<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.stoa.org/epidoc/schema/latest/tei-epidoc.rng" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="it">Electra (Ἠλέκτρα, Elettra)</title>
                <title xml:lang="en">Electra (Ἠλέκτρα, Electra)</title>
                <title xml:lang="pl">Electra (Ἠλέκτρα, Elektra)</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <publisher><ref target="https://site.unibo.it/lares/">LARES Project</ref></publisher>
                <date when="2021"/>
                <idno type="filename">trag_26_electra</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International</licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <p><title>Electra (Ἠλέκτρα, Elektra)</title>, in Krzysztof Bielawski, <title>Ofiara krwawa w Grecji starożytnej w świetle danych filologicznych. 
                    Tragedia attycka</title>, Warszawa 2017, pp. 315-345</p>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <listChange>
                <change when="2022-02-10" who="Gaia Fanelli">encoded document in XML</change>
                <change when="2017" who="Krzysztof Bielawski">created document contents</change>
            </listChange>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>
            <!--<div type="edition" xml:lang="it">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>
            
            <div type="edition" xml:lang="en">
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>...</p>
                </div>
            </div>-->
            
            <div type="edition"> <!-- xml:lang="pl" -->
                <div type="textpart" n="intro">
                    <p>Data powstania <title>Elektry</title> Eurypidesa nie budzi wątpliwości uczonych:
                        wersy 1347–1348 stanowią wyraźne nawiązanie do wyprawy sycylijskiej
                        z wiosny 413 r. i to właśnie ten rok przyjmuje się za datę powstania
                        i wystawienia sztuki w Atenach. Wobec braku wystarczających danych
                        do precyzyjnego datowania <title>Elektry</title> Sofoklesa powstaje pytanie
                        o to, która ze sztuk była wystawiona jako pierwsza. Uczeni skłaniają
                        się do opinii, że Eurypides pisał dla publiczności, która wcześniej widziała
                        już dzieło Sofoklesa (pełne streszczenie dyskusji na ten temat
                        zob. Denniston 1968: xxxiv–xxxix, nadal aktualne).</p>
                    <p>Tematyka ofiarna jest w dramacie silnie obecna. Najwięcej uwagi
                        przyciąga wielka scena ofiary składanej przez Ajgistosa ku czci nimf,
                        podczas której on sam zostaje zabity przez Orestesa. Poza tym wspomniane
                        są ofiary związane z rytami okołoporodowymi – przy sfingowanym
                        połogu Elektry – oraz pogrzebowymi – w związku z grobem
                        Agamemnona. Dziwić może fakt, że temat centralny: mord odwetowy
                        na Ajgistosie i Klitajmestrze nie został przez Eurypidesa opracowany
                        konsekwentnie w metaforycznym ujęciu ofiarnym. Pod koniec sztuki
                        ofiarny charakter mordu odwetowego staje się wyraźny w odniesieniu
                        do śmierci Klitajmestry, ale wcześniej taka interpretacja jest niemal
                        nieobecna. Słownictwo opisujące wszystkie śmierci w tym morderczym
                        cyklu: Ifigenii, Agamemnona, Ajgistosa i Klitajmestry jest raczej
                        neutralne. Kiedy na samym początku prologu rolnik przywołuje
                        śmierć Agamemnona z ręki Klitajmestry (w. 8–9), mówi, że po prostu
                        „umarł” (ἐν δὲ <w>δώμασι</w> <w>θνῄσκει</w> <w>γυναικὸς</w> πρὸς Κλυταιμήστρας).
                        Kiedy Orestes w tym samym prologu mówi o zamierzonej zemście
                        na Ajgistosie i Klitajmestrze, zapowiada mord na mordercach (w. 89:
                        <w>φόνον</w> <w>φονεῦσι</w> πατρὸς <w>ἀλλάξων</w> ἐμοῦ). Chór w stasimonie trzecim
                        nazywa Ajgistosa mordercą ojca Orestesa (w. 869: πατρὸς Αἴγισθος
                        <w>φονεύς</w>) i śpiewa, że „poległ” (πέπτωκεν). Sama Elektra zaś (w. 884–
                        –885) w rozmowie z chórem, już po zabójstwie Ajgistosa, mówi o „zabiciu”
                        (ἀλλὰ πολέμιον <w>κτανὼν</w> / Αἴγισθον) tego, kto „zgubił” jej ojca
                        i brata (ὃς σὸν πατέρα κἀμὸν <w>ὤλεσε</w>). Nawet w swej przejmującej
                        przemowie do trupa Ajgistosa (w. 909–956) Elektra wypomina mu, że
                        szpetnie „zabił” Agamemnona: ἄνδρα τ' <w>ἔκτανες</w> (w. 916). Wreszcie
                        w rozmowie rodzeństwa przed zabójstwem Klitajmestry znowu Orestes
                        mówi o swym przerażeniu na myśl o „zabiciu” matki (w. 969: πῶς
                        γὰρ <w>κτάνω</w> νιν), na co Elektra przypomina mu, że to ona „zgubiła” ich
                        ojca (w. 970: πατέρα […] <w>ὤλεσεν</w>). Słownictwo to jest całkowicie neutralne
                        i rozpina się między mordem (φόνος, φονεύειν), uśmierceniem
                        (<w>κτείνειν</w>) i zgonem (<w>θνῄσκειν</w>).</p>
                    <p>Tekst według wydania: Denniston (1968).</p>
                </div>
                <div type="textpart" n="Electra_90-92">
                    <head>Electra 90-92</head>
                    <p>Orestes w prologu zapowiada krwawą zemstę na mordercach swojego
                        ojca, powołując się na wyroki bogów (w. 87, 89). Opowiada o tym,
                        jak nocą zakradł się na grób ojca i złożył tam w ofierze krew zabitej
                        owcy i zostawił pukiel włosów.</p>
                    <quote><lb n="90"/>νυκτὸς δὲ τῆσδε πρὸς τάφον μολὼν πατρὸς
                        <lb/>δάκρυά τ᾽ ἔδωκα καὶ κόμης ἀπηρξάμην
                        <lb/>πυρᾷ τ᾽ ἐπέσφαξ᾽ αἷμα μηλείου φόνου.</quote>
                    <quote><lb n="90"/>Przyszedłszy tej nocy na grób ojca,
                        <lb/>Wylałem łzy i jako wstępną ofiarę położyłem pukiel włosów,
                        <lb/>I na ołtarzu złożyłem w ofierze krew zabitej owcy.</quote>
                    <p>90: κόμης <w>ἀπηρξάμην</w> – „jako wstępną ofiarę położyłem pukiel
                        włosów”. <w>Ἀπάρχομαι</w> oznacza tutaj albo złożenie ἀπαρχή – „ofiary
                        pierwocinowej”, „przygotowawczej”, albo też przeprowadzenie rytu
                        rozpoczynającego ofiarę zasadniczą. W pierwszym przypadku włosy
                        Orestesa byłyby ofiarą początkową, darem ofiarnym (Jim 2014: 34).
                        W drugim – byłoby to odniesienie do technicznego znaczenia <w>ἀπάρχομαι</w>
                        jako: „rozpoczynam składanie ofiary”, co poprzedza inne etapy
                        rytuału ofiarnego. Zarówno w testach literackich, jak i na inskrypcjach
                        oznacza czynność składania ofiary z kosmyka włosów lub sierści,
                        a także z części zabitego zwierzęcia, zwłaszcza wnętrzności. W wielu
                        wypadkach trudno powiedzieć, dlaczego ten typ ofiary jest opisywany
                        w kategoriach akcentujących prymarność czynności lub ważność.
                        W przypadku włosów i sierści jest to najczęściej ofiara prymarna ze
                        względu na kolejność spełniania czynności – początkowa, otwierająca
                        rytuał, w przypadku mięsa i wnętrzności – prymarna ze względu na
                        wartość ofiary.</p>
                    <p>Aparche – w okresie klasycznym najczęściej związane z kontekstem
                        ofiar z płodów rolnych – to jest to, co oddaje się bogom n a j p i e r w,
                        a zarazem to, co jako pierwsze zostało zebrane w postaci plonu i przygotowane
                        do użycia. Może to jednak również oznaczać „to, co najlepsze”,
                        prymarność w tym wypadku związana jest z kategorią j a k o ś c i;
                        niekiedy obydwa te elementy występują jednocześnie (Jim 2014: 19).</p>
                    <p>Ponieważ po spełnieniu aparche w opowieści Orestesa następuje zabicie
                        <w>σφάγιον</w> – ofiara krwawa na ołtarzu przy grobie Agamemnona,
                        bez wątpienia złożenie kosmyka włosów stanowi czynność, którą on
                        sam interpretuje jako rozpoczęcie rytu ofiarnego (Denniston 1968: 62;
                        Roisman, Luschnig 2011: 106). Zob. też komentarz do S. <title>Trach</title>. 760–762.</p>
                    <p>93: <w>πυρᾷ</w> τ᾽ <w>ἐπέσφαξ</w>᾽ αἷμα <w>μηλείου</w> <w>φόνου</w> – „na ołtarzu złożyłem
                        w ofierze krew zabitej owcy”. <w>Πυρά</w> oznacza każde miejsce, w jakim
                        podkłada się ogień. Tutaj oznacza to ołtarz – najpewniej dlatego, że stał
                        on na miejscu kremacji (Roisman, Luschnig 2011: 107), co potwierdza
                        wers 325: <w>πυρὰ</w> δὲ <w>χέρσος</w> <w>ἀγλαϊσμάτων</w> – na grobie ojca stoi „ołtarz
                        pozbawiony ozdób”. Być może też dlatego, jak sugeruje Denniston
                        (1968: 112), że to na nim właśnie spalano ofiary dla zmarłych (zob. też
                        Distilo 2012, vol. I: 227–228).</p>
                    <p>Poetycki, abundantny i karkołomny zwrot <w>ἐπισφάζειν</w> αἷμα
                        <w>μηλείου</w> <w>φόνου</w> – dosłownie: „zarżnąć na ofiarę krew zabitej owcy
                        [dosłownie: owczego trupa]” jest trudną do wyjaśnienia kumulacją
                        terminologii ofiarniczej. Samo <w>ἐπισφάζειν</w> αἷμα mogłoby znaczyć
                        „wytoczyć krew przez poderżnięcie gardła zwierzęciu ofiarnemu”.
                        Zwierzęciem ofiarnym złożonym przez Orestesa na grobie jest μῆλον
                        – owca. Całość frazy oznacza, że Orestes złożył na grobie ojca, dokładnie
                        na ołtarzu stojącym na grobie lub obok niego, w miejscu kremacji,
                        ofiarę z krwi owcy.</p>
                    <p>Taki sam zwrot <w>ἐπισφάζειν</w> <w>αἷμα</w>, już bez wyraźnego kontekstu rytualnego,
                        występuje też poniżej, w wersie 281: αἷμ᾽ <w>ἐπισφάξασα</w> (zob.
                        komentarz).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_122-124">
                    <head>Electra 122-124</head>
                    <p>Śpiew Elektry z pierwszej strofy lirycznej części prologu, w którym
                        zwraca się ona do swojego będącego w Hadesie ojca, zabitego przez
                        Klitajmestrę i Ajgistosa. Lekcja σφαγαῖς jest korektą przyjętą przez
                        wszystkich wydawców – w miejsce występującej zgodnie w rękopisach
                        formy <w>σφαγείς</w>, z powodu trudności uzgodnienia składni z genetiwem
                        σᾶς ἀλόχου (Denniston 1968: 65). Κεῖσαι <w>σφαγείς</w> wydaje
                        się bardziej logiczne: „leżysz zarżnięty” od κεῖσαι <w>σφαγαῖς</w> – „leżysz
                        z powodu [?] śmiertelnych ciosów”. Należy pamiętać, że jest to passus
                        z partii lirycznej i może należy jednak uznać możliwość wystąpienia
                        σᾶς <w>ἀλόχου</w> jako persona agentis w konstrukcji biernej bez przyimka
                        ἀπό czy ὑπό?</p>
                    <p>W obu przypadkach tekst w odniesieniu do śmierci Agamemnona
                        odwołuje się do terminologii krwawego mordu, w której pobrzmiewa
                        retoryka ofiarna (silnie akcentuje taką interpretację Zeitlin
                        1970: 652).</p>
                    <quote><lb/>ὦ πάτερ, σὺ δ᾽ ἐν Ἀΐδα
                        <lb/>κεῖσαι, σᾶς ἀλόχου σφαγαῖς
                        <lb/>Αἰγίσθου τ᾽, Ἀγάμεμνον.</quote>
                    <quote><lb/>O, ojcze, ty w Hadesie
                        <lb/>Leżysz, [zabity] ciosami swej żony
                        <lb/>I Ajgistosa, Agamemnonie.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_160-165">
                    <head>Electra 160-165</head>
                    <p>Liryczny opis śmierci Agamemnona. Nie zawiera żadnych bezpośrednich
                        nawiązań do terminologii ofiarnej, jednak uwagę zwraca
                        użycie przez morderców topora (który bywał stosowany w rytuale
                        ofiarniczym: <w>πελέκεως</w> <w>τομᾶς</w>) i noża (<w>ξίφεσι</w>).</p>
                    <quote><lb n="160"/>πικρᾶς μὲν πελέκεως τομᾶς
                        <lb/>σᾶς, πάτερ, πικρᾶς δ᾽ ἐκ
                        <lb/>Τροΐας ὁδίου βουλᾶς· οὐ μίτραισι γυνή σε
                        <lb/>δέξατ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ στεφάνοις,
                        <lb/>ξίφεσι δ᾽ ἀμφιτόμοις […]
                        <lb n="165"/>Αἰγίσθου.</quote>
                    <quote><lb n="160"/>Okrutne ciosy topora, [jakie spadły] na ciebie,
                        <lb/>Ojcze, okrutny
                        <lb/>Po twoim z Troi powrocie plan: Nie diademem żona cię
                        <lb/>Przyjęła ani wieńcami,
                        <lb/>Ale dwusiecznym nożem
                        <lb n="165"/>Ajgistosa.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_171-174">
                    <head>Electra 171-174</head>
                    <p>Pierwsza strofa parodosu chóru, który w pierwszych słowach zaprasza
                        Elektrę na obchody uroczystości ku czci Hery (Heraia), mające
                        odbyć się za trzy dni (nadal jak dotąd najobszerniej: Farnell 1896,
                        vol. I: 186–189; Graff 2005: 147). Uroczystości te odbywały się w świątyni
                        Hery na górze Euboia, między Argos i Mykenami. Obejmowały
                        wspomnienie świętych zaślubin – hieros gamos – Hery z Zeusem. Towarzyszyły
                        im zawody atletyczne i muzyczne. Kapłanka Hery przybywała
                        w towarzystwie dziewcząt do świątyni w powozie prowadzonym
                        przez krowy (por. Hdt. 1.31). Uroczystości te nazywane były
                        też Hekatombaia, ze względu na wielką liczbę ofiar krwawych, jakie
                        podczas tego festiwalu spełniano (Denniston 1968: 70). Zwierzęciem
                        ofiarnym był byk (Zeitlin 1970: 659–660; Burkert 1985a: 134).</p>
                    <quote><lb/>ἀγγέλλει δ᾽ ὅτι νῦν τριταί<lb 
                        break="no"/>αν καρύσσουσιν θυσίαν
                        <lb/>Ἀργεῖοι, πᾶσαι δὲ παρ᾽ Ἥ<lb 
                            break="no"/>ραν μέλλουσιν παρθενικαὶ στείχειν.</quote>
                    <quote><lb/>[Mykeńczyk] przynosi wiadomość, że od teraz
                        <lb/>Za trzy dni wzywają na ofiarę
                        <lb/>Argiwi, i wszystkie do [świątyni] Hery
                        <lb/>Panny pójść zamierzają.</quote>
                    <p>172: <w>καρύσσουσιν</w> <w>θυσίαν</w> – „wzywają na ofiarę”. W tym wypadku
                        „ofiara” (thysia) metonimicznie oznacza całe święto. Hekatomba stanowiła
                        centralny punkt całości obchodów (zob. powyżej wprowadzenie
                        do tego passusu).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_198-200">
                    <head>Electra 198-200</head>
                    <p>Końcówka lirycznego lamentu Elektry z parodosu, w której żali
                        się ona na obojętność bogów, którzy nie słyszą ani jej wołania, ani
                        „zarzynań” jej ojca. <w>Σφαγιασμά</w> <w>πατρός</w> mogą oznaczać: albo krwawy
                        mord na nim spełniony, a dokładniej – w świetle składni całej frazy
                        – krzyki podczas jego zabijania, zarzynania (po <w>κλύω</w>, tak Denniston
                        1968: 200), albo ofiary krwawe przez niego spełniane (tak
                        Łanowski 2006: 218). Wydaje się, że drugi wariant jest mało prawdopodobny
                        lub niemal niemożliwy (contra, zdecydowanie: Zeitlin 1970:
                        652). Przeczy temu przede wszystkim składnia zdania, ale też kontekst
                        – później Elektra mówi jedynie o jego błąkającym się duchu
                        i nie przywołuje innych jego czynów spełnionych za życia. Rzeczownik
                        <w>σφαγιασμός</w> występuje w literaturze rzadko, przed Eurypidesem
                        zaś nigdy. U Plutarcha (<title>Ages</title>. 6.5.2) opisuje śmierć córki Agesilaosa
                        złożonej w ofierze na żądanie wieszczków (ὁ τῆς κόρης
                        <w>σφαγιασμός</w>, ἣν ὁ πατὴρ ἔσφαξε πεισθεὶς τοῖς μάντεσιν) i w rekcji
                        z genetiwem wyznacza przedmiot, a nie podmiot mordu (poza tym
                        jeszcze tylko dwa razy – u Eustacjusza w komentarzu do <title>Odysei</title>
                        1.282.40 i u Kornutusa w <title>De natura deorum</title> 73.4) – zawsze w takiej samej
                        składni z genetiwem obiektywnym.</p>
                    <quote><lb/>οὐδεὶς θεῶν ἐνοπᾶς κλύει
                        <lb/>τᾶς δυσδαίμονος, οὐ παλαι<lb 
                            break="no" n="200"/>ῶν πατρὸς σφαγιασμῶν.</quote>
                    <quote><lb/>Żaden z bogów nie słucha głosu
                        <lb/>nieszczęsnej, ani dawnego
                        <lb n="200"/>ojca mordu.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_297-281">
                    <head>Electra 297-281</head>
                    <p>Passus z rozmowy Orestesa z Elektrą, odbytej jeszcze przed rozpoznaniem,
                        w której Elektra wyraża nadzieję na powrót brata i na wspólnie
                        spełnioną zemstę na mordercach ojca. Deklaruje, że nie zawaha
                        się własnoręcznie zabić matkę – jako narzędzie swej zbrodni wskazuje
                        topór (<w>πελέκει</w>), wcześniej (w. 160) opisany jako narzędzie zbrodni
                        Klitajmestry.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>ἦ καὶ μετ' αὐτοῦ μητέρ᾽ ἂν τλαίης κτανεῖν;
                        <lb/><emph>ΗΛΕΚΤΡΑ</emph>:
                        <lb n="280"/>ταὐτῷ γε πελέκει τῷ πατὴρ ἀπώλετο.
                        <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: λέγω τάδ' αὐτῷ, καὶ βέβαια τἀπὸ σοῦ;
                        <lb/><emph>ΗΛ</emph>.: θάνοιμι μητρὸς αἷμ' ἐπισφάξασ᾽ ἐμῆς.</quote>
                    <quote><lb/><emph>ORESTES</emph>:
                       <lb/> I razem z nim odważyłabyś się zabić matkę?
                        <lb/><emph>ELEKTRA</emph>:
                        <lb n="280"/>Tym samym toporem, od którego zginął ojciec.
                        <lb/><emph>O</emph>: Mam mu powiedzieć, że jesteś na to gotowa?
                        <lb/><emph>E</emph>: Niech zginę, ale po przelaniu krwi mojej matki.</quote>
                    <p>281: θάνοιμι μητρὸς αἷμ᾽ <w>ἐπισφάξασ</w>᾽ ἐμῆς – „Niech zginę,
                        ale po przelaniu krwi mojej matki”. W wersie 93 powyżej ten sam
                        zwrot <w>ἐπισφάζειν</w> αἷμα dotyczył ofiary z owcy złożonej na grobie
                        Agamemnona przez Orestesa. Tutaj kontekst rytualny jest nieobecny
                        – Elektra zapowiada po prostu krwawy mord, „wytoczenie krwi
                        przez rozcięcie gardła” swojej matki. Jednak bezpośrednia bliskość
                        tych dwóch wypowiedzi jest uderzająca i trudno pomyśleć, by nie
                        była zamierzona, zwłaszcza że ten uderzający związek wyrazowy
                        nie występuje poza tą sztuką. Elektra planuje swój mord i napawa się
                        jego krwawym charakterem – ma to być mord „jak krwawa ofiara”,
                        jak zarzynanie krowy czy barana (Roisman, Luschnig 2011: 134–135).
                        Można więc orzec, że kontekst ofiarniczy jest tutaj jednak metaforycznie
                        obecny.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_323-325">
                    <head>Electra 323-325</head>
                    <p>Elektra żali się chórowi i Orestesowi, że morderca jej ojca panoszy
                        się w pałacu, choć nadal czuć tam jego czarną krew (w. 318) i że jego
                        grób oraz ołtarz na grobie (tak samo jak w w. 93: <w>πυρά</w>, zob. komentarz)
                        jest opuszczony i bez czci. W passusie nie występuje ani terminologia
                        ofiarnicza, ani żadne bezpośrednie nawiązanie do obrzędu ofiary
                        krwawej, odnotowujemy go jednak z powodu związku z ołtarzem nagrobnym
                        i sceną początkową z prologu.</p>
                    <quote><lb/>Ἀγαμέμνονος δὲ τύμβος ἠτιμασμένος
                        <lb/>οὔπω χοάς ποτ᾽ οὐδὲ κλῶνα μυρσίνης
                        <lb n="325"/>ἔλαβε, πυρὰ δὲ χέρσος ἀγλαϊσμάτων.</quote>
                    <quote>lb/>Agamemnona grób bez czci
                        <lb/>Agamemnona>Ani ofiar płynnych, gałązek mirtowych
                        <lb n="325"/>Nie przyjął, i ołtarz bez ozdób.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_483-486">
                    <head>Electra 483-486</head>
                    <p>Epodos pierwszego stasimonu, w którym chór zapowiada śmierć
                        Klitajmestry, przedstawiając ją jako karę za morderstwo na Agamemnonie,
                        popełnione dla zachowania kochanka. Jest to raczej tylko poetycki
                        obraz mordu, a nie jednoznaczna metafora ofiary, jednak –
                        konsekwentnie, tak jak we wszystkich podobnych passusach w tym
                        dramacie – przywołuje on na myśl sceny ofiarne przez motyw „wytoczenia
                        krwi z poderżniętej nożem szyi”.</p>
                    <quote><lb/>τοιγάρ σέ ποτ᾽ οὐρανίδαι
                        <lb/>πέμψουσιν θανάτοις· ἦ σὰν
                        <lb n="485"/>ἔτ᾽ ἔτι φόνιον ὑπὸ δέραν
                        <lb/>ὄψομαι αἷμα χυθὲν σιδάρῳ.</quote>
                    <quote><lb/>Tak więc ciebie niebianie
                        <lb/>Wyślą na śmierć: i z twojej szyi
                        <lb n="485"/>Jeszcze, jeszcze morderczą
                        <lb/>Zobaczę krew wytoczoną żelazem.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_513-515">
                    <head>Electra 513-515</head>
                    <p>Fragment rozmowy Elektry ze starcem, który opowiada, jak odwiedził
                        grób Agamemnona, wylał na nim wino (w. 511–512: <w>σπονδάς</w>
                        […] <w>ἔσπεισα</w>) i ozdobił go mirtem (w. 512: <w>ἀμφέθηκα</w> <w>μυρσίνας</w>). Na
                        ołtarzu nagrobnym (w. 513: <w>πυρᾶς</w> δ᾽ ἐπ᾽ αὐτῆς) zauważył jagnię zarżnięte
                        na ofiarę nagrobną (w. 514: σφάγιον) i rozlaną krew (w. 514:
                        <w>αἷμά</w> […] <w>χυθέν</w>).</p>
                    <quote><lb/>πυρᾶς δ᾽ ἐπ᾽ αὐτῆς οἶν μελάγχιμον πόκῳ
                        <lb/>σφάγιον ἐσεῖδον αἷμά τ᾽ οὐ πάλαι χυθὲν
                        <lb n="515"/>ξανθῆς τε χαίτης βοστρύχους κεκαρμένους.</quote>
                    <quote><lb/>Na samym ołtarzu jagnię o ciemnym runie
                        <lb/>Zabite na ofiarę widzę, i krew niedawno wylaną
                        <lb n="515"/>I pukle włosów ścięte z jasnej grzywy.</quote>
                    <p>513: <w>πυρᾶς</w> δ᾽ ἐπ᾽ αὐτῆς – „na samym ołtarzu”. Bardziej dosłownie:
                        „na stosie ofiarnym na grobie”, zob. komentarz do wersu 93 powyżej.</p>
                    <p>513: οἶν <w>μελάγχιμον</w> <w>πόκῳ</w> – „jagnię o ciemnym runie”. Ciemna maść
                        zwierzęcia ofiarnego była typowa dla ofiar dla zmarłych, por. <title>Od</title>. 11.32.</p>
                    <p>514: <w>σφάγιον</w> – „zabite na ofiarę”. Jagnię jest sphagion sensu stricto:
                        ofiarą dla zmarłych. W <title>Helenie</title> Eurypidesa (w. 1564) występuje
                        zwrot <w>σφάγια</w> τῷ <w>τεθνηκότι</w> – ofiara dla zmarłego, chociaż zwrot ten
                        w tamtym kontekście zawiera dwuznaczność – jest to ofiara „dla zmarłego”
                        (τῷ <w>τεθνηκότι</w>), tak jaby była sphagion, nie sphagia, a równocześnie
                        jest typową ofiarą przedbitewną sensu stricto (sphagia). Zob. też komentarz
                        do S. <title>Ant</title>. 1291.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_627">
                    <head>Electra 627 </head>
                    <p>Wers z rozmowy starca z Orestesem, który planuje mord na Ajgistosie
                        i szuka dogodnej okazji. Starzec opowiada, że widział Ajgistosa,
                        który szykuje się do złożenia ofiar dla nimf na pastwiskach, w otoczeniu
                        niewolników. Wers ten zapowiada scenę ofiarną Ajgistosa opisaną
                        w mowie posłańca (w. 774–829) i samą jego śmierć (w. 838–855).</p>
                    <quote><lb/>οὐκ οἶδα πλὴν ἕν· βουσφαγεῖν ὡπλίζετο.</quote>
                    <quote><lb/>Wiem to jedno: szykował się do zarżnięcia wołu.</quote>
                    <p>627: <w>βουσφαγεῖν</w> – „do zarżnięcia wołu”; hapax legomenon Eurypidesa,
                        czasownik złożony z rzeczownika <w>βοῦς</w> i czasownika <w>σφάζειν</w>.
                        W wersach 635 i 805 poniżej w odniesieniu do tej samej ofiary pojawia
                        się czasownik <w>βουθυτεῖν</w> – „składać woły w ofierze”, opisujący cały
                        proces rytualny ofiary krwawej z wołu, adekwatny w tym wypadku,
                        ponieważ nimfom składano ofiary typu thysia (Larson 2001: 131–138,
                        170, 205). W kontraście do niego <w>βουσφαγεῖν</w>, ściśle rzecz biorąc, opisuje
                        jedynie techniczną część tego rytuału: sam akt poderżnięcia gardła
                        zwierzęciu ofiarnemu. Metonimicznie, w rozszerzonym sensie, może
                        oznaczać „zabić wołu na ofiarę” i bez wątpienia należy do technicznego
                        języka ofiary.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_634-637">
                    <head>Electra 634-637</head>
                    <p>Ciąg dalszy dialogu starca z Orestesem, który podejmuje pomysł
                        zbliżenia się do Ajgistosa jako nierozpoznany gość podczas tej planowanej
                        ofiary z wołu dla nimf. Starzec doradza, by Orestes podszedł
                        do Ajgistosa i oczekiwał zaproszenia na ucztę ofiarną (w. 637: ἰδών σε
                        δαιτὶ <w>κοινωνὸν</w> καλεῖ) jako gość.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΟΡΕΣΤΕΣ</emph>:
                        <lb/>πῶς οὖν ἂν αὐτῷ πλησιασθείην ποτέ;
                        <lb/><emph>ΠΡΕΣΒΥΣ</emph>:
                        <lb n="635"/>στείχων ὅθεν σε βουθυτῶν ἐσόψεται.
                        <lb/><emph>ΟΡ</emph>.: ὁδὸν παρ᾽ αὐτήν, ὡς ἔοικ᾽, ἀγροὺς ἔχει;
                        <lb/><emph>ΠΡ</emph>.: ὅθεν γ᾽ ἰδών σε δαιτὶ κοινωνὸν καλεῖ.</quote>
                    <quote><lb/><emph>ORESTES</emph>:
                        <lb/>Jak więc zbliżę się wtedy do niego?
                        <lb/><emph>STARZEC</emph>:
                        <lb n="635"/>Podchodząc, kiedy zobaczy cię podczas składania ofiary.
                        <lb/><emph>O</emph>: Przy tej drodze, jak się zdaje, ma on pola?
                        <lb/><emph>S</emph>: Jak tam cię zobaczy, przywoła, byś dołączył do uczty.</quote>
                    <p>635: <w>βουθυτῶν</w> – „podczas składania ofiary”; dosłownie: „składając
                        ofiarę z wołu”. <w>Βουθυτέω</w> – dość rzadko występujący czasownik
                        złożony z rzeczownika βοῦς i czasownika <w>θύω</w> w sufiksowanej postaci
                        tematu. Opisuje cały proces rytualny ofiary krwawej z wołu. Por.
                        komentarz do S. <title>OC</title> 888 oraz komentarz Bednarka 2017: 228–229, do
                        Ar. Plut. 819, gdzie dowodzi on, że czasownik ten, mimo oczywistej
                        i narzucającej się etymologii, mógł opisywać także jakąkolwiek inną
                        „prestiżową” lub po prostu kosztowną ofiarę.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_663-665">
                    <head>Electra 663-665</head>
                    <p>Po podjęciu decyzji o zabiciu Ajgistosa podczas składania ofiary
                        nimfom do rozmowy wtrąca się Elektra, która zapowiada, że morderstwem
                        Klitajmestry zajmie się sama i prosi starca, żeby zaprowadził
                        Orestesa na miejsce, gdzie spotka on Ajgistosa.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΠΡΕΣΒΥΣ</emph>:
                        <lb/>εἰ γὰρ θάνοιμι τοῦτ᾽ ἰδὼν ἐγώ ποτε.
                        <lb/><emph>ΗΛΕΚΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>πρώτιστα μέν νυν τῷδ᾽ ὑφήγησαι, γέρον…
                        <lb n="665"/><emph>ΠΡ</emph>.: Αἴγισθος ἔνθα νῦν θυηπολεῖ θεοῖς;</quote>
                    <quote><lb/><emph>STARZEC</emph>:
                        <lb/>O niechbym umarł, w końcu to zobaczywszy!
                        <lb/><emph>ELEKTRA</emph>:
                        <lb/>Najpierw jednak teraz, starcze, go zaprowadź…
                        <lb n="665"/><emph>S</emph>: Tam, gdzie Ajgistos właśnie składa ofiary bogom.</quote>
                    <p>665: <w>θυηπολεῖ</w> – „składa ofiary”. <w>Θυηπολέω</w> – czasownik złożony
                        z <w>θύω</w> i <w>πολέω</w> (<w>πέλω</w>), jego morfologia wskazuje na znaczenie „kręcić
                        się wokół ofiar”, „zajmować się składaniem ofiar/ofiarami”, ostatecznie
                        „spełniać/składać ofiary” (por. Casabona 1966: 121). Por. komentarz
                        do <title>Heracl</title>. w. 402.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_674">
                    <head>Electra 674</head>
                    <p>Elektra i Orestes, na przemian, zanoszą modlitwy do bogów – najpierw
                        do Zeusa, potem do Hery, w końcu do Hadesa. Ołtarze – tym
                        razem agrejskie – których ogień płonął jasno, przyzywa też chór w antystrofie
                        drugiego stasimonu (w. 715: <w>σελαγεῖτο</w> δ᾽ ἀν᾽ ἄστυ <w>πῦρ</w> /
                        <w>ἐπιβώμιον</w> Ἀργείων – „w mieście jaśniał ogień na argiwskich ołtarzach”).</p>
                    <quote><lb/><emph>ΗΛΕΚΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>῞Ηρα τε, βωμῶν ἣ Μυκηναίων κρατεῖς . . .</quote>
                    <quote><lb/><emph>ELEKTRA</emph>:
                        <lb/>Oraz Hero, która władasz nad mykeńskimi ołtarzami.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_757">
                    <head>Electra 757</head>
                    <p>Słowa Elektry z początkowych strof epeisodionu trzeciego, w których
                        najpierw rozmawia ona z przodownicą chóru o odgłosach walki
                        i krzykach, jakie dochodzą z daleka. Elektra nie wie jeszcze, jaki jest
                        wynik spotkania Orestesa z Ajgistosem i czy plan jego zabicia się powiódł.
                        Wchodzi na scenę z mieczem w ręku, ponieważ przysięgła, że
                        jeśli Orestesowi się nie powiedzie i zginie, ona sama popełni samobójstwo.
                        Nerwowa wymiana zdań dotyczy strasznych, „śmiertelnych”
                        krzyków i jęków (w. 747: <w>βοῆς</w> <w>ἠκούσατε</w>; w. 752: <w>φόνιον</w> οἰμωγὴν
                            <w>κλύω</w>; w. 754: <w>μακρὰν</w> γὰρ <w>ἕρπει</w> <w>γῆρυς</w>; w. 755: ὁ <w>στεναγμός</w>; w. 756:
                            <w>μείγνυται</w> <w>μέλος</w> <w>βοῆς</w>), które mieszają się ze sobą i tylko zwiększają
                            niepewność bohaterki. W takiej atmosferze Elektra dochodzi do wniosku,
                            że plan się nie powiódł i musi zadać sobie śmiertelny cios – <w>σφαγή</w>. 
                            W tym wypadku znaczenie tego rzeczownika jest ograniczone do
                            „śmiertelnego cięcia”, „ciosu mieczem”, jednak kontekst ofiarny stanowiący
                            tło akcji, a także następująca po tych słowach Elektry wielka
                            mowa posłańca z opisem sceny ofiarnej, obejmującej poziom dosłowny
                            (opis ofiary składanej przez Ajgistosa) i metaforyczny (śmierć Ajgistosa),
                            sprawiają, że także nawet tak oczywiste nierytualne sensy słowa
                            pozostają w jakimś metaznaczeniowym związku z rytualnym kontekstem.
                        665</p>
                    <quote><lb/>σφαγὴν ἀυτεῖς τήνδε μοι· τί μέλλομεν;</quote>
                    <quote><lb/>Wzywasz mnie do [zadania sobie] tego ciosu; na co czekam?</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_778-843">
                    <head>Electra 778-843</head>
                    <p>Mowa posłańca, który opowiada Elektrze o okolicznościach
                        śmierci Ajgistosa. Passus zawiera obszerny, kompletny opis typowej
                        sceny ofiarnej – obrzędu spełnianego przez Ajgistosa, by następnie
                        przekształcić się w scenę mordu na ofiarniku. Scena jest wyjątkowa
                        i nieporównywalna z żadną inną w całej tragedii z powodu ogromnej
                        liczby szczegółów dotyczących przebiegu ofiary krwawej i dokładności
                        ich opisu. Przywodzi na myśl jedynie Homeryckie sceny
                        typowe, na które jest stylizowana. Miejscem akcji jest wewnętrzny
                        dziedziniec domu Ajgistosa (w. 790: ἐπεὶ δ᾽ ἐν <w>οἴκοις</w> ἦμεν). Scena
                        obejmuje ryty przygotowawcze: założenie wieńców, przygotowanie
                        koniecznych sprzętów do samej ofiary i uczty ofiarnej, obmycie
                        wodą lustralną, przyniesienie koszy i noża, obsypanie ołtarza
                        krupami, rozpalenie ognia na ołtarzu, następnie opis samej ofiary
                        – zabicie zwierzęcia ofiarnego – oraz postępowanie z truchłem:
                        oprawianie, skórowanie, otwieranie wnętrzności, dzielenie mięsa
                        i wyjmowanie wnętrzności do inspekcji mantycznej. Opis czynności
                        mantycznych jest również niezwykle szczegółowy. Uczta, zwykle
                        następująca po ofierze, nie mogła się odbyć, ale jest zapowiadana
                        kilkakrotnie wcześniej. Wszystko to daje pełny i kompletny opis rytuału
                        ofiarnego.</p>
                    <quote><lb/>δρέπων τερείνης μυρσίνης κάρᾳ πλόκους·
                        <lb/>ἰδών τ᾽ ἀυτεῖ· Χαίρετ᾽, ὦ ξένοι· τίνες
                        <lb n="780"/>πόθεν πορεύεσθ᾽; ἔστε τ᾽ ἐκ ποίας χθονός;
                        <lb/>ὁ δ᾽ εἶπ᾽ Ὀρέστης· Θεσσαλοί· πρὸς δ᾽ Ἀλφεὸν
                        <lb/>θύσοντες ἐρχόμεσθ᾽ Ὀλυμπίῳ Διί.
                        <lb/>κλύων δὲ ταῦτ᾽ Αἴγισθος ἐννέπει τάδε·
                        <lb/>Νῦν μὲν παρ᾽ ἡμῖν χρὴ συνεστίους ἐμοὶ
                        <lb n="785"/>θοίνης γενέσθαι· τυγχάνω δὲ βουθυτῶν
                        <lb/>Νύμφαις· ἑῷοι δ᾽ ἐξαναστάντες λέχους
                        <lb/>ἐς ταὐτὸν ἥξετ᾽. ἀλλ᾽ ἴωμεν ἐς δόμους—
                        <lb/>καὶ ταῦθ᾽ ἅμ᾽ ἠγόρευε καὶ χερὸς λαβὼν
                        <lb/>παρῆγεν ἡμᾶς—οὐδ᾽ ἀπαρνεῖσθαι χρεών·
                        <lb n="790"/>[ἐπεὶ δ᾽ ἐν οἴκοις ἦμεν, ἐννέπει τάδε·]
                        <lb/>λούτρ᾽ ὡς τάχιστα τοῖς ξένοις τις αἰρέτω,
                        <lb/>ὡς ἀμφὶ βωμὸν στῶσι χερνίβων πέλας.
                        <lb/>ἀλλ᾽ εἶπ᾽ Ὀρέστης· Ἀρτίως ἡγνίσμεθα
                        <lb/>λουτροῖσι καθαροῖς ποταμίων ῥείθρων ἄπο.
                        <lb n="795"/>εἰ δὲ ξένους ἀστοῖσι συνθύειν χρεών,
                        <lb/>Αἴγισθ᾽, ἕτοιμοι κοὐκ ἀπαρνούμεσθ᾽, ἄναξ.
                        <lb/>τοῦτον μὲν οὖν μεθεῖσαν ἐκ μέσου λόγον·
                        <lb/>λόγχας δὲ θέντες δεσπότου φρουρήματα
                        <lb/>δμῶες πρὸς ἔργον πάντες ἵεσαν χέρας·
                        <lb n="800"/>οἳ μὲν σφαγεῖον ἔφερον, οἳ δ᾽ ᾖρον κανᾶ,
                        <lb/>ἄλλοι δὲ πῦρ ἀνῆπτον ἀμφί τ᾽ ἐσχάρας
                        <lb/>λέβητας ὤρθουν· πᾶσα δ᾽ ἐκτύπει στέγη.
                        <lb/>λαβὼν δὲ προχύτας μητρὸς εὐνέτης σέθεν
                        <lb/>ἔβαλλε βωμούς, τοιάδ᾽ ἐννέπων ἔπη·
                        <lb n="805"/>Νύμφαι πετραῖαι, πολλάκις με βουθυτεῖν
                        <lb/>καὶ τὴν κατ᾽ οἴκους Τυνδαρίδα δάμαρτ᾽ ἐμὴν
                        <lb/>πράσσοντας ὡς νῦν, τοὺς δ᾽ ἐμοὺς ἐχθροὺς κακῶς
                        <lb/>—λέγων Ὀρέστην καὶ σέ. δεσπότης δ᾽ ἐμὸς
                        <lb/>ἀναντί᾽ ηὔχετ᾽, οὐ γεγωνίσκων λόγους,
                        <lb n="810"/>λαβεῖν πατρῷα δώματ᾽. ἐκ κανοῦ δ᾽ ἑλὼν
                        <lb/>Αἴγισθος ὀρθὴν σφαγίδα, μοσχείαν τρίχα
                        <lb/>τεμὼν ἐφ᾽ ἁγνὸν πῦρ ἔθηκε δεξιᾷ,
                        <lb/>κἄσφαξ᾽ ἐπ᾽ ὤμων μόσχον ὡς ἦραν χεροῖν
                        <lb/>δμῶες, λέγει δὲ σῷ κασιγνήτῳ τάδε·
                        <lb n="815"/>Ἐκ τῶν καλῶν κομποῦσι τοῖσι Θεσσαλοῖς
                        <lb/>εἶναι τόδ᾽, ὅστις ταῦρον ἀρταμεῖ καλῶς
                        <lb/>ἵππους τ᾽ ὀχμάζει· λαβὲ σίδηρον, ὦ ξένε,
                        <lb/>δεῖξόν τε φήμην ἔτυμον ἀμφὶ Θεσσαλῶν.
                        <lb/>ὁ δ᾽ εὐκρότητον Δωρίδ᾽ ἁρπάσας χεροῖν,
                        <lb n="820"/>ῥίψας ἀπ᾽ ὤμων εὐπρεπῆ πορπάματα,
                        <lb/>Πυλάδην μὲν εἵλετ᾽ ἐν πόνοις ὑπηρέτην,
                        <lb/>δμῶας δ᾽ ἀπωθεῖ· καὶ λαβὼν μόσχου πόδα,
                        <lb/>λευκὰς ἐγύμνου σάρκας ἐκτείνων χέρα·
                        <lb/>θᾶσσον δὲ βύρσαν ἐξέδειρεν ἢ δρομεὺς
                        <lb n="825"/>δισσοὺς διαύλους ἵππιος διήνυσε,
                        <lb/>κἀνεῖτο λαγόνας. ἱερὰ δ᾽ ἐς χεῖρας λαβὼν
                        <lb/>Αἴγισθος ἤθρει. καὶ λοβὸς μὲν οὐ προσῆν
                        <lb/>σπλάγχνοις, πύλαι δὲ καὶ δοχαὶ χολῆς πέλας
                        <lb/>κακὰς ἔφαινον τῷ σκοποῦντι προσβολάς.
                        <lb n="830"/>χὣ μὲν σκυθράζει, δεσπότης δ᾽ ἀνιστορεῖ·
                        <lb/>Τί χρῆμ᾽ ἀθυμεῖς; —Ὦ ξέν᾽, ὀρρωδῶ τινα
                        <lb/>δόλον θυραῖον. ἔστι δ᾽ ἔχθιστος βροτῶν
                        <lb/>Ἀγαμέμνονος παῖς πολέμιός τ᾽ ἐμοῖς δόμοις·
                        <lb/>ὃ δ᾽ εἶπε· Φυγάδος δῆτα δειμαίνεις δόλον,
                        <lb n="835"/>πόλεως ἀνάσσων; οὐχ, ὅπως παστήρια
                        <lb/>θοινασόμεσθα, Φθιάδ᾽ ἀντὶ Δωρικῆς
                        <lb/>οἴσει τις ἡμῖν κοπίδ᾽, ἀπορρήξω χέλυν;
                        <lb/>λαβὼν δὲ κόπτει. σπλάγχνα δ᾽ Αἴγισθος λαβὼν
                        <lb/>ἤθρει διαιρῶν. τοῦ δὲ νεύοντος κάτω
                        <lb n="840"/>ὄνυχας ἐπ᾽ ἄκρους στὰς κασίγνητος σέθεν
                        <lb/>ἐς σφονδύλους ἔπαισε, νωτιαῖα δὲ
                        <lb/>ἔρρηξεν ἄρθρα· πᾶν δὲ σῶμ᾽ ἄνω κάτω
                        <lb/>ἤσπαιρεν ἠλάλαζε δυσθνῄσκων φόνῳ.</quote>
                    <quote><lb/>Zrywał delikatne gałązki mirtu, by wpleść je we włosy.
                        <lb/>Spostrzegłszy nas woła: „Bądźcie zdrowi, o, przybysze, kim
                        <lb n="780"/>Jesteście i skąd przybywacie? Z jakiego jesteście kraju?”
                        <lb/>Na to powiedział Orestes: „Jesteśmy Tesalczykami. Nad Alfeos
                        <lb/>Idziemy, aby złożyć ofiarę Zeusowi Olimpijskiemu.
                        <lb/>Słysząc to Ajgistos odpowiada w te słowa:
                        <lb/>Teraz więc musicie zostać moimi współbiesiadnikami
                        <lb n="785"/>Przy uczcie; właśnie składam wołu w ofierze
                        <lb/>Dla nimf. Wstawszy rankiem z łóżek
                        <lb/>Przybędziecie w sam raz. Lecz chodźmy do domu!”
                        <lb/>Kiedy tak przemawiał, chwyciwszy nas za ręce
                        <lb/>Prowadził nas – „nie można odmawiać!”
                        <lb n="790"/>Kiedy przyszliśmy do domu, tak powiedział:
                        <lb/>„Wodę do obmycia jak najszybciej niech ktoś przybyszom przyniesie,
                        <lb/>Aby przy ołtarzu stanęli blisko naczyń do rytualnych oczyszczeń”.
                        <lb/>Orestes jednak powiedział: „Właśnie się oczyściliśmy
                        <lb/>W czystych wodach rzecznego nurtu.
                        <lb n="795"/>Jeśli jako przybysze mamy razem z mieszkańcami miasta złożyć ofiarę,
                        <lb/>Ajgistosie, jesteśmy gotowi i nie odmawiamy, panie!”
                        <lb/>Na tym nagle urwała się rozmowa.
                        <lb/>Odłożywszy włócznie strzegące władcy
                        <lb/>Wszyscy słudzy zabrali się do roboty:
                        <lb n="800"/>Jedni przynieśli naczynie na krew ofiarną, inni wnieśli kosze,
                        <lb/>Inni jeszcze zapalali ogień i wokół paleniska
                        <lb/>Ustawiali kotły; cały dom rozbrzmiewał hałasem.
                        <lb/>Chwyciwszy krupy kochanek twej matki
                        <lb/>Obrzucił nimi ołtarz, przemawiając w te słowa:
                        <lb n="805"/>„Nimfy skalne, obym wiele razy jeszcze składał woły w ofierze
                        <lb/>I ja, i ta moja w domu małżonka, córka Tyndareosa,
                        <lb/>Postępując jak teraz, a moich wrogów [niech spotka] nieszczęście”
                        <lb/>– Mówiąc o Orestesie i o tobie. Pan mój natomiast
                        <lb/>O coś przeciwnego się modlił, nie wypowiadając głośno słów,
                        <lb n="810"/>Aby odzyskać ojczystą posiadłość. Ajgistos zaś z kosza wyjąwszy
                        <lb/>Prosty nóż ofiarny, cielęcy włos
                        <lb/>Ścinając, rzucił go do świętego ognia prawą ręką
                        <lb/>I ciął cielaka przez gardło, jak tylko słudzy podnieśli go rękami na barki,
                        <lb/>I mówi do twego brata te słowa:
                        <lb n="815"/>Spośród różnych zalet u Tesalczyków chwalą te,
                        <lb/>Że każdy pięknie oprawia byka
                        <lb/>I kiełzna konie. Bierz żelazo, o przybyszu,
                        <lb/>I pokaż, że sława ta słuszna u Tesalczyków”.
                        <lb/>On zaś nóż dorycki dobrze wykuty chwyciwszy rękoma
                        <lb n="820"/>Piękną pelerynę zrzucił z ramion,
                        <lb/>Pyladesa wziął za pomocnika w trudzie,
                        <lb/>Sługi odesłał. I chwyciwszy cielaka za nogę
                        <lb/>Odsłonił białe mięso wyciągając rękę.
                        <lb/>Szybciej ściągnął skórę niżby jeździec
                        <lb n="825"/>Dwakroć stadion przemierzył,
                        <lb/>I rozpruwa brzuch po bokach. Wziąwszy w ręce części ofiary do
                        <lb/>pozyskania wróżb
                        <lb/>Ajgistos patrzy uważnie. Płata wątroby nie było w wnętrznościach,
                      A żyły i wnęki blisko żółci
                        <lb />Wskazywały na groźne ataki na tego, kto je badał.
                        <lb n="830"/>Popadł w rozdrażnienie, a pan mój zapytał:
                        <lb/>„Co cię niepokoi?” „O przybyszu, obawiam się jakiejś
                        <lb/>Zasadzki z zewnątrz. Największym z wszystkich ludzi
                        <lb/>Wrogiem mojego domu jest syn Agamemnona”.
                        <lb/>A on na to: „Zasadzki zbiega tak bardzo się boisz,
                        <lb n="835"/>Chociaż władasz miastem? Nie! Abyśmy ucztę z ofiarnych podrobów
                        <lb/>Mogli świętować, niech ktoś przyniesie tasak z Ftyi,
                        <lb/>Zamiast tego doryckiego, rozpłatam mostek!”
                        <lb/>Wziąwszy go, rąbie. Ajgistos zaś wziąwszy trzewia
                        <lb/>Badał je i rozkładał. A kiedy się do przodu pochylił,
                        <lb n="840"/>Twój brat stanąwszy na palcach
                        <lb/>Ugodził w plecy i kręgosłup rozpłatał.
                        <lb/>Całym ciałem w górę i w dół
                        <lb/>Się miotał, krzyczał konając we krwi.</quote>
                    <p>778: <w>δρέπων</w> <w>τερείνης</w> <w>μυρσίνης</w> κάρᾳ <w>πλόκους</w> – „zrywał delikatne
                        gałązki mirtu, by wpleść je we włosy”. Cały obrzęd ofiarny Ajgistos
                        rozpoczyna od ozdobienia głowy gałązkami mirtowymi, ścinanymi
                        osobiście przez ofiarnika w ogrodzie (w. 777: <w>κήποις</w> ἐν <w>καταρρύτοις</w>).
                        Zwykle wszyscy uczestnicy rytuału ofiarnego mieli wieńce na głowach
                        (Blech 1982: passim; Rudhardt 1992: 258–259), co potwierdza także materiał
                        ikonograficzny (van Straten 1995: 161–162). Noszenie wieńca nie
                        jest cechą wyjątkową obrzędów ofiarnych – noszono je przy niemal
                        wszystkich innych religijnych okazjach, procesjach, modlitwach, zaślubinach
                        i pogrzebach, a także podczas sympozjonów czy wystąpień
                        publicznych. Zastanawiające w omawianej scenie jest to, że Ajgistos
                        wieńczy swą głowę gałązkami mirtu, który – jakkolwiek występował
                        w niektórych uroczystościach, np. Panatenajach (Hünemörder
                        2006: 424) – to jednak zasadniczo związany był z symboliką pogrzebową
                        i obrzędami funeralnymi (Murr 1890: 86, 90, tak zresztą w E. <title>El</title>. 324
                        i 512; por. Cropp 2013: 158, 199). W kontekście ofiary pojawia się jeszcze
                        tylko w E. <title>Al</title>. 172, gdzie użyty jest do zdobienia ołtarzy. Można
                        odnieść wrażenie, że Eurypides z dramatyczną ironią (ibidem: 199)
                        odwołuje się do żałobnej funkcji mirtu, a akt Ajgistosa niesie w sobie
                        zapowiedź własnej śmierci.</p>
                    <p>782: <w>θύσοντες</w> <w>ἐρχόμεσθ</w>᾽ Ὀλυμπίῳ Διί – „idziemy, aby złożyć
                        ofiarę Zeusowi Olimpijskiemu”. Orestes i Pylades, zapytani o to, kim
                        są, odpowiadają jedynie, że przychodzą z Tesalii oraz że zmierzają do
                        Olimpii, co ma tłumaczyć ich pojawienie się w Argos, leżącym dokładnie
                        po drodze. Oświadczają, że ich celem jest złożenie ofiary (<w>θύσοντες</w>)
                        Zeusowi Olimpijskiemu. Jest to jedyna w tym passusie wzmianka
                        o ofierze innej niż ta, którą opisuje w szczegółach posłaniec.</p>
                    <p>784–785: χρὴ <w>συνεστίους</w> ἐμοὶ <w>θοίνης</w> <w>γενέσθαι</w>· <w>τυγχάνω</w> δὲ
                        <w>βουθυτῶν</w> – „musicie zostać moimi współbiesiadnikami / przy
                        uczcie; właśnie składam wołu w ofierze”. Ajgistos zaprasza przybyszów
                        na ucztę ofiarną (<w>θοίνη</w>), następującą po obrzędzie ofiarnym.
                        Zaproszenie do współudziału w uczcie jest tożsame z zaproszeniem
                        do uczestnictwa w ofierze. Frazę tę można by przetłumaczyć, respektując
                        funkcję partykuły δέ, następująco: „musicie przyłączyć się do
                        mojej uczty, bo tak się składa, że właśnie składam ofiarę”. Intrygująca
                        i trudna w przekładzie jest fraza <w>συνέστιος</w> <w>θοίνης</w> – συνέστιος
                        to jest ten, kto zasiada, staje z kimś wokół / przy tej samej hestii, tym
                        samym ogniu, ognisku, palenisku czy ołtarzu. <w>Συνέστιος</w> <w>θοίνης</w>
                        to zatem ten, kto zasiada razem do uczty wokół jednego paleniska
                        ofiarnego na ołtarzu – innymi słowy ten, kto uczestniczy jednocześnie
                        w uczcie i w ofierze, ponieważ są one nierozdzielne w przestrzeni,
                        czasie i istocie. Na temat czasownika βουθυτέω zob. komentarz
                        powyżej, do wersu 635.</p>
                    <p>791–792: <w>λούτρ</w>᾽ ὡς τάχιστα τοῖς <w>ξένοις</w> τις <w>αἰρέτω</w>, / ὡς ἀμφὶ
                        <w>βωμὸν</w> <w>στῶσι</w> <w>χερνίβων</w> <w>πέλας</w> – „wodę do obmycia jak najszybciej
                        niech ktoś przybyszom przyniesie, / aby przy ołtarzu stanęli blisko
                        naczyń do rytualnych oczyszczeń”. Wersy te mówią o oczyszczeniu
                        koniecznym przed przystąpieniem do rytuału. Intrygujące, że ma
                        ono dwa etapy. Ajgistos najpierw wzywa sługi, żeby przynieśli wodę
                        do umycia się – λουτρά; jest to zwykła woda do kąpieli, przybysze
                        mają po prostu się umyć, może nawet wykąpać, przed uroczystością.
                        To obmycie dopiero da im możliwość stanięcia w pobliżu (<w>πέλας</w>)
                        naczyń z wodą lustralną, „święconą” jakbyśmy dziś powiedzieli
                        (<w>χέρνιβες</w>). Woda, do której przyniesienia wzywa pan domu, nie jest
                        bynajmniej tą samą wodą, która jest używana podczas samego rytuału.
                        Jak pisze Trzcionkowski w haśle słownikowym: „chernips służyło
                        naznaczaniu uczestników, potwierdzaniu ich przynależności do kręgu
                        ofiarników”. Do rytuału nie można przystąpić, będąc brudnym
                        lub w jakikolwiek inny sposób zaniedbanym – dlatego kąpiel, loutra,
                        jest konieczna przed rozpoczęciem obrzędu. Natomiast woda lustralna
                        w pojemnikach stojących przy ołtarzu (jedno i drugie nazywano
                        chernips – i wodę, i naczynie) używana była już podczas samego obrzędu
                        ofiary. Loutra jest warunkiem przystąpienia do obrzędu, chernips
                        – jego częścią.</p>
                    <p>793–794: Ἀρτίως <w>ἡγνίσμεθα</w> / <w>λουτροῖσι</w> <w>καθαροῖς</w> <w>ποταμίων</w>
                        <w>ῥείθρων</w> ἄπο – „właśnie się oczyściliśmy / w czystych wodach rzecznego
                        nurtu”. Odpowiedź Orestesa na wezwanie Ajgistosa do umycia
                        się przed obrzędem ofiarnym, z której wynika, że jest on już gotowy do
                        wzięcia w nim udziału, ponieważ wcześniej umył się w rzece (<w>λουτροῖσι</w>
                        <w>καθαροῖς</w>). To obmycie opisuje on czasownikiem ἁγνίζειν – „oczyścić
                        się”, to znaczy stać się <w>ἁγνός</w> – „czystym” w znaczeniu rytualnym,
                        gotowym do wejścia w sferę rytuału, dziś nazwalibyśmy ją sferą sacrum.
                        Ἁγνίζειν oznacza bardziej „oczyszczenie do” niż „oczyszczenie
                        od” (to ostatnie oznacza <w>καθαίρειν</w>, Rudhardt 1992: 170–171).</p>
                    <p>795: <w>ἀστοῖσι</w> <w>συνθύειν</w> – „razem z mieszkańcami miasta złożyć
                        ofiarę”. <w>Συνθύειν</w> – składać ofiarę, uczestniczyć w ofierze, wspólnie
                        z kimś. Zaproszenie obcych (<w>ξένοι</w>) do uczestnictwa w obrzędzie
                        ofiarnym jest nie tylko gestem gościnności, ale też aktem dopuszczenia
                        do wspólnoty (zob. Eitrem 1915: 295 i Denniston 1968: 148).
                        Denniston trafnie zauważa gorzką, tragiczną ironię w tych słowach,
                        które Orestes, prawowity władca, kieruje jako „obcy” do „miejscowych”.</p>
                    <p>800–802: οἳ μὲν <w>σφαγεῖον</w> <w>ἔφερον</w>, οἳ δ᾽ <w>ᾖρον</w> <w>κανᾶ</w>, / ἄλλοι δὲ
                        <w>πῦρ</w> <w>ἀνῆπτον</w> ἀμφί τ᾽ <w>ἐσχάρας</w> / <w>λέβητας</w> <w>ὤρθουν</w> – „jedni przynieśli
                        naczynie na krew ofiarną, inni wnieśli kosze, / inni jeszcze
                        zapalali ogień i wokół paleniska / ustawiali kotły”. Passus wylicza
                        wszystkie przedmioty i czynności potrzebne do przeprowadzenia
                        ofiary. Denniston (1968: 150) zauważa, że dziwi jedynie brak
                        wzmianki o zwierzęciu ofiarnym, które wspomniane jest w następnych
                        wersach już jako poddane wstępnym rytom ofiarnym: ścinaniu
                        sierści i rzucaniu jej do ognia (w. 811–812). Mając na uwadze
                        szczegółowość opisu, może też dziwić fakt, że nie ma wzmianki
                        o znoszeniu drewna na ołtarz. Słudzy przynoszą natomiast: 1.
                        sphageion – naczynie na krew ofiarną, zbieraną po przecięciu gardła
                        celem wylania jej na ołtarz (van Straten 1995: 105 z przypisem
                        8 i odniesieniem do Hom. <title>Od</title>. 3.444); 2. kosze – kana – z innymi
                        paramentami niewspomnianymi skądinąd, jak nóż (wyjmowany
                        przez Ajgistosa z tego kosza poniżej, w. 810–811, van Straten 1995:
                        31–33), stemmata – wstążki do ozdabiania zwierzęcia (nie pojawiają
                        się w tej scenie) oraz krupy przywołane w następnym wersie; taki
                        właśnie katalog przedmiotów pomieszczonych w kanoun wylicza
                        Arystofanes w <title>Pokoju</title> (w. 948) τὸ <w>κανοῦν</w> <w>πάρεστ</w>᾽ <w>ὀλὰς</w> <w>ἔχον</w> καὶ
                        <w>στέμμα</w> καὶ <w>μάχαιραν</w> (zob. komentarz Bednarka 2017: 104, ad loc.
                        oraz van Straten 1995: 31–33 i 162–164); 3. kotły – lebetes – konieczne
                        do przygotowania posiłku na ucztę ofiarną, które ustawiano wokół
                        (ἀμφί) ołtarza, w jego bezpośredniej bliskości, co silnie wiąże posiłek
                        ofiarny z samą ofiarą. Mowa jest też o krzesaniu ognia – poniżej
                        nazywanego „świętym” (w. 812: ἐφ᾽ <w>ἁγνὸν</w> <w>πῦρ</w>); ogień mógł być
                        albo krzesany – jak tutaj – przy ołtarzu, albo przynoszony w naczyniu
                        ze świątyni (van Straten 1995: 167).</p>
                    <p>803–804: <w>λαβὼν</w> δὲ <w>προχύτας</w> […] / <w>ἔβαλλε</w> <w>βωμούς</w> – „chwyciwszy
                        krupy kochanek twej matki / obrzucił nimi ołtarz”. Krupy zbożowe
                        były przynoszone w koszu jako ważny pre-rekwizyt do obrzędu
                        ofiarnego. Rzucanie ich na ołtarz – a dokładniej zapewne w ogień
                        na ołtarzu – rozpoczynało sam obrzęd ofiary (tak w E. <title>IA</title> 1111–1112
                        i 1470–1471, por. van Straten 1995: 38). Według scholiów do Arystofanesa
                        (Nu. 260) krupami obrzucano także same zwierzęta ofiarne,
                        a w Pokoju 962 mamy nawet wezwanie do obrzucenia krupami widowni
                        podczas odgrywania sceny ofiarnej.</p>
                    <p>810–814: ἐκ <w>κανοῦ</w> δ᾽ <w>ἑλὼν</w> / Αἴγισθος <w>ὀρθὴν</w> <w>σφαγίδα</w>, <w>μοσχείαν</w>
                        <w>τρίχα</w> / <w>τεμὼν</w> ἐφ᾽ <w>ἁγνὸν</w> <w>πῦρ</w> <w>ἔθηκε</w> <w>δεξιᾷ</w>, / <w>κἄσφαξ</w>᾽ ἐπ᾽ <w>ὤμων</w>
                        <w>μόσχον</w> ὡς <w>ἦραν</w> <w>χεροῖν</w> / <w>δμῶες</w> – „Ajgistos zaś z kosza wyjąwszy / prosty
                        nóż ofiarny, cielęcy włos / ścinając, rzucił go do świętego ognia
                        prawą ręką / i ciął cielaka przez gardło, jak tylko słudzy podnieśli go
                        rękami na barki”. W passusie tym pojawia się pierwszy raz zwierzę
                        ofiarne – cielak (<w>μοσχείαν</w> <w>τρίχα</w>). Ajgistos ścina mu sierść nożem
                        ofiarnym (<w>σφαγίς</w>) i wrzuca do ognia (van Straten 1995: 43–44). Jest to
                        podstawowy gest należący do aparchai – obrzędów wstępnych ofiary
                        (por. Hom. <title>Od</title>. 3.446); intrygujący jest szczegół, że czynność tę należy
                        wykonywać prawą ręką. Sam akt zarzynania zwierzęcia opisany jest
                        lapidarnie czasownikiem w ściśle technicznym w tym miejscu znaczeniu:
                        <w>σφάζειν</w>.</p>
                    <p>Istotny jest inny szczegół wyraźnie zarysowany w tym opisie:
                        uniesienie zwierzęcia ofiarnego na barki sług asystujących przy rytuale.
                        Zarówno materiał ikonograficzny, jak i epigraficzny potwierdzają
                        taką niezwykłą praktykę. van Straten (1995: 110–113) przywołuje
                        sześć inskrypcji – zarówno z V w. p.n.e., jak i II oraz I w. p.n.e., np. <title>IG</title>
                        II2 1011.8: <w>ἤραντο</w> δὲ καὶ τοὺς <w>βοῦς</w> ἐν Ἐλευςῖνι τῆι <w>θυσίαι</w> – które
                        opisują taki rytuał. Potwierdzają go też inne dane literackie: Teofrast
                        (<title>Char</title>. 27.5) i Pauzaniasz (8.19.2), a także scena z <title>Heleny</title> Eurypidesa
                        (w. 1559–1564), w której trzeba wnieść na pokład statku byka stawiającego
                        opór. Dwie wazy, szczegółowo omówione przez van Stratena
                        (1995: 111–112) również przedstawiają scenę unoszenia byka na ramionach
                        mężczyzn, ewidentnie podczas obrzędu ofiarnego (van Straten
                        1995: ryc. 114 i 115; Himmelmann 1997: 22–26, ryc. 13). van Straten
                        zdaje się wątpić, żeby była to często spotykana praktyka rytualna
                        i wiąże ją raczej ze szczególnego rodzaju uroczystościami, jak święta
                        ku czci Hefajstosa czy Heraklesa i związane z nimi pokazy męskiej
                        siły (1995: 112). Omawiana scena z <title>Elektry</title> idzie jednak wyraźnie na
                        przekór wątpliwościom van Stratena – ewidentnie podczas zwykłej
                        ofiary dla nimf, bez żadnego towarzyszącego jej święta efebów i żadnych
                        innych okoliczności mamy opis jednoznaczny w swym wyrazie:
                        słudzy podnieśli na barki cielaka i w takim położeniu został on
                        zabity. Osobiście nie szukałbym dodatkowych uzasadnień dla takiej
                        praktyki rytualnej. Można zgodzić się, nie była to usual practice (ibidem:
                        113), ale nie ma powodów, by wątpić w jej istnienie. Z materiału
                        epigraficznego zdaje się wynikać, że czynność ta należała do
                        obowiązków efebów (na ten temat dokładniej: Stengel 1895: 340 oraz
                        Stengel 1910b: 105–125 – z jego poglądami van Straten również dość
                        ironicznie polemizuje, moim zdaniem również niepotrzebnie wylewając
                        dziecko z kąpielą; Diggle 2004: 480–481 dowodzi, że najwcześniejsze
                        świadectwo pozwalające wiązać ten rytuał z efebią pochodzi
                        z II w. p.n.e., por. też Parker 1996: 254).</p>
                    <p>816: ὅστις <w>ταῦρον</w> <w>ἀρταμεῖ</w> καλῶς – „każdy pięknie oprawia byka”.
                        Czasownik <w>ἀρταμέω</w> należy do technicznego słownika masarskiego
                        (Berthiaume 1982: 98, 115). Pochodzący od niego rzeczownik <w>ἄρταμος</w>
                        może jednak oznaczać w równej mierze rzeźnika, kucharza, jak i ofiarnika,
                        który zarzyna zwierzę podczas składania ofiary (ibidem: 10). W omawianej
                        scenie cielak jest już zarżnięty przez Ajgistosa, więc bez wątpienia
                        w jego słowach do Orestesa chodzi o oprawienie zwierzęcia, a nie
                        o jego ubicie. Potwierdza to też opis zawarty w następnych wersach,
                        w których Orestes rozcina zwierzę, wycina mięso, ściąga skórę i wycina
                        wnętrzności.</p>
                    <p>819: ὁ δ᾽ <w>εὐκρότητον</w> Δωρίδ᾽ <w>ἁρπάσας</w> <w>χεροῖν</w> – „nóż dorycki dobrze
                        wykuty chwyciwszy rękoma”. „Nóż [<w>κόπις</w>, jak w wersie 837
                        poniżej] dorycki” – Biernat (w haśle słownikowym) sugeruje przekład
                        „doryjka”, wyjaśniając, że jest to masywny nóż (<w>κόπις</w>) – Orestes
                        chwyta go obiema rękami. W literaturze późniejszej występuje
                        rzeczownik <w>δορίς</w> (zamiast Δωρίς), który Chantraine (1933: 338) łączył
                        z <w>δορά</w> i <w>δείρω</w> („zdjęta skóra” i „skórować”), co znakomicie pasowałoby
                        do kontekstu. Biernat sugeruje (loc. cit.), że możemy mieć tu do
                        czynienia z etymologizacją wtórną i że Eurypides „mógł podheroizować
                        dorydę, wtórnie łącząc ją z Dorami w symetrii z kopidą z Ftyi” (z w. 836
                        poniżej).</p>
                    <p>822–823: καὶ <w>λαβὼν</w> <w>μόσχου</w> <w>πόδα</w>, / <w>λευκὰς</w> <w>ἐγύμνου</w> <w>σάρκας</w>
                        <w>ἐκτείνων</w> <w>χέρα</w> – „i chwyciwszy cielaka za nogę / odsłonił białe mięso
                        wyciągając rękę”. Zabite zwierzę leży na ołtarzu na grzbiecie (van
                        Straten 1995: 115–153 oraz ryc. 119–158). Orestes nacina skórę, spod
                        której ukazuje się białe mięso – zwierzę nie jest jeszcze „otwierane”,
                        rozcinane. Najpierw jest skórowane (w. 824: <w>βύρσαν</w> <w>ἐξέδειρεν</w>), potem
                        wyjmowane są wnętrzności, splanchna (w. 826–828), które należy
                        poddać badaniu – serce, płuca, wątroba, śledziona i nerki są następnie
                        pieczone nad ogniem ofiarnym i zjadane (Pritchett 1979: 74; por. Hom.
                        Il. 1.464). Dopiero potem tusza jest dzielona na część dla bogów (kości
                        udowe, kość ogonowa i ogon oraz woreczek żółciowy) i resztę – dla
                        ludzi. Części na ucztę ofiarną są dzielone i gotowane w kotłach stojących
                        wokół ołtarza.</p>
                    <p>826–829: <w>ἱερὰ</w> δ᾽ ἐς <w>χεῖρας</w> <w>λαβὼν</w> / Αἴγισθος <w>ἤθρει</w>. καὶ <w>λοβὸς</w>
                        μὲν οὐ <w>προσῆν</w> / <w>σπλάγχνοις</w>, <w>πύλαι</w> δὲ καὶ <w>δοχαὶ</w> <w>χολῆς</w> <w>πέλας</w> / 
                        <w>κακὰς</w> <w>ἔφαινον</w> τῷ <w>σκοποῦντι</w> <w>προσβολάς</w> – „wziąwszy w ręce części
                        ofiary do pozyskania wróżb / Ajgistos patrzy uważnie. Płata wątroby
                        nie było w wnętrznościach, / a żyły i wnęki blisko żółci / wskazywały
                        na groźne ataki na tego, kto je badał”. Szczegółowy opis procedury
                        mantycznej podczas składania ofiary (Stengel 1920: 60–61; Burkert
                        1985a: 112–113). Zwierzę ofiarne jest oprawiane przez Orestesa, któremu
                        asystuje Ajgistos. To on właśnie bierze do rąk wnętrzności
                        – splanchna z wersu 828 (de facto część wnętrzności, nie wszystkie),
                        nazywane tutaj hiera – „częściami świętymi”, tymi częściami zwierzęcia,
                        z których pozyskuje się znaki wieszcze (Pritchett 1979: 74).
                        Przedmiotem inspekcji jest najpierw wątroba i woreczek żółciowy,
                        pozostałe wnętrzności – płuca, nerki i śledziona – zostaną wyjęte do
                        inspekcji dopiero później, po rozcięciu mostka i rozpłataniu zwierzęcia
                        (poniżej, w. 837–839). Opis ten wskazuje wyraźnie, że splanchna
                        były badane w dwóch etapach. Wątrobie brakuje jednego „płata” –
                        lobos (por. X. <title>HG</title> 4.7.7: <w>ἐθύετο</w>· καὶ <w>ἐφάνη</w> αὐτῷ τὰ <w>ἱερὰ</w> <w>ἄλοβα</w>), a na
                        jej powierzchni w pobliżu woreczka żółciowego znajdują się jakieś
                        nieokreślone bliżej defekty (Pritchett 1979: 75–76).</p>
                    <p>835–836: <w>παστήρια</w> / <w>θοινασόμεσθα</w> – „abyśmy ucztę z ofiarnych
                        podrobów / mogli świętować”. Orestes nazywa ucztę ofiarną słowem
                        <w>παστήρια</w>. Jest to Eurypidesowe hapax legomenon, nie notują go także
                        słowniki etymologiczne. Jedynie Hesychios (s.v.) wyjaśnia je jako
                        <w>σπλάγχνα</w>, τὰ <w>ἐντοσθίδια</w>, κοιλία: wnętrzności i brzuch, zapewne
                        w znaczeniu „zawartość brzucha”. Leksykograf chciałby więc tutaj widzieć
                        wezwanie do pieczenia i zjedzenia upieczonych na ogniu ofiarnym
                        splanchna, co odpowiada kontekstowi, ponieważ Orestes prosi
                        o tasak, żeby rozpłatać tuszę i wyjąć wszystkie jadalne splagchna.</p>
                    <p>836–837: <w>Φθιάδ</w>᾽ ἀντὶ Δωρικῆς / <w>οἴσει</w> τις ἡμῖν <w>κοπίδ</w>᾽, <w>ἀπορρήξω</w>
                        <w>χέλυν</w> – „niech ktoś przyniesie tasak z Ftyi, / zamiast tego doryckiego,
                        rozpłatam mostek!”. Ciąg dalszy szczegółów masarskich w opisie
                        oprawiania zwierzęcia. Dopiero po zbadaniu wątroby i woreczka żółciowego
                        rzeźnik-ofiarnik, tutaj: Orestes, rozcina tuszę na pół, tnąc po
                        mostku (Berthiaume 1982: 46).</p>
                    <p>838–839: <w>σπλάγχνα</w> […] <w>λαβὼν</w> / <w>ἤθρει</w> <w>διαιρῶν</w> – „wziąwszy trzewia
                        / badał je i rozkładał”. Ajgistos tym razem poddaje badaniu pozostałe
                        wnętrzności – nerki, płuca i śledzionę, dlatego po ich wyjęciu
                        i chwyceniu (<w>λαβών</w>) należy je porozkładać na stole, żeby były dobrze
                        widoczne (<w>διαιρῶν</w>).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_1020-1023">
                    <head>Electra 1020-1023</head>
                    <p>Kilka wersów niżej (w. 1029) Klitajmestra opisuje śmierć Ifigenii
                        słowem διώλεσεν – Agamemnon ją „zgubił”, „zabił”. Ponownie nie
                        pojawia się tutaj żadna próba przeniesienia śmierci Ifigenii na poziom
                        metafory ofiarnej. Tak samo też Elektra – inaczej niż ma to miejsce
                        u Ajschylosa – w odpowiedzi mówi matce jedynie o zabiciu jej córki:
                        σὴν θυγατέρ᾽ <w>ἔκτεινεν</w> πατήρ (w. 1086) czy też kilka wersów dalej,
                        kiedy swój los przyrównuje do śmierci Ifigenii, uznając ją za podwójne
                        zabójstwo (w. 1092–1093: δὶς τόσως ἐμὲ / <w>κτείνας</w> ἀδελφῆς ζῶσαν),
                        wyrok śmierci na matce usprawiedliwia jedynie odwetem mordu za
                        mord (w. 1094: φόνον δικάζων φόνος, <w>ἀποκτενῶ</w> σε).</p>
                    <quote><lb n="1020"/>κεῖνος δὲ παῖδα τὴν ἐμὴν Ἀχιλλέως
                        <lb/>λέκτροισι πείσας ᾤχετ᾽ ἐκ δόμων ἄγων
                        <lb/>πρυμνοῦχον Αὖλιν, ἔνθ᾽ ὑπερτείνας πυρᾶς
                        <lb/>λευκὴν διήμησ᾽ Ἰφιγόνης παρηΐδα.</quote>
                    <quote><lb n="1020"/>On to moją córkę Achillesa
                        <lb/>Łożu obiecał i wyruszył z pałacu, wiodąc ją
                        <lb/>Do wstrzymującej okręty Aulidy, gdzie rozciągnąwszy nad ołtarzem
                        <lb/>Rozciął biały policzek Ifigenii.</quote>
                    <p>1022: <w>ὑπερτείνας</w> <w>πυρᾶς</w> – „rozciągnąwszy nad ołtarzem”, dosłownie:
                        „na stosie ofiarnym”. <w>Πυρά</w> jako „ołtarz”, zob. komentarz do
                        wersów 93 i 513 powyżej. W tym miejscu użycie tego rzeczownika jest
                        bardziej zaskakujące niż powyżej, w jednoznacznym kontekście ofiar
                        nagrobnych i ich spalania na stosach położonych na lub przy grobach.
                        Ifigenia była ofiarą przeznaczoną na dar dla Artemidy, nie dla zmarłych.
                        Eurypides najwyraźniej używa rzeczownika πυρά jako synonimu
                        ołtarza w ogóle. Czasownik ὑπερ-τείνειν – „rozciągać ponad” wskazuje
                        na praktykę unoszenia ofiary nad ołtarzem w momencie jej zabijania,
                        tak jak powyżej w scenie ofiary spełnianej przez <title>Ajgistosa</title> (w. 813).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_1124-1126">
                    <head>Electra 1124-1126</head>
                    <p>Elektra zaprasza Klitajmestrę do swego domu – pod pozorem urodzin
                        dziecka – by ją zabić. W poniższym passusie prosi ją o złożenie
                        ofiary za dziecko w dziesiątym dniu od urodzin. <w>Θύω</w> z wersu 1125
                        – użyte w odniesieniu do zmyślonej ofiary po połogu – zapowiada
                        śmierć Klitajmestry, w ustach Elektry (w. 1141–1146) staje się rzeczywistą,
                        prawdziwą ofiarą, z ofiarnika przekształca się w ofiarę.</p>
                    <quote><lb/>ἤκουσας, οἶμαι, τῶν ἐμῶν λοχευμάτων·
                        <lb n="1125"/>τούτων ὕπερ μοι θῦσον—οὐ γὰρ οἶδ᾽ ἐγώ–
                        <lb/>δεκάτῃ σελήνῃ παιδὸς ὡς νομίζεται.</quote>
                    <quote><lb/>Słyszałaś, jak sądzę, o moim połogu?
                        <lb n="1125"/>Z tego powodu złóż za mnie ofiarę – bo ja nie umiem –
                        <lb/>W dziesiątym księżycu dziecka, jak jest zwyczaj.</quote>
                    <p>1125–1126: τούτων ὕπερ μοι <w>θῦσον</w> […] <w>δεκάτῃ</w> <w>σελήνῃ</w> – „Z tego
                        powodu złóż za mnie ofiarę […] w dziesiątym księżycu dziecka”. „Dziesiąty
                        księżyc” (<w>σελήνη</w>) tutaj to – w zależności od interpretacji – albo
                        „dzień” (tyle, co <w>ἥλιος</w> w analogicznym passusie, w. 654, jak chce Denniston
                        1968: 188), albo „noc” (tak Cropp 2013: 223). Z całą pewnością nie jest
                        to tutaj „miesiąc”, jak sugeruje <title>LSJ</title> (s.v. oraz – wysoce nieprzekonywająco
                        – Hamilton 1984: 246), ponieważ passus odnosi się do obrzędu oczyszczenia
                        w dziesiątym dniu (lub raczej nocy, jak wskazują komentarze leksykografów,
                        zob. Denniston 1968: 188) po porodzie. Po porodzie istotne
                        były dwa rytuały: amphidromia piątego dnia i dekate – dziesiątego (Golden
                        1990: 23–24; Parker 1983: 51; Deubner 1952: 374–377; Rose 1957a: 110; de
                        Cazanove 2011: 3 oraz zwłaszcza Kirk 1981: 56–60). Podczas pierwszego
                        z nich dziecko było obnoszone wokół ogniska domowego celem włączenia
                        go w strukturę domostwa i kontakt z jego sakralnym centrum. Nie
                        składano wtedy żadnych ofiar (Golden 1986: 253–254 contra de Cazanove
                        2011: 3). Tego samego dnia oczyszczenia dostępowały także kobiety asystujące
                        przy porodzie (Parker 1983: 51; Cropp 2013: 187 z odniesieniem
                        do w. 654, którzy wspominają wprost o oczyszczeniu położnej: <w>ἁγνεύει</w>
                        <w>λεχώ</w>), a matka, chociaż sama pozostawała jeszcze nieczysta, obarczona
                        przez miasma, przestawała jednak nieczystością kontaminować – nie była
                        już więcej źródłem nieczystości rytualnej. Nieczystość ta była zupełnie
                        znoszona dopiero podczas drugiego obrzędu – dekate, dziesiątego dnia,
                        kiedy składano ofiarę za matkę i nadawano dziecku imię (Golden 1986:
                        255; Zeitlin 1970: 652, przypis 26). O szczegółach tej ofiary nie wiemy nic
                        więcej – ani z jakiego zwierzęcia była składana, ani jakiemu bóstwu (por.
                        Ar. <title>Av</title>. 922). Z wersu 1128 poniżej wynika, że ofiarę tę składała położna,
                        która przyjęła poród, co wydaje się uzasadnione – położna została
                        oczyszczona po skalaniu związanym z porodem już piątego dnia podczas
                        obrzędu amphidromia i teraz może pełnić funkcję ofiarniczki przy
                        obrzędzie oczyszczającym innych. Elektra wyraźnie mówi o ofierze „za
                        siebie” (<w>ὕπερ</w> <w>μοι</w>), nie za dziecko.</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_1132-1144">
                    <head>Electra 1132-1144</head>
                    <p>Klitajmestra, po pewnym wahaniu, w odpowiedzi na prośbę Elektry
                        deklaruje, że złoży ofiarę za dziecko w przepisanym zwyczajem
                        dniu. Tematyka ofiarna w tym passusie ma jednak jeszcze dwa wymiary
                        – królowa mówi, że po złożeniu swojej ofiary uda się do męża,
                        który składa na pastwiskach ofiary nimfom (nie wie jeszcze, że ten już
                        nie żyje), z kolei w monologu Elektry zamykającym scenę sama staje
                        się ofiarą. Zamierza spełnić rytuał za dziecko swego dziecka, a tymczasem
                        sama ponosi śmierć z rąk córki (Golden 1986: 254).</p>
                    <quote><lb/><emph>ΚΛΥΤΑΙΜΗΣΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>ἀλλ᾽ εἶμι, παιδὸς ἀριθμὸν ὡς τελεσφόρον
                        <lb/>θύσω θεοῖσι· σοὶ δ᾽ ὅταν πράξω χάριν
                        <lb/>τήνδ᾽, εἶμ᾽ ἐπ᾽ ἀγρὸν οὗ πόσις θυηπολεῖ
                        <lb n="1135"/>Νύμφαισιν. ἀλλὰ τούσδ᾽ ὄχους, ὀπάονες,
                        <lb/>φάτναις ἄγοντες πρόσθεθ᾽· ἡνίκ᾽ ἂν δέ με
                        <lb/>δοκῆτε θυσίας τῆσδ᾽ ἀπηλλάχθαι θεοῖς,
                        <lb/>πάρεστε· δεῖ γὰρ καὶ πόσει δοῦναι χάριν.
                        <lb/><emph>ΗΛΕΚΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>χώρει πένητας ἐς δόμους· φρούρει δέ μοι
                        <lb n="1140"/>μή σ᾽ αἰθαλώσῃ πολύκαπνον στέγος πέπλους.
                        <lb/>θύσεις γὰρ οἷα χρή σε δαίμοσιν θύη.
                        <lb/>κανοῦν δ᾽ ἐνῆρκται καὶ τεθηγμένη σφαγίς,
                        <lb/>ἥπερ καθεῖλε ταῦρον, οὗ πέλας πεσῇ
                        <lb/>πληγεῖσα·</quote>
                    <quote><lb/><emph>KLITAJMESTRA</emph>:
                        <lb/>Więc wejdę. Za dziecko, gdy liczba dni się wypełnia
                        <lb/>Złożę ofiarę bogom. Kiedy ci wyświadczę tę łaskę,
                        <lb/>Pójdę na łąkę, gdzie mój mąż składa ofiary
                        <lb n="1135"/>Nimfom. Ale powóz ten, słudzy,
                        <lb/>Odprowadźcie do stajni. A kiedy
                        <lb/>Zobaczycie, że już skończyłam ofiarę dla bogów,
                        <lb/>Wróćcie tutaj. Bo muszę mieć wzgląd także na męża.
                        <lb/><emph>ELEKTRA</emph>:
                        <lb/>Wejdź do ubogiego domu. A bacz mi,
                        <lb n="1140"/>Żebyś nie uwalała sobie szaty w zakopconym domu.
                        <lb/>Złożysz ofiary, jakie trzeba, żebyś złożyła bóstwom.
                        <lb/>Kosz już wniesiony i nóż ofiarny wyostrzony,
                        <lb/>Który zarżnął byka, przy nim padniesz
                        <lb/>Ugodzona.</quote>
                    <p>1132–1133: <w>παιδὸς</w> <w>ἀριθμὸν</w> ὡς <w>τελεσφόρον</w> / <w>θύσω</w> θεοῖσι – „za
                        dziecko, gdy liczba dni się wypełnia / złożę ofiarę bogom”. <w>Ἀριθμὸν</w>
                        ὡς <w>τελεσφόρον</w> – odnosi się do święta dekate wspominanego wyżej
                        (zob. komentarz do w. 1125–1126). Intrygujące, że ani tutaj, ani w wersie
                        1125, ani też w wersie 654 nie pojawia się żadna informacja, jakim
                        bogom należy składać ofiary – Klitajmestra mówi jedynie o „składaniu
                        ofiar bogom” (w. 1133: <w>θύσω</w> <w>θεοῖσι</w>), tak samo jak poniżej o „tej ofierze
                        dla bogów” (w. 1137: <w>θυσίας</w> τῆσδ' […] <w>θεοῖς</w>).</p>
                    <p>1134: οὗ <w>πόσις</w> <w>θυηπολεῖ</w> – „gdzie mój mąż składa ofiary”. Klitajmestra
                        używa tego samego słowa, co Elektra w rozmowie ze starcem
                        (w. 665, zob. komentarz powyżej).</p>
                    <p>1141–1144: <w>θύσεις</w> γὰρ <w>οἷα</w> χρή σε <w>δαίμοσιν</w> <w>θύη</w>. / <w>κανοῦν</w> δ᾽
                        <w>ἐνῆρκται</w> καὶ <w>τεθηγμένη</w> <w>σφαγίς</w>, / ἥπερ <w>καθεῖλε</w> <w>ταῦρον</w>, οὗ <w>πέλας</w>
                        <w>πεσῇ</w> / <w>πληγεῖσα</w>· – „złożysz ofiary, jakie trzeba, żebyś złożyła bóstwom.
                        / kosz już wniesiony i nóż ofiarny wyostrzony, / który zarżnął byka, przy
                        nim padniesz / ugodzona”. „Zarżniętym bykiem”, obok którego legnie
                        Klitajmestra, jest oczywiście Ajgistos, którego zwłoki ukażą się jej oczom
                        przed śmiercią natychmiast po wejściu do domu. W passusie tym Elektra
                        odkrywa karty i wprost mówi matce, że jedyną ofiarą, jaką trzeba złożyć
                        „bóstwom” (<w>δαίμοσιν</w>), jest ona sama. <w>Θύη</w> – zaskakujące i jedyne
                        w jednoznacznym kontekście ofiary krwawej użycie rzadko występującego
                        rzeczownika <w>θύος</w>, który oznacza zazwyczaj „wonną ofiarę spalaną”
                        (zob. A. <title>Eu</title>. 835 z wyczerpującym komentarzem). Wydaje się, że Elektra
                        chce z tragiczną ironią wyrazić swoje przekonanie, że ofiara, jaka ma się
                        zaraz dokonać, będzie miłą bogom jak dym kadzidła. Wers 1142 kształtuje
                        scenę lustrzaną wobec opisu ofiary składanej przez Ajgistosa w wersach
                        810 i 811 – także tutaj wnoszony jest <w>κανοῦν</w> – kosz ofiarny i <w>σφαγίς</w>
                        – „nóż ofiarny”. Fraza <w>κανοῦν</w> <w>ἐνάρχεσθαι</w> (występująca jeszcze u Eurypidesa
                        w <title>IA</title> 435 i 1470 – zob. komentarz) przetłumaczona tutaj jako „kosz
                        już przyniesiony”, de facto stanowi nieprzetłumaczalny terminus technicus
                        języka związanego z ofiarą krwawą i oznacza „zacząć obrzęd ofiarny od
                        koszy / od sięgnięcia do koszy po krupy” (uzasadnienie zobacz w komentarzu
                        do E. IA<title> </title>435). Śmierć Klitajmestry – inaczej niż śmierć Ajgistosa – jest
                        opisana w czysto rytualnych terminach, na jej ofiarny charakter wskazuje
                        kontekst zarysowany ze swoistą gradacją: najpierw Elektra mówi o ofierze,
                        jaką należy złożyć, potem o przygotowaniach do niej, by w końcu
                        brutalnie wykrzyczeć matce: „padniesz od ciosu” (<w>πεσῇ</w> <w>πληγεῖσα</w>).</p>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_1160">
                    <head>Electra 1160</head>
                    <p>Chór w pierwszej części stasimonu czwartego wspomina mord Klitajmestry
                        na Agamemnonie w obrazowej wizji rąk z uniesionym toporem.
                        Passus nie zawiera żadnych nawiązań do terminologii ofiarniczej i nie
                        usiłuje metaforycznie interpretować tej śmierci. W strofie chór przywołuje
                        słowa Agamemnona zabijanego w łaźni: „dlaczego mnie, żono, zabijasz?”
                        (w. 1151: τί με, γύναι, <w>φονεύσεις</w>). Tak samo niżej (w. 1165) Klitajmestra
                        krzyczy do swych dzieci: „nie mordujcie matki!” (μὴ <w>κτάνητε</w> μητέρα).</p>
                    <quote><lb n="1160"/>ἔκανεν αὐτόχειρ, πέλεκυν ἐν χεροῖν λαβοῦσ᾽[α].</quote>
                    <quote><lb n="1160"/>Własnoręcznie zabiła, chwytając w dłonie topór.</quote>
                </div>
                
                <div type="textpart" n="Electra_1121-1129">
                    <head>Electra 1121-1129</head>
                    <p>Koniec stasimonu czwartego – Orestes na przemian z Elektrą i chórem
                        śpiewają o spełnionym na matce mordzie. Dwukrotnie – i Orestes,
                        i Elektra – mówią o zakrywaniu zwłok szatami (w. 1228 i 1229).
                        W całym tym passusie nawiązania do języka ofiary są silne – i Elektra,
                        i Orestes wspominają narzędzia mordu: nóż ofiarny i miecz, Orestes
                        opisuje swój czyn w kategoriach ofiary (<w>κατηρξάμαν</w>) i opisuje go jako
                        „zatopienie noża w szyi”, tak samo jak podczas ofiary, rany po ciosach
                        zadanych matce nazywane są sphagai, co przywodzi na myśl rytualny
                        mord – <w>σφάζειν</w>; nawet chór, wyrzucając Orestesowi „spełnienie
                        strasznego czynu”, używa czasownika <w>ρέζειν</w>, należącego do homeryckiego
                        języka technicznego ofiary krwawej.</p>
                    <quote><lb/><emph>ΟΡΕΣΤΗΣ</emph>:
                        <lb/>ἐγὼ μὲν ἐπιβαλὼν φάρη κόραις ἐμαῖς
                        <lb/>φασγάνῳ κατηρξάμαν
                        <lb/>ματέρος ἔσω δέρας μεθείς.
                        <lb/><emph>ΗΛΕΚΤΡΑ</emph>:
                        <lb/>ἐγὼ δ᾽ ἐπεγκέλευσά σοι
                        <lb n="1225"/>ξίφους τ᾽ ἐφηψάμαν ἅμα.
                        <lb/><emph>ΧΟΡΟΣ</emph>:
                        <lb/>δεινότατον παθέων ἔρεξας.
                        <lb/><emph>ΟΡ</emph>. λαβοῦ, κάλυπτε μέλεα ματέρος πέπλοις
                        <lb/><supplied reason="omitted">καὶ</supplied> καθάρμοσον σφαγάς.
                            <lb/>φονέας ἔτικτες ἆρά σοι.</quote>
                    <quote><lb/><emph>ORESTES</emph>:
                       <lb/> Ja więc szatę narzuciwszy na moje oczy
                        <lb/>Nożem spełniłem ofiarę,
                        <lb/>Dźgając w szyję matki.
                        <lb/><emph>ELEKTRA</emph>:
                       <lb/> Ja zaś ci to nakazałam
                        <lb n="1225"/>I razem z tobą chwyciłam miecz.
                        <lb/><emph>CHÓR</emph>:
                        <lb/>Spełniłeś straszliwy czyn.
                        <lb/><emph>OR</emph>.: Weź, zakryj członki matki peplosem,
                        <lb/>I połóż go na ranach.
                        <lb/>Urodziłaś sobie morderców!</quote>
                    <p>1222: <w>φασγάνῳ</w> <w>κατηρξάμαν</w> – „nożem spełniłem ofiarę”. Jest to
                        jedyne miejsce, w którym <w>κατάρχεσθαι</w> oznacza po prostu „złożyć
                        ofiarę”, a nie „spełniać ryty inicjujące ofiarę”, „zaczynać składać ofiarę”
                        (Denniston 1968: 200 wskazuje jeszcze na Plu. <title>Caes</title>. 66, gdzie czasownik
                        ten oznacza z kolei po prostu „zabić”).</p>
                </div>
            </div>
            
        </body>
    </text>
</TEI>
