Troades (Τρῳάδες, Le Troiane)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Trojanki zostały wystawione w Atenach w roku 415, jako ostatnia część trylogii, po Aleksandrze i Palamedesie i zdobyły drugą nagrodę (Aelian VH 2, 18).

Niewiele jest nawiązań do ofiary krwawej w tym dramacie. Nawet tematy, które w innych sztukach Eurypidesa mają wyraźnie ofiarniczy kontekst, tutaj, choćby wzmiankowane, podane są w sposób neutralny. Śmierć Priama (w. 17 – wprawdzie na stopniach ołtarza, ale zwyczajnie „padł” – πέπτωκε) czy Polykseny na grobie Achillesa (w. 40: τέθνηκε) nie mają żadnych metaforycznych odniesień. Same błagalnice – branki trojańskie – także mówią jedynie o swej „śmierci” (w. 178: μή με κτείνειν / δόξ᾽ Ἀργείων κεῖται μελέαν) i nie usiłują nadać jej religijnego znaczenia. Nawet wieszcze słowa Kasandry na temat mordów w domu Agamemnona – tak dobrze znane z religijnej wizji Ajschylosa – w najmniejszym stopniu nie próbują nawiązywać do znanej tradycji (w. 361–362: πέλεκυν οὐχ ὑμνήσομεν, / ὃς ἐς τράχηλον τὸν ἐμὸν εἶσι χἁτέρων).

Tekst według wydania: Diggle (1981).

Troades 25-27

W prologu Posejdon mówi o zniszczeniu Troi, wspomina śmierć Priama u stóp ołtarza (w. 16–17: πρὸς δὲ κρηπίδων βάθροις / πέπτωκε Πρίαμος Ζηνὸς ἑρκείου θανών) i zapowiada, że sam też opuszcza Ilion – ponieważ opustoszałe miasto nie czci już bogów. Pierwszy raz pojawia się tutaj ołtarz – βωμός – później kilkakrotnie jeszcze przywoływany jako miejsce oddawania czci bogom, symbol szczęśliwości miasta (tak w pieśni chóru w stasimonie trzecim, w. 1060: θυόεντα βω-/μόν i w. 1111: θάλαμον ἑστίας) lub też schronienie dla błagalników.

λείπω τὸ κλεινὸν Ἴλιον βωμούς τ᾽ ἐμούς· ἐρημία γὰρ πόλιν ὅταν λάβῃ κακή, νοσεῖ τὰ τῶν θεῶν οὐδὲ τιμᾶσθαι θέλει.

Porzucam słynny Ilion i moje ołtarze, Opuszczone bowiem miasto, kiedy spotka je nieszczęście, Słabnie w tym, co boskie i nie chce już czcić bogów.

Troades 380-382

Passus z przemowy Kasandry, która pomstuje nad Grekami i opowiada o skutkach wojny, którą wywołali. Mówi o żonach i dzieciach pozbawionych mężów i rodziców. Wspomina też o tym, że groby zmarłych pozostają bez należnej im czci wyrażającej się w „karmieniu ich krwią” (Ekroth 2002: 255 i Mikalson 1991: 114–123 – oboje przekonują, że brak jest dowodów na to, by w okresie klasycznym w Atenach takie rytuały miały miejsce) – nie wprost przywołane są tutaj ofiary nagrobne z krwi zwierząt ofiarnych dla zmarłych.

χῆραί τ᾽ ἔθνῃσκον, οἳ δ᾽ ἄπαιδες ἐν δόμοις ἄλλοις τέκν᾽ ἐκθρέψαντες· οὐδὲ πρὸς τάφοις ἔσθ᾽ ὅστις αὐτῶν αἷμα γῇ δωρήσεται.

I [żony] pomarły wdowami, bezdzietni w pałacach, Bo dla innych chowali dzieci. Ani na ich grobach Nie ma nikogo, kto krew ziemi daruje.

Troades 482-483

Hekabe, lamentująca nad swoim losem, opowiada o tym, że na własne oczy widziała śmierć Priama – Eurypides używa wprawdzie czasownika κατασφάζειν, ale nawet tutaj ofiarniczy kontekst jest zaznaczony subtelnie, Priam ginie „zarżnięty” ἐφ᾽ ἑρκείῳ πυρᾷ, co może znaczyć „przy ołtarzu Zeusa Herkeiosa”, ale równie dobrze – przy ogniu na zewnątrz pałacu. Śmierć Priama z rąk Neoptolemosa przy ołtarzu Zeusa Herkeiosa jest szczegółowo opowiedziana przez Wergiliusza w Eneidzie 2.506 i nn.

[Πρίαμον] τοῖσδε δ᾽ εἶδον ὄμμασιν αὐτὴ κατασφαγέντ᾽ ἐφ᾽ ἑρκείῳ πυρᾷ.

[Priama] Tymi oczami widziałam Sama, jak został zarżnięty przy ogniu na dziedzińcu.

Troades 560-563

Epoda pierwszego stasimonu chóru Trojanek, które śpiewają lament nad Troją i wspominają jej zagładę.

λόχου δ᾽ ἐξέβαιν᾽ Ἄρης, κόρας ἔργα Παλλάδος. σφαγαὶ δ᾽ ἀμφιβώμιοι Φρυγῶν.

Z zasadzki wyszedł Ares – To sprawa dziewicy Ateny. I mordy przy ołtarzach Frygów.

562: σφαγαὶ δ᾽ ἀμφιβώμιοι – „mordy przy ołtarzach”. Krwawe morderstwa na Trojanach, mimo iż dokonały się przy ołtarzach (są ἀμφιβώμιοι), są tylko mordami, krwawą rzeźnią.

Troades 622-623

Andromacha w rozmowie z Hekabe wspomina śmierć Polykseny – mówiąc o niej najpierw, że „zmarła”, następnie przypomina jednak, że została zarżnięta w darze, więc jako ofiara, dla Achillesa (Biehl 1989: 262–263; K.H. Lee 1976: 185; Croally 1994: 77).

A chwilę później, w wersie 628, sama Hekabe nazywa śmierć Polykseny wprost προσφάγματα – ofiarą nagrobną (na ten temat zob. poniżej oraz szczegółowy komentarz do Hec. 41).

τέθνηκέ σοι παῖς πρὸς τάφῳ Πολυξένη σφαγεῖσ᾽ Ἀχιλλέως, δῶρον ἀψύχῳ νεκρῷ.

Umarła ci córka Polyksena, na grobie Achillesa zarżnięta, w darze dla bezdusznego trupa.

Troades 628-629

Andromacha informuje Hekabe, że sama widziała śmierć Polykseny, a nawet, że jej zwłoki okryła szatą po śmierci i opłakała zgodnie ze zwyczajem (w. 626–627). Hekabe w okrzyku rozpaczy nawiązuje do słów Andromachy (w. 622–623, zob. komentarz powyżej), w których Polyksena została określona „darem” – ofiarą – dla trupa Achillesa i nazywa ją wprost „ofiarą nagrobną” – prosphagma (zob. komentarz powyżej i do Hec. 41).

αἰαῖ, τέκνον, σῶν ἀνοσίων προσφαγμάτων· αἰαῖ μάλ᾽ αὖθις, ὡς κακῶς διόλλυσαι.

Ojoj, dziecko, co za bezbożna ofiara nagrobna z ciebie! Ojoj, wciąż od nowa, jak strasznie zginęłaś!

Troades 1060-1065

Pierwsza strofa trzeciego stasimonu, w którym chór modli się do Zeusa, który wydał Grekom Troję – symbolizują ją tutaj świątynia i ołtarze. Ofiary wymienione w passusie są bezkrwawe – z pelanosu i kadzideł. Występujący tutaj przymiotnik θυόεις – jakkolwiek pochodzący od θύω – nie ma żadnych poświadczonych znaczeń związanych z ofiarą krwawą, lecz tylko z wonnym dymem kadzideł.

οὕτω δὴ τὸν ἐν Ἰλίῳ ναὸν καὶ θυόεντα βωμὸν προύδωκας Ἀχαιοῖς, ὦ Ζεῦ, καὶ πελάνων φλόγα σμύρνης αἰθερίας τε καπνὸν καὶ Πέργαμον ἱερὰν.

W ten sposób w Ilionie Świątynię i pachnący ołtarz Wydałeś Achajom, O Zeusie, ogień z pelanosu I mirry wznoszącej się w niebo Dym i święty Pergamon.

Troades 1071-1073

Antystrofa tej samej pieśni chóru, który dalej śpiewa te same lamenty nad upadkiem Troi. Ponownie jako znak upadku miasta wymienia zaprzestanie ofiar (θυσίαι), śpiewów chóralnych i nocnych modlitw. Ze słów Hekabe wypowiedzianych dalej (w. 1242) dowiadujemy się, że ofiary te – dopóki jeszcze były składane – i tak były „na próżno” (zob. Croally 1994: 82). Na uwagę zasługuje tutaj nietypowe i rzadkie znaczenie przymiotnika εὔφημος, który najczęściej odnosi się do rytualnego milczenia i ciszy obrzędowej pełnej skupienia, zwłaszcza podczas modlitwy czy ofiary, ale – jak tutaj – oznacza również śpiew czy wypowiedź, która jest stosowna, odpowiednia dla podniosłej atmosfery rytuału (Gödde 2007: 9–10). Jak pisze Burkert (1985a: 73), „Any wrong, evil, coarse, or complaining word would be harm, blasphemia, and so good speech, euphemia, of the participants consists in the first instance in holy silence” – in the first instance, ale nie wyłącznie (Gödde 2007, 9–10).

φροῦδαί σοι θυσίαι χορῶν τ᾽ εὔφημοι κέλαδοι κατ᾽ ὄρφναν τε παννυχίδες θεῶν.

Przepadły ci już ofiary i chórów Śpiewy przystojne w ciemnościach Nocnych czuwań dla bogów.

Troades 1240-1242

Bluźnierczy okrzyk lamentu Hekabe, która zarzuca bogom, że nie słuchają modlitw i nie przyjmują ofiar od Trojan. Czasownik βουθυτέω, złożenie od βοῦς i θύω, występuje tylko w tekstach poetyckich i zgodnie ze swoją morfologią oznacza zazwyczaj „składanie w ofierze byków”.

οὐκ ἦν ἄρ᾽ ἐν θεοῖσι πλὴν οὑμοὶ πόνοι Τροία τε πόλεων ἔκκριτον μισουμένη, μάτην δ᾽ ἐβουθυτοῦμεν.

U bogów nie ma nic oprócz moich jęków I Troja ze wszystkich miast najbardziej [im] znienawidzona. Na próżno składamy byki w ofierze.

Troades 1315-1316

Passus z eksodosu, w którym Hekabe rozpacza na przemian z chórem. W tych słowach chór odnosi się do śmierci Priama, o której lamentuje Hekabe (w. 1312–1314) – że zginął bez grobu i bez przyjaciół. Na to chór odpowiada poniższą strofą, w której uderza poetyckie zestawienie „zbożnej”, „świętej” (ὅσιος) ciemności śmierci i bezbożności (ἀνόσιος) mordu (Biehl 1989: 455 uważa to za oxymoron – śmierć Priama nie mogła być święta, ponieważ z pogwałceniem wszystkich boskich praw dokonała się przy ołtarzu). Na określenie mordu na Priamie chór używa słowa σφαγή – które w tym wypadku jest pozbawione jakichkolwiek konotacji rytualnych i oznacza krwawy, brutalny mord (Croally 1994: 77 zauważa, że chór konsekwentnie, kiedy mówi o śmierci Trojan na ołtarzach, używa słowa σφαγή, w czym jednak dopatruje się odległych rytualnych znaczeń).

μέλας γὰρ ὄσσε κατεκάλυψε θάνατος ὅσιος ἀνοσίαις σφαγαῖσιν.

Bo święta ciemność śmierci zasnuła mu oczy Nieświętym mordem.