion z powodu podanego
                        powyżej. Jeśli ktoś przyprowadził za małe zwierzę, spotykała go
                        kara, jak powiada sam Arystofanes:
                        <lb/>Proszę, tylko naciągnij wagę, żeby członkowie fratrii nie domagali się
                        ode mnie śmietany.</quote>
                    <p>Apaturia to święto obchodzone we fratriach (w Attyce i w jońskiej części
                        świata greckiego, a może nie tylko), w czasie którego przyjmowano
                        do tych stowarzyszeń dorastających synów ich członków i rejestrowano
                        synów narodzonych w poprzedzającym roku (szerzej na ten temat: Burkert
                        2011: 383–384; Burkert 1985: 255; Parke 1977: 88–92; Deubner 1932:
                        232–234, a także Bednarek 2014). W obu przypadkach ojciec zobowiązany
                        był złożyć ofiarę za dziecko (w omawianym scholium wskazuje na
                        to składnia: <w>ὑπὲρ</w> <w>ὧν</w>). Podana przez scholiastę etymologia nazwy zwierzęcia
                        ofiarnego μεῖον, jak wiele innych ludowych etymologii znanych
                        ze źródeł antycznych, wydaje się nieco wymuszona, jednak przekazane
                        tu szczegóły znajdują niezłe potwierdzenie w przekazie Harpokrationa
                        (200.15–201.7), który zestawia passusy z kilku dawniejszych autorów
                        (Is. 124; Eratosth. 91; Apollod. fr. 108 (Jac.); Eup. 130). Nigdzie nie jest
                        powiedziane, od czego konkretnie zwierzę ofiarne miało być cięższe,
                        wydaje się jednak jasne, że żartobliwie zawsze określano je jako za małe.
                        Pewną alternatywę w stosunku do tej wersji proponuje (cytowany przez
                        Harpokrationa ibid.) Apollodoros, który twierdził, że nie tyle zwierzę,
                        ile porcje mięsa przeznaczone dla członków fratrii (<w>μερίδες</w>) poddawano
                        ważeniu i dowcipnie krytykowano jako zbyt skąpe.</p>
                    <p>Passus zawiera pewne niejasności na poziomie leksykalnym.
                        Przede wszystkim problematyczne jest słowo <w>γραῦς</w>, które odnosić
                        się może (m.in.) do starej kobiety, „baby”, co nie ma w tym miejscu
                        większego sensu lub do „kożucha na mleku”, ewentualnie „śmietany”.
                        To drugie znaczenie wydaje się dopuszczalne, lecz nie całkiem
                        zrozumiałe (cf. Kock 1880: ad loc.: „quid sit <w>γραῦν</w> nescio”). Jak zwykle,
                        prawdopodobnie sens passusu zależał od nieznanego nam kontekstu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Lemniai_381">
                    <head>Aristophanes Lemniai 381 (365)</head>
                    <quote><lb/>τὴν κρατίστην δαίμον’, ἧς νῦν θερμός ἐσθ’ ὁ βωμός</quote>
                    <quote><lb/>...najpotężniejszą z bogiń, której ołtarz jest teraz gorący.</quote>
                    <p>Passus, jakkolwiek brutalnie wyrwany z kontekstu, na pierwszy rzut
                        oka wydaje się doskonale zrozumiały. Ciepło ołtarza wskazuje na jego
                        niedawne użycie, a zatem na składanie ofiary. <title>Suda</title> (ω 125), wyraźnie
                        traktując zwrot <w>νῦν</w> <w>θερμοί</w> <w>βωμοί</w> jako utarty frazeologizm, objaśnia,
                        że odnosił się on do czegoś/kogoś przyjmowanego z zapałem (<w>ἐπὶ</w> <w>τῶν</w>
                        <w>διὰ</w> <w>σπουδῆς</w> <w>τυγχανόντων</w>). Wers Arystofanesa według tego leksykonu
                        odnosi się do typowej dla Ateńczyków tendencji do zapożyczania
                        obcych kultów.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Pelargoi_449">
                    <head>Aristophanes Πελαργοί 449 (434)</head>
                    <p>Data nieznana, wiadomo, że komedię wystawiono w tym samym roku
                        co Edypeidę Meletosa.</p>
                    <quote><lb/>κεφαλάς τ’ ἀρνῶν κωλᾶς <supplied reason="omitted">τ’</supplied> ἐρίφων</quote>
                        <quote><lb/>głowy baranie, szynki koźle</quote>
                    <p>Jakkolwiek trudno stwierdzić, o co chodzi we fragmencie, wywołuje
                        on oczywiste skojarzenia z częściami zwierząt ofiarnych, które otrzymywali
                        kapłani.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Proagon_478">
                    <head>Aristophanes Προάγων 478 (461)</head>
                    <p>Komedia najprawdopodobniej została wystawiona na Lenajach
                        w 422 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>ἐγευσάμεν χορδῆς ὁ δύστηνος τέκνων·
                        <lb/>πῶς ἐσίδω ῥύγχος περικεκαυμένον;</quote>
                    <quote><lb/>Ja, nieszczęsny, skosztowałem kiszki dziecka, więc jakże mam teraz
                        spojrzeć na pozbawiony włosów świński ryjek?</quote>
                    <p>Passus zawiera parodię tragedii i tragediowego stylu, w którym przypuszczalnie
                        przemawia aktor, grający rolę Tyestesa, mitycznego bohatera,
                        który nie wiedząc, co mu podano, zjadł mięso własnych dzieci
                        (Kassel, Austin 1984: ad loc.). Fakt, że we fragmencie wzmiankowana
                        jest „kiszka” (<w>χορδή</w>, „jelito” lub jakaś forma kiełbasy, kaszanki, którą
                        nadziewano jelita) wskazuje na to, że nie mamy tu do czynienia z ucztą
                        ofiarną. Bezpośrednio bowiem po ubiciu zwierzęcia i spaleniu „części
                        boskiej” na ołtarzu, kosztowano trzewi (<w>σπλάγχνα</w>), do których nie
                        zaliczano jelit (cf. Ar. <title>Pax</title> 1040; <title>Pl</title>. 1168–1169).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Aristoiphanes_Tagenistai_504">
                    <head>Aristophanes Ταγηνισταί 504.12–15 (488)</head>
                    <p>Passus zawiera komiczne wyjaśnienie, dlaczego zmarli mają się dużo
                        lepiej niż żywi. Ostatni z argumentów dotyczy ofiar.</p>
                    <quote><lb/>καὶ θύομεν † αὐτοῖσι τοῖς ἐναγίσμασιν
                        <lb/>ὥσπερ θεοῖσι, καὶ χοάς γε χεόμενοι
                        <lb/>αἰτούμεθ’ αὐτοὺς δεῦρ’ ἀνιέναι τἀγαθά</quote>
                    <quote><lb/>I składamy im w ofierze żałobną żertwę jak bogom i wylewamy libacje,
                        prosząc, by na górę posłali dobra.</quote>
                    <p>Fragment jest niepokojący ze względów czysto filologicznych. Jeśli
                        czasownik <w>θύω</w> łączy się z rzeczownikiem w datiwie, rzeczownik ten
                        określa adresata ofiary. <title>LS</title> ( s.v. <w>θύω</w>) notuje tylko jeden przypadek,
                        w którym dativus w takim kontekście mógłby pełnić funkcję instrumentalną,
                        a nie dopełnienia dalszego, miejsce to jednak (Hdt. 1.50)
                        niemal z całą pewnością należy uznać za zepsute, jak czynią to właściwie
                        wszyscy wydawcy. Dlatego, chociaż sens sformułowania θύομεν
                        αὐτοῖσι τοῖς ἐναγίσμασιν może się wydawać oczywisty: „czcimy ich
                        przy pomocy żertwy dla zmarłych”, z punktu widzenia gramatycznego
                        byłoby to wysoce anomalijne. Dlatego Kassel, Austin (1984) umieszczają
                        w tym miejscu crux.</p>
                    <p><w>Ἐνάγισμα</w> („żałobna żertwa”) to ofiara krwawa lub bezkrwawa
                        dla zmarłych lub herosów, która zasadniczo miała ulec całkowitej
                        eliminacji ze sfery żywych ludzi poprzez spalenie lub np. zakopanie.
                        Po takiej ofierze, inaczej niż w przypadku rytuałów ku czci bóstw
                        olimpijskich, normalnie nie następowała uczta. Więcej na ten temat:
                        Ekroth (2002: 74–128); Svenbro (2005). Zestawienie tego rzeczownika
                        z czasownikiem <w>θύω</w> (problematyczne pod względem gramatycznofilologicznym)
                        chyba miało na celu wydobycie szczególnego aspektu
                        tych ofiar, czyniąc je bardziej podobnymi do tych, które składano
                        bogom.</p>
                    <p><w>ἀνιέναι</w> <w>τἀγαθά</w> („by na górę posłali dobra”). Według Focjusza
                        (α 1993) jest to typowa formuła w modlitwach do zmarłych. Szerzej:
                        Pulleyn 1997: 116–131.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Telmesses_554">
                    <head>Aristophanes Τελμησσῆς 554 (540)</head>
                    <p>Hesych. π 4340</p>
                    <quote><lb/>πύλαι· Ἀριτοφάνης Τελμισσεῦσιν ἀπὸ (ἐπὶ: Heinsius) τῶν θυτῶν
                        λέγει. ἐκεῖνοι γὰρ ἐπισκέπονται τὰς ἐκτροπὰς καὶ τὰς φλέβας.</quote>
                    <quote><lb/>Wrota: Arystofanes w Telmeseńczykach od (o) ofiarnikach, bo oni badają
                        kanały i żyły.</quote>
                    <p>Fragment problematyczny z punktu widzenia filologicznego. Podejrzana
                        jest przede wszystkim lemma. Dobree (1831–1833 II: 255) zasugerował,
                        żeby ją usunąć i tym samym przyłączyć tekst do poprzedzającego
                        go artykułu hasłowego. Wówczas terminem objaśnianym, czyli
                        słowem użytym przez Arystofanesa stałoby się <w>πυλαγόροι</w>, „celnicy”.
                        Miałoby to więcej sensu w kontekście osób badających wątrobę zwierzęcia,
                        której najważniejsza żyła (nota bene zwana wrotną) nosiła grecką
                        nazwę <w>πύλαι</w> („wrota”). Szerzej na temat hepatoskopii, praktyce
                        czytania znaków z wątroby zwierząt ofiarnych: Furley, Gysembergh
                        (2015); Flower (2008: 153–210); van Straten (1995: 156–157).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Incertae_Fabulae_591">
                    <head>Aristophanes Incertae Fabulae 591.84–86 (26 Dem)</head>
                    <quote><lb/>φέρε νυν ἐ<lb 
                        break="no"/>γὼ] τὴν δαίμον’ ἣν ἀνήγαγον, ἐς τὴν
                        <lb/>ἀ]γορὰν ἄγων ἱδρύσωμαι βοΐ</quote>
                    <quote><lb/>dalej, ja teraz bogini, którą wprowadziłem, zaprowadzę wołu na agorę,
                        by jej złożyć ofiarę inauguracyjną</quote>
                    <p>Passus wywołuje oczywiste skojarzenie z <title>Pokojem</title> Arystofanesa, w którym
                        jest mowa o wprowadzeniu nowej bogini i o złożeniu jej z tej okazji
                        ofiary. Także i tam (923) pojawia się termin ἱδρύομαι + accusativus
                        bóstwa + dativus rzeczy wykorzystanej w ceremonii. W cytowanym tu
                        fragmencie ewidentnie chodzi o ważną boginię, zważywszy na to, że
                        przeznacza się jej tak cenne zwierzę jak wół. Jej przybytek lub posąg
                        (w ramach fikcji komediowej) musiał się znajdować na agorze, skoro
                        tam miała się odbyć ceremonia inauguracyjna.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Incertae_Fabulae_705">
                    <head>Aristophanes Incertae Fabulae 705 (684)</head>
                    <quote><lb/>ἀλλ’ ὦ Δελφῶν πλείστας ἀκονῶν
                        <lb/>Φοῖβε μαχαίρας
                        <lb/>καὶ προδιδάσκων τοὺς σοὺς προπόλους</quote>
                    <quote><lb/>Febie, który tak liczne ostrzysz noże Delfijczyków i przyuczasz swoje
                        sługi</quote>
                    <p>Atenajos (173d) cytuje ten fragment w kontekście innych passusów
                        wskazujących na łakomstwo Delfijczyków i ich skłonność do korzystania
                        z mięsa zwierząt zarżniętych w ofierze w sanktuarium przez
                        pielgrzymów. Obraz Apollona Fojbosa, boga czczonego w Delfach,
                        który ostrzy noże (<w>μάχαιρα</w>), podstawowe narzędzie ofiarnicze, dla
                        swoich sług wydaje się doskonale pasować do tego kontekstu. Atenajos
                        prawdopodobnie jednak przemilcza fakt, że passus nawiązuje do
                        (a może stoi u początków) żartobliwego zwrotu <w>Δελφικὴ</w> <w>μάχαιρα</w>
                        („nóż delficki”). Jego precyzyjne znaczenie jest niejasne. Arystoteles
                        (<title>Pol</title>. 1252a.34, cf. Newman 1887: ad loc.) wspomina o takim przedmiocie,
                        określając go jako wykonany nędznie (<w>πενιχρῶς</w>), w przeciwieństwie
                        do naturalnych tworów stworzonych specjalnie do określonego
                        celu. Czy świadczy to o wielofunkcyjności noża delfickiego, czy o jego
                        przysłowiowo kiepskiej jakości? Z drugiej strony, zgodnie z objaśnieniem
                        zawartym w tomie <title>Paroemiographi Graeci</title> (Leutsch, Schneidewin,
                        1829–1851: 1.393), Delfijczycy słynęli ze zdzierstwa, nie tylko sami
                        uczestnicząc w ofiarach cudzoziemców, lecz jeszcze każąc sobie płacić
                        za noże. Pozostaje to w zasadniczej zgodności z wymową fragmentu
                        Arystofanesa, lecz trudne jest do pogodzenia z passusem Arystotelesa.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Aristophanes_Incertae_Fabulae_714">
                    <head>Aristophanes Incertae Fabulae 714 (693)</head>
                    <quote><lb/>οὐκ ἔσθω κενέβρειον· ὅταν θύηις τι, κάλει με</quote>
                    <quote><lb/>Nie jem padliny, daj znać, kiedy złożysz ofiarę.</quote>
                    <p>Passus jest cenny, ponieważ zdaje się explicite zestawiać dwie kategorie
                        mięsa. <w>Κενέβρειον</w>, jak stwierdza Erotianos (κ 12; cf. Phot. κ 561) to mięso
                        zdechłych zwierząt (<w>τὰ</w> <w>νεκριμαῖα</w> <w>κρέα</w>), a także rodzaj targowiska,
                        gdzie je sprzedawano. Może to świadczyć o istnieniu ostrej opozycji pomiędzy
                        mięsem pochodzącym z ofiar a padliną (Naiden 2013: 237–238).
                        Różnica mogłaby wynikać z jakiegoś rodzaju sakralizacji tego pierwszego.
                        Nie należy jednak, jak sądzę, przeceniać wartości tego źródła ze
                        względu na brak wiadomości o kontekście i sensie wypowiedzi bohatera
                        komicznego. Słowo <w>κενέβρειον</w>, skądinąd bardzo rzadkie, mogło zostać
                        użyte figuratywnie, jak w polskim „nie zjem tego ścierwa”, wskazując
                        nie tyle na jakiś techniczny aspekt uboju lub przechowywania mięsa, ile
                        na niesmak, jaki wzbudza ono w mówiącym. Jeśli dodatkowo przyjąć, że
                        kwestię mógł wygłaszać bóg, jego większe zainteresowanie składaniem
                        ofiary niż mniej czy bardziej świeżym mięsem okaże się wręcz naturalne.
                        Istotne jest to, że passus potwierdza istnienie kategorii κενέβρειον już
                        w czasach Arystofanesa (cf. Parker 2010; Bednarek 2017) .</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Crates_Theria_19">
                    <head>Crates Θηρία 19 (17)</head>
                    <p>Komedia wystawiona po <title>Πλοῦτοι</title> Kratinosa,
                        a zatem prawdopodobnie po 429 r. p.n.e. Tytuł pochodzi od zwierząt,
                        które reprezentował chór.</p>
                    <quote><lb/><emph>(Α.)</emph> καὶ τῶν ῥαφάνων ἕψειν χρὴ
                        <lb/>ἰχθῦς τ’ ὀπτᾶν τούς τε ταρίχους, ἡμῶν δ’ ἄπο χεῖρας ἔχεσθαι.
                        <lb/><emph>(Β.) </emph>οὐκ ἄρ’ ἔτ’ οὐδὲν κρέας, ὡς ὑμεῖς λέγετ’, οὐδ’ ὁτιοῦν ἐδόμεσθα,
                        <lb/>οὐδ’ ἐξ ἀγορᾶς, οὐδὲ τάκωνας ποιησόμεθ’ οὐδ’ ἀλλᾶντας;</quote>
                    <quote><lb/><emph>(A.)</emph> Kapusty powinniście sobie nagotować, ryby świeże i wędzone
                        upiec, a od nas ręce trzymać z dala.
                        <lb/><emph>(B.) </emph>Nie mamy jeść żadnego mięsa, jak mówcie, nawet z agory, nawet
                        siekanego, ani kiełbas?</quote>
                    <p>Passus rozpisał na dwa głosy Berg (1838: 279), prawdopodobnie słusznie
                        przypisując pierwszą kwestię zwierzętom, a drugą człowiekowi.
                        Jest to kolejny passus świadczący o tym, że Ateńczycy jadali kupowane
                        mięso (cf. Ecphantides 1). Jest to zarazem jedyny znany mi przykład
                        „oddania głosu samym zwierzętom”. Jednocześnie wskazuje on
                        na istnienie wyraźnych rozgraniczeń między kategoriami: ryba to nie
                        mięso.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Crates_Incertae_Fabulae_44">
                    <head>Crates Incertae Fabulae 44 (52)</head>
                    <quote><lb/>ἐξ Ἑστίας ἀρχόμενος εὔχομαι θεοίς</quote>
                    <quote><lb/>zaczynając od Hestii do bogów wznoszę modlitwę</quote>
                    <p>Passus cytowany w scholiach do Aratosa (1.44.9) na potwierdzenie
                        tezy, że niekiedy (choć zdaniem scholiasty nie zawsze) zaczynano modlitwy
                        od Hestii. Podwójna natura Hestii jako bogini i paleniska łączy
                        modlitwy do niej w sposób bliski (a może i nierozerwalny z ofiarą).
                        Szerzej: kom. do Ar. V. 844–846.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Cratinus_Bousiris_23">
                    <head>Cratinus Βούσιρις 23 (21)</head>
                    <quote><lb/>ὁ βοῦς ἐκεῖνος χἠ μαγὶς καὶ τἄλφιτα</quote>
                    <quote><lb/>tamten wół, stolnica i mąka</quote>
                    <p>Meineke (1839: ad loc.) stwierdził, że wół wzmiankowany we fragmencie
                        przeznaczony jest na ofiarę, a Pietres (1946: 165) wyraził przypuszczenie,
                        że określenie to może się odnosić do Heraklesa jako substytutu
                        zwierzęcia. Król Egiptu Bousiris miał zwyczaj składania w ofierze
                        przybyszów z obcych krain. Kiedy usiłował w ten sposób uśmiercić
                        Heraklesa, bohater uwolnił się i zabił przy ołtarzu niedoszłego oprawcę.
                        Motyw doczekał się wielu opracowań w komedii i dramacie satyrowym,
                        a także w malarstwie wazowym, które kładzie duży nacisk na
                        rytualną oprawę mordu (bibliografia: Bianchi 2016: 144–145). Polluks
                        (10.81–82) cytuje passus w kontekście omówienia znaczenia wyrazu
                        μαγίς, który mógł się odnosić do ciasta i do tego, na czym to ciasto
                        wyrabiano. W interesującym nas kontekście, zdaniem leksykografa,
                        chodzi o znaczenie bliższe temu drugiemu, o przedmiot, na którym
                        składano pokarmy, którymi dzielono się z bogami i potrzebne do ofiary
                        akcesoria (<w>ἐπὶ</w> <w>τῆς</w> <w>τὰ</w> <w>ἱερὰ</w> <w>δεῖπνα</w> <w>ἢ</w> <w>τὰ</w> <w>πρὸς</w> <w>θυσίαν</w> <w>φερούσης</w>).
                        Mąka lub drobna kaszka jęczmienna ἄλφιτα mogła mieć zastosowanie
                        w rytuale ofiary jako składnik placków wypiekanych w czasie obrzędu
                        (θυλήματα: cf. Ar. <title>Pax</title> 1040; Telecl. 35; Pherecr. 28).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Cratinus_Drapetides_66">
                    <head>Cratinus Δραπέτιδες 66 (62)</head>
                    <p>Komedia wystawiona między 444/3 a 423 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>ἀγερσικύβηλις ... ἀγύρτην ... κυβηλιστήν</quote>
                    <quote><lb/>toporkołazęga [lub toporko-wędrowny wieszczek]… wędrowny
                        wieszczek… toporkowiec</quote>
                    <p>Fragment pojawia się w kilku źródłach leksykograficznych (Hes. <title>α</title>
                        461; <title>Suda</title> κ 2595; Phot. <title>α</title> 146; <title>Et. Gen. α</title> 22; <title>EM</title> 8,9; <title>Et. Sym. α</title> 49). Komiczny
                        neologizm cytowany jest jako określenie Lampona, wpływowego
                        wieszczka epoki Peryklesa. Wyrazy stanowiące jego podstawę
                        słowotwórczą są rzadkie. Κυβηλίς to, jak twierdzi Hesychios (Hes. <title>α</title>
                        461), toporek (<w>πέλεκυς</w>), narzędzie, którym zadawano cios zwierzęciu
                        ofiarnemu przed podcięciem mu gardła (cf. <title>Od</title>. 3.442–443). Łatwo
                        zrozumieć, dlaczego Kratinos uczynił ten obiekt atrybutem wieszczka
                        (<w>μάντις</w>), specjalisty religijnego, którego działalność polegała na odczytywaniu
                        znaków między innymi z ofiar zwierzęcych, a także na
                        składaniu ofiar. Ἀγύρτης to jedno z możliwych określeń wieszczków,
                        etymologicznie związane z wędrownym trybem życia przynajmniej
                        niektórych z nich. Jego użycie dosyć wyraźnie miewa wydźwięk pejoratywny
                        (S. <title>OT</title> 388; Pl. <title>R</title>. 364b). Szerzej: Bianchi (2016: ad loc.).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Cratinus_Incertae_Fabulae_341">
                    <head>Cratinus Incertae Fabulae 341 (361)</head>
                    <quote><lb/>σφάττε δεῖρε κόπτε</quote>
                    <quote><lb/>zarżnij, obedrzyj ze skóry, bij</quote>
                    <p>Scholia do <title>Ptaków</title> Arystofanesa (365) przywołują ten passus w kontekście
                        wykrzyknień bohaterów komedii padających w czasie bezładnej
                        bijatyki. Fragment Kratinosa prawdopodobnie miał podobny
                        wydźwięk, choć należy zaznaczyć, że każdy z użytych tu wyrazów
                        pojawia się w kontekście ofiary krwawej, choć tutaj powinny się one
                        pojawić w innej kolejności: czynność określana czasownikiem <w>κόπτω</w>
                        (<title>LS</title> s.v. I.3), ogłuszenie i powalenie zwierzęcia przy pomocy toporka,
                        poprzedzała bowiem poderżnięcie mu gardła (<w>σφάττω</w>).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Cratinus_Incertae_Fabulae_458">
                    <head>Cratinus Incertae Fabulae 458 (417)</head>
                    <quote><lb/>θεόθυτα</quote>
                    <quote><lb/>złożone w ofierze</quote>
                    <p>Wyraz pojawia się u gramatyka Frynichosa (<title>PS</title> 74.7) z adnotacją, że Kratinos
                        używał go jako synonimu <w>ἱερόθυτα</w>, słowa, które, jak wyjaśnia ten
                        sam autor, oznaczało „ofiary składane bogom” (<w>τὰ</w> <w>τοῖς</w> <w>θεοῖς</w> <w>θυόμενα</w>
                        <w>ἱερεῖα</w>). Stosunkowo niska frekwencja przymiotnika <w>ἱερόθυτος</w> sprawia,
                        że dość trudno doprecyzować jego znaczenie. Prawdopodobnie ma rację
                        Winand (1990: 21–27), stwierdzając, że można go uznać za odpowiednik
                        nieistniejącego adiectivum verbale czasownika <w>θύω</w>, a zatem pokrywałby
                        on dosyć szerokie pole semantyczne w rodzaju „składany w ofierze”,
                        „przeznaczony na ofiarę” (o zwierzęciu), „pochodzący z ofiary” (o mięsie).
                        Cf. Ar. <title>Av</title>. 1265. Trudno powiedzieć, jaki sens miała innowacja Kratinosa
                        polegająca na zastąpieniu pierwszego członu wyrazu hiero, członem
                        theo, która sprowadza się do podkreślenia, że adresatem ofiary był
                        bóg. Czy było w tym coś komicznego? Frynichos (nie wiadomo na jakiej
                        podstawie) stwierdza, że forma poświadczona u Kratinosa jest bardziej
                        poprawna. Wykorzysta ją św. Paweł (<title>Cor</title>. I. 8.7.2), a za nim znaczna
                        liczba autorów chrześcijańskich, dalej przekształcając wyraz, człon theozastępując
                        eidolo-, określając tym samym ofiary składane bogom pogańskim
                        mianem <w>εἰδωλόθυτα</w> („poświęcone bałwanom”).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Ecphantides_Satyroi_1">
                    <head>Ecphantides Σάτυροι 1 (1)</head>
                    <quote><lb/>πόδας ἐπεὶ δέοι πριάμενον καταφαγεῖν ἑφθοὺς ὑός</quote>
                    <quote><lb/>ilekroć muszę jeść pieczone nóżki świńskie, które kupuję</quote>
                    <p>Passus stanowi cenne, choć wcale nie jedyne potwierdzenie, że mięsem
                        powszechnie handlowano już w okresie klasycznym. To oznacza,
                        że jego konsumpcja nie musiała w sposób bezpośredni wiązać się
                        z kontekstem sakralnym. Czy jednak stosowano ubój nierytualny? Nie
                        wiadomo. Szerzej: Parker 2010; Bednarek 2017.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eupolis_Aiges_14">
                    <head>Eupokis Αἶγες 14 (15)</head>
                    <p>Komedia wystawiona przed 424 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>αὐτοῦ τὴν χερνίβα παύσεις</quote>
                    <quote><lb/>Nie dopuścisz go do wody oczyszczeń.</quote>
                    <p><w>Χέρνιψ</w> to woda, której używano do obmycia w różnych sytuacjach,
                        przede wszystkim przed przystąpieniem do czynności rytualnych,
                        w tym do ofiary krwawej (cf. Ar. <title>Av</title>. 850 wraz z komentarzem). Ze
                        wzmianki w <title>Lizystracie</title> (1128) wynika, że wspólne korzystanie z jednego
                        naczynia z wodą w sanktuarium mogło stanowić wyraz wspólnoty.
                        Z drugiej strony niedopuszczenie kogoś do chernipsu bardzo wyraźnie
                        sygnalizowało jego wykluczenie (S. <title>OT</title> 240) i mogło wynikać
                        z niebezpieczeństwa przeniesienia zmazy (D. 20.158). Jak zwykle brak
                        kontekstu nakazuje daleko posuniętą ostrożność, wydaje się jednak
                        bardzo prawdopodobne, że taki właśnie może być sens przytoczonego
                        fragmentu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eupolis_Demoi_99">
                    <head>Eupolis Δῆμοι 99.41–44 (130)</head>
                    <p>Najlepiej zachowana (choć we fragmentach) komedia stara, nie licząc
                        dzieł Arystofanesa. Wystawiona została między 417 a 411 r. p.n.e. Opowiadała
                        o sprowadzeniu z Hadesu czterech zmarłych mężów stanu
                        (Solona, Miltiadesa, Arystydesa i Peryklesa) w celu uporządkowania
                        spraw państwa ateńskiego. Szerzej: Telò 2007; Storey 2003: 111–174.</p>
                    <quote><lb/>τὸ χαλκίον
                        <lb/>θέρμαινέ θ’ ἡμῖν καὶ θύη πέττειν τινὰ
                        <lb/>κέλευ’, ἵνα σπλάγχνοισι συγγενώμεθα.</quote>
                    <quote><lb/>Podgrzej nam kocioł i każ komuś upiec placki, żebyśmy się wzięli za
                        podroby.</quote>
                    <p>Jeden z bohaterów o wyższym statusie (prawdopodobnie Arystydes)
                        wydaje to polecenie komuś, kto pełni rolę służącego. Wzmianka o trzewiach
                        (<w>σλπάγχνα</w>) niemal z całą pewnością odwołuje się do kontekstu
                        ofiarnego, wbrew temu, co zasugerował ostatnio Telò (2007: ad loc.), interpretując
                        passus jako opis przygotowań do bardzo skromnego posiłku,
                        który miałby sprawić przyjemność „trzewiom” jedzących. Wprawdzie
                        związek frazeologiczny <w>σπλάγχνοισι</w> <w>συγγίγνεσθαι</w> nie jest nigdzie indziej
                        potwierdzony, jednak dosyć bliską analogię stanowi <w>σπλάγχνοισι</w>
                        <w>παραγίγνεσθαι</w> (Ar. <title>Eq</title>. 410), przy czym znaczenie wyrażenia miałoby
                        wyraźnie metaforyczny wydźwięk „spotkać się, zaprzyjaźnić, obcować
                        z trzewiami”. Takie wyrażenie mogło odwoływać się do rytu polegającego
                        na kosztowaniu wnętrzności zwierzęcia, upieczonych w ogniu
                        buchającym ze spalanych na ołtarzu kości przeznaczonych dla bogów
                        (cf. Ar. <title>Pax</title> 1040–1124; <title>Av</title>. 975). Rzadki wyraz τὰ <w>θύη</w> (sg. <w>Θύος</w>) według
                        Hesychiosa (θ 817) miał u Eupolisa oznaczać rodzaj ciastka ofiarnego
                        (<w>πέμμα</w>). Wykorzystanie placków, być może pieczonych tuż przed ich
                        użyciem, w kontekście kosztowania wnętrzności zwierzęcia ofiarnego
                        potwierdza <title>Pokój</title> Arystofanesa (1140). Problematyczna pozostaje
                        wzmianka o kotle. Na pierwszy rzut oka wydaje się oczywiste, że może
                        chodzić o naczynie, w którym gotowano mięso zwierzęcia ofiarnego,
                        które konsumowano w czasie uczty następującej po zakończeniu rytuału.
                        Telò (2007: ad loc.) słusznie zwraca uwagę, że taka interpretacja nie
                        zgadza się ze stwierdzeniami Atenajosa (123a) i Polluksa (9.69), którzy
                        odwołują się do tego fragmentu, twierdząc, że jest on dowodem na to,
                        że dawniej pijano w czasie uczt ciepłą wodę (domieszaną do wina). O ile
                        zatem dwaj starożytni erudyci poprawnie zrozumieli passus, wzmianka
                        ta nie odwołuje się bezpośrednio do rytuału ofiary.</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Eupolis_Demoi_130">
                    <head>Eupolis Δῆμοι 130 (116)</head>
                    <quote><lb/>τοιγαροῦν στραηγὸς ἐξ ἐκείνου τοῦ χρόνου οὐδεὶς δύναται ὥσπερ
                        <lb/>μειαγωγὸς ἑστιῶν τῆς τοῦδε νίκης πλείονα ἑλκύσαι σταθμόν.</quote>
                    <quote><lb/>Od tego czasu, podobnie jak ten, kto organizuje ucztę jako meiagogos,
                        żaden wódz nie może położyć na szali bardziej ważkiego zwycięstwa.</quote>
                    <p>Różne propozycje podziału passusu na wersy: Kassel, Austin 1986:
                        ad loc. Ważenie zwierzęcia ofiarnego lub mięsa w czasie Apaturii: Ar.
                        fr. 299 z komentarzem.</p>
                    <p><w>Μειαγωγός</w> to ewidentnie członek fratrii, który w czasie rejestracji
                        swojego syna podczas Apaturii zobowiązany był przyprowadzić
                        zwierzę ofiarne, które poddawano ważeniu i żartobliwie krytykowano
                        jako za małe. Omawiany passus ewidentnie nawiązuje do tego zwyczaju.
                        Punktem odniesienia jest tutaj najprawdopodobniej bitwa pod
                        Maratonem (Eup. 106), od której żaden strateg nie osiągnął większego
                        zwycięstwa. Podobnie na metaforycznej lub rzeczywistej szali wagi do
                        ważenia zwierząt ofiarnych wyraźnie kładziono przedmiot, którego
                        nie dało się przeważyć. Szczegóły nie są znane.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eupolis_Marikas_196">
                    <head>Eupolis Μαρικᾶς 196 (183)</head>
                    <p>Komedia wystawiona na Lenajach w 421 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>ἀλλ’ εὐθὺ πόλεως εἶμι· θῦσαι γάρ με δεῖ
                        <lb/>κριὸν Χλόηι Δήμητρι</quote>
                    <quote><lb/>Idę prosto na Akropol, bo muszę złożyć barana w ofierze Demeter
                        Chloe.</quote>
                    <p>Passus przekazany został w scholiach do <title>Edypa w Kolonos</title> (1600)
                        w kontekście wyjaśnień, że przybytek Demeter Chloe znajdował się
                        tuż pod wejściem na Akropol <w>πρὸς</w> <w>τῇ</w> <w>ἀκροπόλει</w>; cf. Philoch. <title>FGH</title>
                        328F61; Paus. 1.22.3; Ar. <title>Lys</title>. 835; Corn. <title>ND</title> 55.12–16; Semus <title>FGH</title>
                        396F23). Stosunkowo niewiele wiadomo o jej kulcie, poza tym, że regularnie
                        otrzymywała ofiary w miesiącu thargelionie. Inskrypcyjne
                        kalendarze (<title>LSCG</title> 20.B49; 28.16; 96.11) przekazują dalsze informacje,
                        między innymi o rzadkiej skądinąd praktyce składania jej w ofierze
                        ciężarnych świń (cf. Bremmer 2005). Rytuał, o którym mowa w tym
                        miejscu, wydaje się nie przynależeć do kategorii tych przewidzianych
                        w kalendarzu liturgicznym, na co wskazuje użycie przysłówka εὐθύ,
                        który ewokuje pośpiech mówiącego (Olson 2016: ad loc.). To z kolei
                        sugeruje, że osoba wypowiadająca kwestię podjęła decyzję o złożeniu
                        ofiary nagle, przypuszczalnie reagując na dobre lub złe wieści, które
                        otrzymała. Wybór barana (<w>κριός</w>) jako ofiary dla Demeter może dziwić,
                        ponieważ najczęściej płeć zwierzęcia odpowiadała płci bóstwa.
                        Ze względu na brak kontekstu trudno stwierdzić, czy jest to znaczący
                        błąd lub nadużycie ze strony bohatera komicznego, czy też odzwierciedlenie
                        nieco niezwykłej (lecz przez to wcale nie zaskakującej) praktyki
                        rytualnej ku czci bogini.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Eupolis_Chrysoun_Genos_301">
                    <head>Eupolis Χρυσοῦν Γένος 301 (281)</head>
                    <p>Komedia wystawiona przed 422, prawdopodobnie po 426 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>οὐκ ἀλλ’ ἔθυον δέλφακ’ ὠιδὸν (ἔνδον: Kock) θἠστίαι
                        <lb/>καὶ μάλα καλήνT</quote>
                    <quote><lb/>Nie, ale wewnątrz świnię składałem (składali) w ofierze Hestii i to
                        całkiem niezłą.</quote>
                    <p>Tradycja rękopiśmienna przekazuje absurdalne δελφακαωδον.
                        Propozycja Meinekego, którą podtrzymują Kassel i Austin (1986),
                        przydaje świni jako apozycję wyraz oznaczający śpiewaka, aojdę.
                        Zważywszy na możliwe obsceniczne konotacje potwierdzone dla
                        zdrobnienia <w>δελφάκιον</w> (δ 599, pudenda muliebria), koniektura wydaje
                        się możliwa do obrony, jednak sens passusu byłby co najmniej dziwaczny,
                        chodziłoby tu bowiem chyba o kurtyzanę, śpiewaczkę, „złożoną
                        w ofierze”. Propozycja Kocka wydaje się dużo bardziej naturalna,
                        zważywszy na to, co wiadomo o zwyczaju składania ofiar dla
                        Hestii przy palenisku wewnątrz domostwa. Świnia prawdopodobnie
                        była w tym przypadku typowym zwierzęciem ofiarnym. Szerzej: komentarz
                        do Ar. <title>V</title>. 844–846.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Euthykles_Atalante_2">
                    <head>Euthykles Ἀταλάντη 2 (2)</head>
                    <quote><lb/>βοῦς ἕβδομος</quote>
                    <quote><lb/>siódmy wół</quote>
                    <p>Focjusz (β 239 = <title>Suda</title> β 458) stwierdza, że termin ten użyty przez poetę
                        komicznego określał rodzaj ciastka ofiarnego z rogami, które dołączano
                        do sześciu innych. Szerzej: Kearns (2011).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hermippos_Artopolides_8">
                    <head>Hermippos Ἀρτοπώλιδες 8 (8)</head>
                    <p>Komedia wystawiona w 420 lub 419 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>φέρε νῦν ἀγήλω τοὺς θεοὺς ἰοῦσ’ ἐγώ
                        <lb/>καὶ θυμιάσω τοῦ τέκνου σεσωσμένου</quote>
                    <quote><lb/>Dalej, pójdę teraz uczcić bogów i spalę im ofiarę za uratowanie dziecka.</quote>
                    <p>Fragment cytowany jest przez kilka leksykonów (e.g. <title>Suda</title> α 217) jako
                        egzemplifikacja wystąpienia rzadkiego czasownika <w>ἀγήλαι</w>, który ma
                        oznaczać „oddać cześć” (<w>τιμῆσαι</w>). Użyty w kolejnym wersie czasownik
                        <w>θυμιάω</w> odnosi się do spalania czegoś w celu wytworzenia dymu,
                        najczęściej w kontekście kultowym. Przedmiotem spalanym zwykle
                        jest kadzidło, a nie ofiara zwierzęca, dlatego passus najprawdopodobniej
                        łączy się z interesującą nas materią wyłącznie pośrednio. Warto
                        odnotować dziękczynny charakter czynności kultowych.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hermippos_Theoi_25">
                    <head>Hermippos Θεοί 25 (26)</head>
                    <p>Komedia wystawiona prawdopodobnie w 429 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/><emph>(Α)</emph> ὥσπερ αἱ κανηφόροι
                        <lb/>λευκοῖσιν ἀλφίτοισιν ἐντετριμμένος.
                        <lb/><emph>(Β)</emph> ἐγὼ δ’ ἐνέκαψα λανθάνων τὴν διφροφόρον</quote>
                    <quote><lb/><emph>A:</emph> ...jak dziewczęta z koszykami pokryty białą mąką.
                        <lb/><emph>B:</emph> A ja, nie zauważony przez dziewczynę ze stołkiem pożarłem...</quote>
                    <p>Passus jest bardzo niejasny, a przy tym nieodparcie uroczy, dzięki
                        czemu doczekał się sporej ilości, siłą rzeczy rozbieżnych, interpretacji
                        (Cf. Kassel, Austin 1986 ad loc.). Mowa tu ewidentnie o procesji,
                        prawdopodobnie panatenajskiej, w której szły dziewczęta z koszykami
                        z krupami i przyborami ofiarnymi (kanephoroi) i z taboretami
                        (diphrophoroi). Szerzej na ten temat: komentarz do Ar. <title>Av</title>. 1549–1552;
                        <title>Ec</title>. 734.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hermippos_Kerkopes_36">
                    <head>Hermippos Κέρκωπες 36 (35)</head>
                    <p>Komedia wystawiona prawdopodobnie w 417 r. p.n.e. lub niedługo
                        wcześniej.</p>
                    <quote><lb/>νῦν γὰρ πενόμενοι
                        <lb/>ἀνάπηρά σοι θύουσιν ἤδη βοίδια,
                        <lb/>Λεωτροφίδου λεπτότερα καὶ Θουμάντιδος</quote>
                    <quote><lb/>bo teraz biedacy składają ci w ofierze wołki kalekie i chudsze od Leotrofidesa
                        i Thoumantisa.</quote>
                    <p>Atenajos, który cytuje fragment (551a), zaznacza, że słowa te skierowane
                        były do Dionizosa. Nie wiemy, kto je wypowiadał ani w jakim stopniu
                        krytyka zwierząt ofiarnych odnosi się do rzeczywistości fikcyjnej, na ile
                        zaś dotyczy rzeczywistości dionizyjskiego święta (Dionizjów lub Lenajów),
                        na którym wystawiono sztukę. W tym drugim przypadku możliwe,
                        że słowa mają wydźwięk ironiczny, zważywszy na to, że ofiary w czasie
                        Dionizjów w żadnym razie nie należały do skromnych (cf. e.g. Rosivach
                        1994: 70). W pseudo-Platońskim <title>Alkibiadesie</title> (149a wraz z komentarzem
                        Biernata) pojawia się wzmianka o tym, że Spartanie mieli zwyczaj
                        składać w ofierze zwierzęta kalekie (także i tu pojawia się przymiotnik
                        <w>ἀνάπηρα</w>), co kłóciło się z praktyką typową dla Aten i większości Grecji,
                        gdzie na ofiary starano się wybierać zwierzęta możliwie najwspanialsze,
                        a na pewno najzdrowsze. Szerzej: komentarze ad Ar. <title>Ach</title>. 784, <title>Lys</title>. 78–84.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hermippos_Phormophoroi_63">
                    <head>Hermippos Φορμοφόροι 63 (63)</head>
                    <p>Komedia wystawiona nie później niż w 424 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>ἔσπετε νῦν μοι, Μοῦσαι Ὀλύμπια δώματ’ ἔχουσαι,
                        <lb/>ἐξ οὗ ναυκληρεῖ Διόνυσος ἐπ’ οἴνοπα πόντον,
                        <lb/>ὅσσ’ ἀγάθ’ ἀνθρώποις δεῦρ’ ἤγαγε νηὶ μελαίνηι.
                        lb/>ἐκ μὲν Κύρηνης καυλόν καὶ δέρμα βόειον
                        <lb n="%"/>ἐκ δ’ Ἑλλησπόντου σκόμβπους καὶ πάντα ταρίχη,
                        <lb/>ἐκ δ’ αὖ Θετταλίας χώνδρον καὶ πλευρὰ βόεια·
                        <lb/>καὶ παρὰ Σιτάλκου ψώραν Λακεδαιμόνιοισι,
                        <lb/>καὶ παρὰ Πεδίκκου ψεύδη ναυσὶν πάνυ πολλαῖς.
                        <lb/>αἱ δὲ Συράκουσαι σῦς καὶ τυρὸν παρέχουσαι
                        <lb/>[...]
                        <lb n="17"/>αὐτὰρ ἀπ’ Εὐβοίας ἀπίους καὶ ἴφια μῆλα</quote>
                    <quote><lb/>Powiedzcie mi teraz, Muzy, mieszkanki Olimpu, jakich dóbr ludziom
                        dostarczył Dionizos czarnym okrętem, odkąd wyruszył na morze
                        o barwie wina. Z Hellespontu makrele i wszelkie wędzonki, [5] z Tesalii
                        kaszę i żeberka wołowe, od Sitalkosa świerzb na Lacedemończyków,
                        a od Perdikosa fałszywe obietnice wielkiej floty. Syrakuzy dają
                        świnie i ser, [… 17] Eubea zaś gruszki i tłuste owce.</quote>
                    <p>Cytowany tu wyłącznie częściowo długi katalog dowcipnie nawiązuje
                        do tradycji epickiej. Poeta zestawia elementy stylu wysokiego z banalną
                        treścią, łącząc także różne kategorie przedmiotów, pomiędzy
                        zwykłe towary wplatając i rzeczy abstrakcyjne, takie jak kłamstwa. To
                        oznacza, że do wyliczenia jako źródła dotyczącego historii kontaktów
                        handlowych należy podejść z ostrożnością, lecz jednocześnie można
                        przyjąć, że pewne elementy wymienione przez poetę znalazły się na
                        liście nie dlatego, że są same w sobie zabawne, lecz z tego powodu,
                        że zaskakiwały swoją banalnością. Tym samym stanowią odzwierciedlenie
                        rzeczywistości gospodarczej. Na uwagę zasługują wzmianki
                        o handlu (prawdopodobnie) żywymi zwierzętami: świniami i owcami
                        oraz produktami takimi jak skóry i „żeberka wołowe” (często wymieniane
                        na inskrypcyjnych listach części przeznaczonych dla personelu
                        świątynnego, e.g. <title>LSCG</title> 19.5,7; 28.4). <w>Ταρίχη</w> (w. 4) to różnego rodzaju
                        solona lub wędzona żywność. Może tu chodzić o ryby, lecz także
                        i mięso, np. w formie kiełbas. Na temat konserwacji mięsa w starożytności:
                        Frost 1989. Możliwość importu tego rodzaju produktów w sposób
                        znaczący rzutuje na wartość rozpowszechnionych w poprzednich
                        dekadach modeli (przede wszystkim Detienne, Vernant 1979; Burkert
                        1983), zgodnie z którymi przyjmowano, że całość lub większość mięsa
                        spożywanego w Atenach pochodziła z ofiar (cf. e.g. Rosivach 1994).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Hermippos_Incertae_Fabulae_76">
                    <head>Hermippos Incertae Fabulae 76 (53)</head>
                    <quote><lb/>ὥρα μάττειν ἐπὶ τοῖς ἱεροῖς καὶ τὴν ὤιαν περιδεῖσθαι
                        <lb/>περὶ τὴν ὀσφύν</quote>
                    <quote><lb/>czas zagnieść ciasto na wnętrznościach i zawinąć skórę owczą wokół
                        grzbietu</quote>
                    <p>Passus jest zarówno frapujący, jak i frustrujący. Jego związek z ofiarą
                        krwawą wydaje się bardzo prawdopodobny, lecz niejasny. Urzeczownikowiony
                        przymiotnik ἱερά może się odnosić (między innymi)
                        do żywych lub zabitych zwierząt ofiarnych, ich części (zwłaszcza
                        wnętrzności), do czynności rytualnych i do miejsc, w których czynności
                        te wykonywano (np. świątynia). Przyimek <w>ἐπί</w> (między innymi)
                        określa miejsce: „na”, czas: „podczas”, okoliczności: „z przyczyny”,
                        „w celu”, „ze względu na”. Podsumowując: wyrabianie, zagniatanie
                        ciasta, o którym tu (na szczęście: niewątpliwie) mowa, przywołane
                        jest w jakiegoś rodzaju związku z czymś świętym. Z kolei <w>ὀσφύς</w> to
                        „lędźwie”, „okolice krzyżowe” człowieka i zwierzęcia. W kontekście
                        ofiarniczym powinno chodzić o „kość krzyżową zwierzęcia z ewentualnymi
                        przyległościami”, którą spalano na ołtarzu jako część boską
                        (szerzej: kom. Ar. <title>Pax</title> 1054–5). Ponieważ w tym samym czasie, na tym
                        samym ogniu opiekano wnętrzności zwierzęcia (jedno z możliwych
                        znaczeń słowa <w>ἱερά</w>), by je później podzielić pomiędzy uczestników
                        obrzędu, czemu towarzyszyło pieczenie i/lub spalanie placków prawdopodobnie
                        z surowego ciasta (<w>θυλήματα</w>, cf. Ar. <title>Pax</title> 1040), passus
                        może dotyczyć tego właśnie momentu procedury rytualnej. Jaką rolę
                        miała tu odgrywać owcza skóra? Trudno powiedzieć. Forma medialna
                        czasownika <w>περιδεῖσθαι</w> sugeruje, że chodzi o owinięcie nią swoich
                        lędźwi przez wykonawcę czynności, nie zaś lędźwi martwego zwierzęcia.
                        Edmonds w tym miejscu drukuje wariant <w>περιθεῖσθαι</w>, który
                        pozwoliłby problem rozwiązać, jednak żaden inny wydawca zdaje się
                        nie wiedzieć o tej lekcji, a sam Edmonds nie wyjaśnia jej nawet w aparacie
                        krytycznym (czyżby to była pomyłka?). Jak zwykle w takiej sytuacji
                        pozostaje stwierdzić, że sens passusu z pewnością stawał się jasny
                        dzięki kontekstowi.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Automoloi_28">
                    <head>Pherecrates Αὐτόμολοι 28 (23)</head>
                    <p>Komedia wystawiona między 428 a 421 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>ὅ τι τοῖσι θεοῖς θύετε, πρώτιστ’ ἀποκρίνετε _ vv _ _
                        <lb/>τὸ νομιζόμενον † ὑμῶν αἰσχύνηι· τῶ κατ’ εἰπεῖν †
                        <lb/>εὖ τὼ μηρὼ περιλέψαντες {κομιδῆι} μέχρι βουβώνων vv _ _
                        <lb/>καὶ τὴν ὀσφὺν κομιδῆι ψιλήν, λοιπὸν τὸν σφόνδυλον αὐτὸν
                        <lb n="5"/>† ὥσπερ ῥινήσαντες νέμεθ’ ὥσπερ καὶ τοῖς κυσὶν ἡμῖν
                        <lb/>εἶτ’ ἀλλήλους αἰσχυνόμενοι θυλήμασι κρύπτετε πολλοῖς</quote>
                    <quote><lb/>Kiedy składacie bogom ofiary, najpierw wydzielacie [5 sylab brakuje]
                        to, co ustalone † ku waszemu zawstydzeniu – obwiniać. † Ogałacacie
                        kości udowe {całkiem} aż do pachwin [4 sylab brakuje], całkiem gołą
                        kość krzyżową i sam ogon wydajecie nam, † jakby je trzymając przed
                        nosem, jak psom. A że wstyd wam przed sobą nawzajem, pokrywacie
                        to licznymi plackami.</quote>
                    <p>Klemens Aleksandryjski (<title>Strom</title>. 6.30.3) przekazuje ten passus, stwierdzając,
                        że wyraża on skargę bogów. Pomimo poważnych problemów
                        filologicznych fragment jest niezwykle cenny, stanowiąc jeden z doskonalszych
                        przykładów komicznej teologii, wbrew pozorom bardzo
                        rzadko wyrażanej explicite. Jest to oczywiste nawiązanie do tradycji,
                        która widoczna jest już u Hezjoda (<title>Th</title>. 535–616; cf. Prescendi 2009; Vernant
                        1979; Rudhardt 1970), zgodnie z którą nierówny podział zwierzęcia
                        ofiarnego pomiędzy ludźmi i bogami stanowił poważny problem
                        teologiczny. Nie licząc złośliwej interpretacji, przedstawione tu czynności
                        doskonale odpowiadają rzeczywistości rytualnej. Pierwszym
                        spośród wymienionych elementów są uda (<w>τὼ</w> <w>μηρώ</w> – zwraca uwagę
                        użycie dualis, liczby podwójnej), obecne już w tradycji epickiej jako
                        synonim boskiej części (cf. <title>Il</title>. 1.464 wraz z komentarzem Trzcionkowskiego).
                        <w>Ὀσφύς</w> to kość krzyżowa, ewentualnie z przylegającymi do
                        niej częściami szkieletu i mięsa – tu wymieniony jest dodatkowo ogon,
                        określony rzadkim w tym kontekście wyrazem <w>σφόνδυλος</w> (częściej
                        występuje <w>κέρκος</w>) szerzej: komentarz do Ar. <title>Pax</title> 1054–1055. Interesujące
                        jest porównanie bogów do psów, szczególnie użycie czasownika
                        <w>ῥίνω</w> („wodzić za nos”), który z jednej strony w sposób oczywisty
                        kojarzy się z zabawą polegającą na przesuwaniu apetycznego kąska
                        przed nosem zwierzęcia, a z drugiej chyba nawiązuje do faktu, że
                        bogom wysyłano należną im część ofiary w postaci wonnego oparu
                        (<w>κνῖσα</w>). Cf. Ar. <title>Av</title>. 193. Na temat placków typu <w>θυλήματα</w>: komentarz
                        do Ar. <title>Pax</title> 1040.</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Automoloi_33">
                    <head>Pherecrates Αὐτόμολοι 33 (28)</head>
                    <quote><lb/>οὐ γαλαθηνὸν ἄρ’ ὗν θύειν μέλλεις</quote>
                    <quote><lb/>nie zamierzasz chyba ssącej świnki złożyć w ofierze</quote>
                    <p>Atenajos (396c) cytuje passus jako przykład wykorzystania przymiotnika
                        <w>γαλαθηνός</w> („ssący mleko”) na określenie wieku zwierzęcia. Brak
                        kontekstu nie pozwala niczego więcej powiedzieć.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Ipnos_Pannuchis_70">
                    <head>Pherecrates Ἰπνὸς ἢ Παννυχίς 70.4–5 (64)</head>
                    <p>Komedia sprzed 415 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>αὐτίκ’ οὐδεὶς οὔτε μαγείραιναν εἶδε πώποτε
                        <lb/>οὔτε μὴν οὐδ’ ἰχθυοπώλαιναν</quote>
                    <quote><lb/>Nikt nigdy nie widział rzeźniczki ani sprzedawczyni ryb.</quote>
                    <p>Kontekst, w jakim Atenajos (612a) cytuje passus, wskazuje na to, że
                        chodzi w nim o rozróżnienie pomiędzy zawodami wykonywanymi
                        przez osoby różnej płci. Wonnościami handlują kobiety, mięsem i rybami
                        mężczyźni. Passus jest ciekawy, ponieważ μάγειρος to rodzaj
                        specjalisty zajmującego się nie tylko handlem mięsem, ale i podziałem
                        tuszy i ubojem ofiarnym / rytualnym / nierytualnym, jeśli taki istniał.
                        Wygląda na to, że rolę tę spełniali wyłącznie mężczyźni, co może wynikać
                        nie tylko ze względów kultowych i kulturowych, ale i z czysto
                        praktycznych: do pracy tego rodzaju potrzeba sporo siły fizycznej. Szerzej:
                        Berthiaume (1982); Osborne (1993); komentarz Ar. <title>Pax</title> 1017–1018.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Petale_145">
                    <head>Pherecrates Πετάλη 145 (137)</head>
                    <p>Komedia wystawiona przypuszczalnie po 421 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>πρόσαιρε τὸ κανοῦν, εἰ δὲ βούλει, πρόσφερε</quote>
                    <quote><lb/>podaj koszyk ofiarny, lub, jeśli wolisz, przynieś go</quote>
                    <p>Fragment zawiera dwa warianty wyrażenia tej samej treści. Widocznie
                        ktoś z bohaterów miał wątpliwości co do zasadności użycia czasownika
                        <w>προσαίρω</w>. Prawdopodobnie mamy tu do czynienia ze sceną ofiary,
                        skoro jest mowa o koszyku ofiarnym (κανοῦν). Na temat tego przedmiotu:
                        kom. do Ar. <title>Av</title>. 863.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Tyrannis_150">
                    <head>Pherecrates Τυραννίς 150 (141)</head>
                    <quote><lb/>Κἄπειθ’ ἵνα μὴ πρὸς τοῖσι βωμοῖς πανταχοῦ
                        <lb/>ἀεὶ λοχῶντες βωμολόχοι καλώμεθα,
                        <lb/>ἐποίησεν ὁ Ζεὺς καπνοδόκην μεγάλην πάνυ</quote>
                    <quote><lb/>Następnie Zeus wykonał niezmiernie wielki otwór na dym, żeby nas
                        nie nazwano bomolochoi dlatego, że czaimy się z każdej strony ołtarza.</quote>
                    <p>Nie wiadomo, kto wypowiadał te słowa. Dobree (1831–1833: 586) zasugerował,
                        że mógł to być jakiś bóg przemawiający w imieniu innych
                        bogów, którzy pierwotnie (w ramach wizji komicznej) mieli zasiadać
                        wokół ołtarzy. Ta ciekawa koncepcja cieszy się sporym powodzeniem,
                        lecz trudno zaprzeczyć, że nie opiera się na niczym więcej niż
                        błyskotliwy domysł (Kock 1880: ad loc.). Passus doczekał się obszernej
                        dyskusji w nauce przede wszystkim ze względu na kontekst, w jakim
                        cytuje go Harpokration (76.9), twierdząc, że wyraz <w>βωμολόχος</w> pierwotnie
                        oznaczał zgodnie ze swoją etymologią „osoby czające się przy
                        ołtarzu”, różnego rodzaju pasożytów i specjalistów religijnych, którzy
                        starali się wyłudzić mięso ofiarne. Nowożytna nauka uznała to wyjaśnienie
                        za przekonujące, przy czym Frontisi-Ducroux (1984) poszła
                        o krok dalej, dopatrując się rytualnych korzeni obyczaju polowania na
                        mięso ofiarne, mających swoje odzwierciedlenie w zwyczajach spartańskiej
                        młodzieży (dalsze rozwinięcie w Ducat 1995). Koncepcja została
                        ostatnio skrytykowana przez Kidda (2012), który moim zdaniem
                        bardzo przekonująco argumentuje, że takie odczytanie passusu komedii
                        nie zdaje sprawy z zawartego w nim żartu. Tylko przy założeniu,
                        że słowo <w>βωμολόχος</w> w wyobrażeniach publiczności Ferekratesa
                        oznaczało coś innego niż w sposób oczywisty sugeruje podana przez
                        poetę etymologia (<w>πρὸς</w> <w>τοῖσι</w> <w>βωμοῖς</w> <w>λοχῶντες</w>), istniało między nimi
                        napięcie, które mogło wywołać śmiech. Rzeczywiście, wyraz przed
                        okresem drugiej sofistyki nie jest poświadczony w innym znaczeniu,
                        niż „błazen”, „głupek”, a także: „kawka” (Arist. <title>HA</title> 617b.18). Kidd
                        wyraził (słuszne, jak sądzę) przypuszczenie, że ewolucja semantyczna
                        przebiegała od nazwy ptaka, który rzeczywiście mógł często czaić się
                        przy ołtarzach, do kategorii osób, które zachowują się w niedorzeczny
                        sposób, wydając niezrozumiałe dźwięki.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Pherecrates_Cheiron_162">
                    <head>Pherecrates Χείρων 162 (152,3)</head>
                    <quote><lb/>μηδὲ σύ γ’ ἄνδρα φίλον καλέσας ἐπὶ δαῖτα θάλειαν
                        <lb/>ἄχθου ὁρῶν παρεόντα· κακὸς γὰρ ἀνὴρ τόδε ῥέζει·
                        <lb/>ἀλλὰ μάλ’ εὔκηλος τέρπου φρένα τέρπε τ’ ἐκεῖνον
                        <lb/>[brakuje przynajmniej jednego wersu]
                        <lb/>ἡμῶν δ’ ἤν τινά τις καλέσηι θύων ἐπὶ δεῖπνον,
                        <lb n="5"/>ἀχθόμεθ’ ἢν ἔλθηι καὶ ὑποβλέπομεν παρεόντα
                        <lb/>χὤττι τάχιστα θύραζ’ ἐξελθεῖν βουλόμεθ’ αὐτόν.
                        <lb/>εἶτα γνούς πως τοῦθ’ ὑποδεῖται, κἆιτά τις εἶπε
                        <lb/>τῶν ξυμπινόντων “ἤδη σύ; τί οὐχ ὑποπίνεις;
                        <lb/>οὐχ ὑπολύσεις αὐτόν;” ὁ δ’ ἄχθεται αὐτὸς ὁ θύων
                        <lb n="10"/>τῶι κατακωλύωντι καὶ εὐθὺς ἔλεξ’ ἐλεγεῖα·
                        <lb/>“μηδένα μήτ’ ἀέκοντα μένειν κατέρυκε παρ’ ἡμῖν
                        <lb/>μήθ’ εὕδοντ’ ἐπέγειρε, Σιμωνίδη.” οὐ γὰρ ἐπ’ οἴνοις
                        <lb/>τοιαυτὶ λέγομεν δειπνίζοντες φίλον ἄνδρα;</quote>
                    <quote><lb/>Jeśli zaprosisz miłego człowieka na wspaniałą ucztę, nie narzekaj,
                        kiedy przyjdzie. Tak bowiem czyni ktoś nikczemny. Beztrosko ciesz
                        swoje serce, zabawiaj go
                        […]
                        <lb/>Gdy ktoś z nas składa ofiarę i zaprasza kogoś na ucztę, [5] denerwujemy
                        się, kiedy przyjdzie, patrzymy na niego spode łba i chcemy, żeby
                        jak najszybciej zniknął za drzwiami. Kiedy on już to zrozumie i wiąże
                        buty, ktoś spośród biesiadników mówi „co ty, już? Nie napijesz się
                        troszeczkę? Nie zdejmiesz butów?” Wówczas ten, który składa ofiarę
                        [10] złości się na tego, który zatrzymuje wychodzącego i natychmiast
                        cytuje elegię: „Nie zatrzymuj przy nas nikogo wbrew jego woli ani
                        śpiącego nie budź, Symonidesie”. Bo czyż przy winie nie mówimy
                        takich rzeczy, goszcząc kogoś miłego?</quote>
                    <p>Passus pojawia się u Atenajosa (364a–c) w kontekście opisu zepsucia
                        obyczajów. Jest pewna niezamierzona przez starożytnego erudytę ironia
                        w fakcie, że narzekając na sobie współczesnych i kontrastując ich
                        z dawnymi ideałami (reprezentowanymi przez Homera), pisarz powołuje
                        się na obraz niepoprawnego zachowania, jaki przekazał autor
                        wcześniejszy od niego o sześćset lat. Sam Pherekrates zresztą, jak sugeruje
                        tytuł komedii, prawdopodobnie umieścił jej akcję w czasach poprzedzających
                        o parę lat akcję <title>Iliady</title>. Osobą mówiącą, jak stwierdza Olson
                        (2007: 319 uczony podkreśla hipotetyczny charakter rekonstrukcji),
                        mógł być sam Chiron, „kulturalny” centaur. Pozostali przedstawiciele
                        jego gatunku dostarczali modelu pogwałcenia norm biesiadnych. Użyte
                        w passusie słownictwo (ξυμπίνω, ὑποπίνω) i nacisk, jaki pada na wino,
                        wskazuje na to, że opisana sytuacja ma miejsce w czasie sympozjonu,
                        czyli części biesiady, która następowała po treściwym posiłku (δεῖπνον
                        w wąskim znaczeniu terminu), w czasie której uczestnicy pili wino, jedząc
                        drobne przekąski (Węcowski 2014, tam także bibliografia). Wersy
                        1 i 4 zawierają wzmiankę o zaproszeniu na ucztę, określoną odpowiednio:
                        homeryzmem <w>ἐπὶ</w> <w>δαῖτα</w> <w>θάλειαν</w> (<title>Il</title>. 7.475; <title>Od</title>. 3.420), a następnie
                        neutralnym słowem <w>δεῖπνον</w> (w szerszym znaczeniu). Ofiara dwa razy
                        wzmiankowana we fragmencie musiała poprzedzać całość uczty, przy
                        czym użycie czasownika <w>θύω</w> w formie participium praesentis, która ewokuje
                        jednoczesność czynności, wskazuje na to, że mamy tu do czynienia
                        z jego znaczeniem <title>LS</title> I.4: „świętować coś (np. urodziny) ofiarą”.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Heortai_27">
                    <head>Plato Comicus Ἑορταί 27 (28)</head>
                    <p>Komedia mniej więcej współczesna Ptakom Arystofanesa, powstała
                        w 414 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>τῶν γὰρ τετραπόδων οὐδὲν ἀποκτείνειν ἔδει
                        <lb/>ἡμᾶς τὸ λοιπόν, πλὴν ὑῶν. τὰ γὰρ κρέα
                        <lb/>ἥδιστ’ ἔχουσιν, κοὐδὲν ἀφ’ ὑὸς γίγνεται
                        <lb/>πλὴν ὑστριχὶς καὶ πηλὸς ἡμῖν καὶ βοή</quote>
                    <quote>Nie powinniśmy odtąd zabijać żadnych czworonogów poza świniami,
                        bo one mają pyszne mięso i niczego innego nam nie dają poza
                        szczeciną, błotem i odgłosami.</quote>
                    <p>Drobna zmiana zaproponowana przez Cobeta (1840: 91) polegająca na
                        zastąpieniu zaimka osobowego pierwszej osoby liczby mnogiej (<w>ἡμᾶς</w>)
                        na analogiczny zaimek drugiej osoby (<w>ὑμᾶς</w>) pozwoliła przypuszczać,
                        że podmiotem wypowiadającym cytowane słowa był chór zwierząt, protestujący
                        przeciwko ofierze, podobnie jak we fr. 19 Kratesa. Większość
                        wydawców (e.g. Pirrotta 2016) odrzuca tę atrakcyjną, lecz słabo ugruntowaną
                        koniekturę, przyjmując, że ktoś inny (np. ktoś reprezentujący punkt
                        widzenia wegetariańskiej mniejszości w rodzaju Pitagorejczyków) wyraża
                        tu zastrzeżenia wobec uboju zwierząt użytkowych, czyli takich, które
                        dają wełnę, mleko, nadają się pod wierzch, juki albo do pracy na roli.
                        W odniesieniu do uboju zwierząt roboczych (wołów) ewidentnie istniały
                        przesłanki, również natury emocjonalnej i symbolicznej, sprawiające, że
                        mniej chętnie składano je w ofierze (cf. Ael. <title>VH</title> 5.14), choć nie można tu
                        mówić o istnieniu ścisłego zakazu, jakiego dopatrywali się autorzy jeszcze
                        z lat osiemdziesiątych XX w. Szerzej: Rosivach 1994: 161–163. Cf. e.g.
                        Schoemann 1863: 225; Berthiaume 1982: 85; McInerney 2010: 171–172 Na
                        temat hodowli świń: komentarz do Ar. <title>V</title>. 844–846; <title>Ach</title>. 784–796; <title>Pl</title>.1106.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Zeus_Kakoumenos_51">
                    <head>Plato Comicus Ζεὺς Κακούμενος 51 (51)</head>
                    <p>Komedia wystawiona w 427 r. p.n.e. lub nieco wcześniej.</p>
                    <quote><lb/>καίτοι φορεῖτε γλῶτταν ἐν ὑποδήμασιν,
                        <lb/>στεφανοῦσθ’ ὑπογλωττίσιν, ὅταν πίνητέ που·
                        <lb/>κἂν καλλιερῆτε, γλῶτταν ἀγαθὴν πέμπετε</quote>
                    <quote><lb/>nosicie język w butach i z języczków ruszczyka zakładacie wieńce,
                        kiedy pijecie, a gdy otrzymacie dobre znaki, składając ofiarę, rozsyłacie
                        wieści na językach.</quote>
                    <p>Passus bardzo trudny do przełożenia ze względu na zawartą w nim
                        grę słów, która sprowadza się do wszechobecności lub członu glott-
                        („język”). Ostatni wers zawiera nawiązanie do ofiary zwierzęcej, z której
                        odczytywano znaki na różnych etapach jej składania. Typowymi
                        elementami, które poddawano lekturze, był wygląd wnętrzności,
                        zachowanie ogona i innych części spalanych dla bogów, a także być
                        może to, co działo się z dymem etc. Szerzej: hasło καλλιερέω, a także
                        komentarz do Ar. <title>Pax</title> 1054–1055. Wyrażenie <w>γλῶτταν</w> <w>ἀγαθὴν</w>
                        <w>πέμπετε</w>, dosł. „wysyłacie dobry język” może oznaczać „rozsyłać wieści”
                        (cf. S. <title>Tr</title>. 323; <title>El</title>. 596), lecz jednocześnie kojarzy się ze zwyczajem
                        oddawania języka kapłanowi lub wieszczkowi, który asystował przy
                        ofierze. Cf. Ar. <title>Pax</title> 1060; <title>Pl</title>. 1110.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Io_56">
                    <head>Plato Comicus Ἰώ 56 (55)</head>
                    <quote><lb/>πρόσφερε δεῦρο δὴ τὴν κεφαλὴν τῆς δέλφακος</quote>
                    <quote><lb/>przynieś tu głowę świni</quote>
                    <p>Atenajos (657a) cytuje passus na potwierdzenie, że wyraz δέλφαξ, oznaczający
                        „świnię”, był rodzaju żeńskiego. Kontekst ofiarniczy nie jest tu
                        bynajmniej pewny, choć bardzo możliwy (Pirrotta 2016: ad loc.). Głowa
                        zwierzęcia często przypadała w udziale kapłanowi. Cf. Amips. 7.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Meneleos_76">
                    <head>Plato Comicus Μενέλεως 76 (74)</head>
                    <quote><lb/>εἰπέ μοι,
                        <lb/>ὡς ὀλίγα λοιπὰ τῶν ἐπιτραπεζωμάτων.
                        <lb/><emph>(Β)</emph> ὁ γὰρ θεοῖσιν ἐχθρὸς αὐτὰ κατέφαγεν</quote>
                    <quote><lb/>powiedz, jak mało pozostało jedzenia na stole. <emph>(B)</emph> Wróg bogów je wyjadł.</quote>
                    <p>Rzadki wyraz ἐπιτραπέζωμα poświadczony jest w znaczeniu „przekąski
                        zastawione na stole” i nic nie wskazuje, żeby był używany w odniesieniu
                        do posiłków przeznaczonych dla bogów. Z drugiej strony,
                        trudno oprzeć się skojarzeniu z trapezomata, czyli z mięsem zwierząt
                        ofiarnych zastawianym na specjalnych stołach przed posągami kultowymi.
                        Szerzej: Gill (1974), Gill (1991); Ekroth (2008), Ekroth (2011);
                        Patera (2012: 113–127).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Paidarion_98">
                    <head>Plato Comicus Παιδάριον 98 (91)</head>
                    <p>Komedia wystawiona prawdopodobnie między 410 a 420 r. p.n.e.</p>
                    <quote><lb/>φέρε τοῦτ’ ἐμοὶ
                        <lb/>δεῖξον τὸ κανοῦν μοι δεῦρο· πῆι μάχαιρ’ ἔνι;</quote>
                    <quote><lb/>Dalej, pokaż koszyk. Gdzie tu w środku nóż?</quote>
                    <p>Z punktu widzenia historii badań nad ofiarą passus niesłychanie istotny.
                        Scholiasta, komentując wers 948 <title>Pokoju</title> Arystofanesa („jest koszyk
                        z krupami, wstęgą i nożem”), stwierdził, że starożytni mieli zwyczaj
                        ukrywać nóż w koszyku i na potwierdzenie tych słów przytoczył cytowany
                        tu wers Platona. Przekaz ten stał się jedną z podstaw sformułowania
                        teorii „komedii niewinności” (Meuli 1946), zgodnie z którą
                        czynności rytualne miały na celu ukrycie faktu, że ubój ofiarny stanowił
                        akt przemocy wobec zwierzęcia. Szerzej: komentarz do Ar. <title>Pax</title>
                        948.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Poietes_121">
                    <head>Plato Comicus Ποιητής 121 (113)</head>
                    <quote><lb/>μόνος δ’ ἄγευστος,
                        <lb/>ἄσπλαγχνος ἐνιαυτίζομαι, απλάκουντος, ἀλιβάνωτος</quote>
                    <quote><lb/>jako jedyny niczego w ustach nie miałem, nie próbowałem trzewi, ciastek,
                        kadzidła.</quote>
                    <p>Kock (1880: ad loc.) wyraził przypuszczenie, że osobą mówiącą jest
                        bóg, który skarży się, że z jakiegoś (niemożliwego do określenia) powodu
                        od dawna nie otrzymuje należnych sobie wyrazów czci. Hipoteza
                        ta nie została nigdy odrzucona, lecz równolegle z nią funkcjonuje
                        alternatywna interpretacja, zgodnie z którą fragment zawiera narzekania
                        człowieka, który od dawna nie uczestniczył w uczcie (Pirrotta
                        2016: ad loc.). W obu przypadkach kontekst ofiarny wydaje się niemal
                        oczywisty, zważywszy na użycie przymiotnika <w>ἄσπλαγχνος</w>. Jest to
                        jedyne jego poświadczenie w (łatwym do odczytania z jego struktury)
                        znaczeniu „taki, który nie otrzymał trzewi zwierzęcia”. Dzielenie się
                        wnętrznościami upieczonymi nad ogniem, w którym płonęła część boska
                        ofiary stanowiło ewidentnie centralny moment rytuału (cf. Stengel
                        1910: 74–75; Meuli 1946: 268–274; Rudhardt 1958: 255; Detienne 1979a:
                        74–77; Ekroth 2011: 272–273; Parker 2011: 151–152). Trudno powiedzieć,
                        czy również bogowie otrzymywali jakąś część trzewi na tym
                        etapie procesu rytualnego. Wiadomo natomiast, że przynajmniej niekiedy
                        dzielono się z nimi podrobami, między innymi dawanymi jako
                        trapezomata (cf. Athenio comicus 1.18–19; Ar. <title>Pax</title> 1074, <title>Plut</title>. 1130).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Plato_Comicus_Phaon_188">
                    <head>Plato Comicus Φάων 188 (174)</head>
                    <p>Komedia wystawiona w 391 r. p.n.e., konkurowała
                        z Ecclesiazousae Arystofanesa</p>
                    <quote><lb/>εἶἑν, γυναῖκες _v ὡς ὑμῖν πάλαι
                        <lb/>οἶνον γενέσθαι τὴν ἄνοιαν εὔχομαι.
                        <lb/>ὑμῖν γὰρ οὐδέν, καθάπερ ἡ παροιμία,
                        <lb/>ἐν τῶι καπήλωι νοῦς ἐνεῖναί μοι δοκεῖ.
                        <lb n="5"/>εἰ γὰρ Φάωνα δεῖσθ’ ἰδεῖν, προτέλεια δεῖ
                        <lb/>ὑμᾶς ποιῆσαι πολλὰ πρότερον τοιαδί·
                        <lb/>πρῶτα μὲν ἐμοὶ γὰρ Κουροτρόφωι προθύεται
                        <lb/>πλακοῦς ἐνόρχης, ἄμυλος ἐγκύμων, κίχλαι
                        <lb/>ἑκκαίδεχ’ ὁλόκληροι μέλιτι μεμιγμέναι,
                        <lb n="10"/>λαγῶια δώδεκ’ ἐπισέληνα. Τἆλλα δὲ
                        <lb/>ἤδη †ταῦτ’ εὐτελέστατα·† ἄκουε δή.
                        <lb/>βολβῶν μὲν Ὀρθάννηι τρί’ ἡμιέκτεα,
                        <lb/>Κονισάλωι δὲ καὶ παραστάταιν δυοῖν
                        <lb/>μύρτων πινακίσκος χειρὶ παρατετιλμένων·
                        <lb n="15"/>λύχνων γὰρ ὀσμὰς οὐ φιλοῦσι δαίμονες.
                        <lb/>†πυργης τετάρτης† Κυσί τε καὶ Κυνηγέταις,
                        <lb/>Λόρδωνι δραχμή, Κυβδάσωι τριώβολον,
                        <lb/>ἥρωι Κέλητι δέρμα καὶ θυλήματα.
                        <lb/>ταῦτ’ ἐστι τἀναλώματ’. εἰ μὲν οὖν τάδε
                        <lb/>προσοίσετ’, εἰσέλθοιτ’ ἄν· εἰ δὲ μή, μάτην
                        <lb/>ἔξεστιν ὑμῖν διὰ κενῆς βινητιᾶν.</quote>
                    <quote><lb/>Otóż, kobiety, … od dawna modlę się, żeby bezmiar waszej głupoty
                        zamienił się w wino. Wy zaś, jak głosi przysłowie, wcale nie macie
                        rozumu w knajpie. [5] Jeśli zależy wam na tym, by zobaczyć Faona,
                        musicie najpierw złożyć następującą ofiarę wstępną: najpierw mnie,
                        Kourotrophos, poświęcicie niewykastrowane ciastko, ciężarny placek,
                        nieskazitelne rybki wargaczowate zmieszane z miodem i dwanaście
                        zajęczych rogali. Pozostałe rzeczy †są również tanie†. Posłuchaj:
                        trzy hemiekty bulw hiacyntu dla Orthannesa, dla Konisalosa i jego
                        jąder talerzyk mirtu zerwanego rękami. Nieśmiertelni bowiem nie lubią
                        zapachu lampy. †Kwartę pyrgi† psom i łowcom, Lordonowi jedna
                        drachma, Kybdasowi trzy obole, herosowi Kelesowi skóra i placki.
                        Takie są koszty. Jeśli to przyniesiecie, możecie wejść, w przeciwnym
                        razie próżne okaże się wasze pożądanie.</quote>
                    <p>Atenajos (441e) cytuje passus, omawiając skutki picia nadmiaru
                        wina przez kobiety. Komentatorzy (Pirrotta 2016: ad loc.; Kassel,
                        Austin 1989: ad loc.) zasadniczo przyjmują, że wygłaszająca tyradę
                        bogini jest pijana i stąd wynika groteskowa konfuzja pojęć i kategorii.
                        Niezależnie od przyczyn tego stanu rzeczy, tekst zawiera
                        przykład rzadkiego w starożytnej komedii humoru ocierającego się
                        o purnonsens, który sprawia, że jest on bardzo trudny do przełożenia
                        i do skomentowania, a co więcej, od zawsze musiał być kłopotliwy
                        dla wydawców i skrybów. Tym można tłumaczyć częściowe
                        zepsucie tekstu, które czyni go jeszcze bardziej zawiłym. Niezależnie
                        od problematycznych szczegółów wydaje się jasne, że fragment
                        zawiera parodię instrukcji rytualnych, znanych nam z inskrypcji
                        w rodzaju tych zawartych w tomie <title>LSCG</title>. Nie jest łatwo doprecyzować
                        tożsamość osoby mówiącej. Przedstawia się ona jako bogini,
                        której należy się cześć, przy czym określa siebie jako <title>Kourotrophos</title>.
                        Jest to przydomek bardzo wielu bogiń (a także bogów i herosów. Lista
                        zestawiona przez Price 1978: 189–95 obejmuje 56 pozycji) w ich
                        aspekcie związanym z opieką nad dziećmi, ich wzrastaniem i dojrzewaniem.
                        Jakkolwiek sfera ta w sposób oczywisty może kojarzyć
                        się z reprodukcją i z seksem, nie jest z nimi tożsama. Tymczasem
                        przedstawiony w passusie fikcyjny kult ma charakter jednoznacznie
                        erotyczny. Wszyscy wymienieni adresaci ofiar (z wyjątkiem
                        Kourotrophos) to istoty (być może po części zmyślone na potrzeby
                        passusu) o imionach lub cechach związanych z seksem, np. Orthannes
                        wywołuje skojarzenia z erekcją.</p>
                    <p><w>Προτέλεια</w> to zgodnie z etymologią coś, czego dokonywano
                        przed inną, ważniejszą czynnością rytualną (<w>τέλος</w>), przy czym materiał
                        (cf. Bielawski ad IG I2 5) wskazuje na to, że regularnie chodzi
                        o ofiarę, którą składano przed wydarzeniem w rodzaju ślubu lub
                        inicjacji w kult misteryjny. Oba warianty wydają się tutaj na miejscu.
                        To, co ma zastąpić zwierzęta ofiarne, jest wynikiem pomieszania
                        kategorii: <w>πλακοῦς</w> i <w>ἄμυλος</w> to dwa rodzaje pieczywa. Ciastka
                        ofiarne często miewały cechy zwierząt, np. rogi i nosiły nazwy
                        zwierząt (e.g. <w>βοῦς</w> <w>ἕβδομος</w>, cf. Euthycl. 2), co sugeruje, że mogły
                        w pewnych kontekstach stanowić substytut ofiary krwawej (szerzej:
                        Kearns 2011: 94–96). Charakterystyka wspomnianych tu ciastek pasuje
                        do tego schematu, eksploatując jednocześnie sferę skojarzeń
                        erotycznych: przymiotniki <w>ἐνόρχης</w> („niekastrowany”, cf. Ar. <title>Av</title>.
                        569 z komentarzem) i <w>ἐγκύμων</w> („ciężarna”, cf. <title>LSCGS</title> 19.93; Bremmer
                        2005) pojawiają się niekiedy w instrukcjach rytualnych, rzecz
                        jasna, wyłącznie w odniesieniu do zwierząt. Wyraz <w>ὁλόκληρος</w>
                        („cały”, „doskonały”) w kontekście ofiary może określać zwierzę
                        zdrowe, nieułomne (w przeciwieństwie do <w>κολοβός</w>, cf. Arist. <title>HA</title>
                        585b.36, <title>LSCG</title> 85.1, etc.). <title>LS</title> (s.v.) notuje także znaczenie „niekastrowany”,
                        jednak wyłącznie z odniesieniem do cytowanego tu miejsca,
                        które (pomijając ogólną atmosferę erotyzmu) nie skłania w żaden
                        sposób do przyjęcia tej interpretacji. Żart w tym miejscu polega
                        chyba wyłącznie na tym, że termin zastosowano w odniesieniu do
                        małych rybek zamiast do zwierząt ofiarnych. <w>Ἐπισέληνα</w> to, jak wyjaśnia
                        Hezychiusz (s.v.), typ ciastek w kształcie księżyca. Tutaj mają
                        być one wykonane z mięsa zajęczego lub nadziane nim. Wersy 17
                        i 18 zawierają zupełnie zwyczajne rozporządzenia: inskrypcje często
                        zawierają regulacje dotyczące przekazywania pieniędzy, skór
                        zwierząt i ciastek personelowi świątynnemu, bóstwom i herosom,
                        normalna jest także składnia wyliczeń: nominativus nazwy przedmiotu
                        + dativus otrzymującego. W tym miejscu żart polega na tym,
                        że zwyczajne dary otrzymują istoty o obscenicznych imionach.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Telekleides_Sterrhoi_35">
                    <head>Telekleides Στερροί 35 (33)</head>
                    <quote><lb/>ὦ δέσποθ’ Ἑρμῆ, κάπτε τῶν θυλημάτων</quote>
                    <quote><lb/>Hermesie, władco, połknij kluski</quote>
                    <p>Passus pojawia się w scholiach do <title>Pokoju</title> Arystofanesa (1040, por. komentarz),
                        w kontekście wyjaśnień, że <w>θυλήματα</w> to ciasto z jęczmiennej
                        mąki (lub kaszy) zmieszanej z winem i oliwą. Najprawdopodobniej kulki
                        z takiego surowego ciasta wrzucano do ognia, w którym płonęły kości
                        dla bogów. Versnel (2011: 363) zwraca uwagę na to, że zachowanie,
                        którego mówiący oczekuje po Hermesie, bardzo niewiele ma wspólnego
                        z tym, jak wyobrażano sobie reakcję bogów na ofiary, które dostarczały
                        im wyłącznie apetycznego oparu (κνῖσα). Jest to zarazem typowy
                        przykład „uczłowieczania” Hermesa, boga bardzo blisko związanego
                        z ludzką sferą. Zwraca uwagę kontrast pomiędzy poważną formułą modlitewną
                        otwierającą wers i tym, co następuje po niej.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Theopompos_Penelope_49">
                    <head>Theopompos Πηνελόπη 49 (48)</head>
                    <quote><lb/>καὶ τὴν ἱερὰν σφάττουσιν ἡμῶν δέλφακα</quote>
                    <quote><lb/>i naszą świnię poświęconą zarzynają</quote>
                    <p>Ze względu na brak kontekstu trudno powiedzieć cokolwiek pewnego
                        na temat passusu. Bothe (1855: ad loc.) wyraził przypuszczenie, że chodzi
                        tu o zachowanie zalotników, którzy zarzynali i zjadali trzody Odyseusza.
                        Możliwe. Dlaczego świnia określona jest przymiotnikiem ἱερά („święta”/
                        „poświęcona”)? Być może chodzi o zwierzę przeznaczone dla konkretnego
                        bóstwa, najprawdopodobniej (jeśli już) dla Hestii (cf. Ar. <title>V</title>. 844–846).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Theopompos_Incertae_Fabulae_71">
                    <head>Theopompos Incertae fabulae 71 (70)</head>
                    <quote><lb/>εἴσω δραμὼν αἴτησον. <emph>(Β)</emph> ἀλλ’ οὐκ ἐκφορά</quote>
                    <quote><lb/>pędź do środka i poproś. <emph>(B)</emph> Ale to nie na wynos.</quote>
                    <p>Fragment cytowany jest w scholiach do <title>Plutosa</title> Arystofanesa (1138,
                        tam także obszerniejszy komentarz). Prawdopodobnie mamy tu do
                        czynienia z analogiczną sytuacją: ktoś nakazuje (lub prosi) drugiemu,
                        by wszedł do budynku lub temenosu, w którym odbywa się uczta
                        ofiarna i przyniósł mu mięso. W odpowiedzi pada stwierdzenie, że
                        typ ofiary nie pozwala na wynoszenie niczego z sanktuarium/domu.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Adespota_80">
                    <head>Adespota 80 (34)</head>
                    <quote><lb/>ἀλλὰ θῦε τοῦ κέδρου</quote>
                    <quote><lb/>zapal olejek cydrowy</quote>
                    <p>Gramatyk Frynichos cytuje fragment (<title>PS</title> 74.3) dla zilustrowania twierdzenia,
                        że czasownik <w>θύω</w> pierwotnie używany bywał jako synonim
                        <w>θυμιᾶσαι</w> („spalać np. kadzidło w celu wytworzenia dymu”).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Adespota_483">
                    <head>Adespota 483 (47 Dem.)</head>
                    <quote><lb/>αἰγὸς τρόπον μάχαιραν ἐσκάλευσα <supplied reason="omitted">μοι</supplied></quote>
                    <quote><lb/>jak koza zaprosiłem nóż</quote>
                    <p>Focjusz (α 531) cytuje passus jako przysłowie, które miało się stosować
                        do osób, które same na siebie ściągały nieszczęścia. Koza z nożem
                        w starożytnej Grecji spotykała się chyba wyłącznie raz w życiu, sens
                        powiedzenia nie budzi zatem wątpliwości. Interesujące jest natomiast
                        wyjaśnienie, które podaje Focjusz i Zenobiusz, który przekazuje nieco
                        inny wariant przysłowia (2. 40 <w>οἶς</w> <w>τὴν</w> <w>μάχαιραν</w>), oraz inni starożytni
                        erudyci (zestawienie i omówienie obszernej bazy źródłowej:
                        Bühler 1982: 233–245). Mianowicie miało ono nawiązywać do rytuału
                        ofiary krwawej w Koryncie, gdzie co roku wpuszczano do świątyni
                        Hery kozę (lub owcę), która sama miała wykopać ukryty tam nóż, by
                        następnie zostać nim zarżnięta. Bühler (1982: 233–245) wyraził słuszne,
                        moim zdaniem, zastrzeżenia wobec takiego wyjaśnienia źródeł
                        powiedzenia, które bardziej prawdopodobnie wywodzi się z jakiegoś
                        rodzaju ludowej opowiastki/bajki (zestawienie kilku przykładów: ibidem).
                        To jednak nie oznacza, że dane przekazywane przez starożytnych
                        komentatorów dotyczące rytuału w Koryncie należy uznać za bezwartościowe.
                        Szczególnie wyraźna jest analogia między tym zwyczajem
                        a znanym z Aten (a także z Kos) obrzędem bufonii, którego dokonywano
                        ku czci bóstwa poliadycznego (Zeusa, tę funkcję w Koryncie
                        sprawowała Hera) i który polegał na przesunięciu odpowiedzialności
                        za zabicie zwierzęcia na nie samo, przy czym szczególną rolę przypisywano
                        tu narzędziu, którym je zabijano. Szerzej: ad Ar. <title>Nu</title>. 984–95.</p>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
