Supplices (Ἱκέτιδες, Le Supplici)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Błagalnice są wielką sztuką polityczną, pochwałą Aten i ateńskiej demokracji. Nie znamy dokładnej daty jej wystawienia, uznając jednak, że zawiera odniesienia do rzeczywistych wydarzeń z wojny peloponeskiej – odmowy wydania zwłok poległych Ateńczyków przez Teban po bitwie pod Delion w roku 424 – przyjmuje się, że powstała między rokiem 424 a 421 (pełna bibliografia historii badań nad datowaniem utworu – na lata od 424 do 416 – zob. Collard 1975, vol. 1: 8–14).

Temat pochówku poległych pod Tebami siedmiu wodzów, zwołanych przez Polynejkesa przeciwko Eteoklesowi, został przez Eurypidesa opracowany dramatycznie w perspektywie „odwiecznych praw helleńskich” (w. 524–526: νεκροὺς δὲ τοὺς θανόντας […] θάψαι δικαιῶ, τὸν Πανελλήνων νόμον, w. 563: νόμος παλαιός, por. w. 538) i politycznej debaty między demokracją a tyranią. Problematyka religijna w ogóle nie jest w tej debacie brana pod uwagę.

Słownictwo ofiarne pojawia się w tragedii marginalnie, w pierwszych scenach reprezentuje je ołtarz przed świątyniami Demeter i Persefony w Eleusis – miejsce akcji, błagania (hikesia) matek poległych wodzów. Dwukrotnie wzmiankowane są techniki mantyczne związane ze składaniem ofiar. Jedyny większy passus pochodzi z eksodosu, w którym Atena poleca Tezeuszowi spełnić ofiarę w Delfach.

Tekst według wydania: Collard (1975, vol. 1).

Supplices 28-36

Słowa z prologu wypowiadane przez Ajthrę, matkę Tezeusza, która przybywa do Eleusis złożyć ofiary i zatrzymuje się przy ołtarzu obu bogiń przed wejściem do sanktuarium eleuzyńskiego, przyłączając się do błagalnic – matek poległych dowódców. Okazuje im litość i wysyła posłańca po Tezeusza, by przedstawić im ich prośbę o odzyskanie zwłok.

τυγχάνω δ᾽ ὑπὲρ χθονὸς ἀρότου προθύουσ᾽, ἐκ δόμων ἐλθοῦσ' ἐμῶν πρὸς τόνδε σηκόν, ἔνθα πρῶτα φαίνεται φρίξας ὑπὲρ γῆς τῆσδε κάρπιμος στάχυς. δεσμὸν δ᾽ ἄδεσμον τόνδ᾽ ἔχουσα φυλλάδος μένω πρὸς ἁγναῖς ἐσχάραις δυοῖν θεαῖν Κόρης τε καὶ Δήμητρος, οἰκτίρουσα μὲν πολιὰς ἄπαιδας τάσδε μητέρας τέκνων, σέβουσα δ᾽ ἱερὰ στέμματ'.

Właśnie szłam z mojego pałacu, żeby złożyć Pierwsze ofiary za owoce ziemi, Do tego świętego kręgu, gdzie pierwszy raz pojawił się Na tej ziemi szorstki owoc kłosa. Dzierżąc luźno związany bukiet liści, Trwam przy ołtarzach obu bogiń Kory i Demeter, żałując Tych siwych matek pozbawionych dzieci I czczę święte wstęgi.

29: ἀρότου προθύουσα – „pierwsze ofiary za owoce”. Czasownik προθύω (jak odpowiadający mu rzeczownik πρόθυμα, zob. Ziehen 1904: passim) odnosi się najczęściej do „ofiar wstępnych”, przygotowawczych, składanych przed zasadniczą ofiarą podczas jakiejś uroczystości ofiarnej (preliminary sacrifice), w tym znaczeniu może być częściowo tożsamy z czasownikiem κατάρχεσθαι, który jednak najczęściej opisuje rytuały wstępne stanowiące część obrzędu ofiary (Ziehen 1904: 401–403; Mikalson 1972: 577–578). Może też jednak oznaczać ofiarę z pierwocin w kultach o charakterze agrarnym – akt oddania bogu pierwszej części zbiorów (Ziehen 1904: 391, 393). I tutaj najprawdopodobniej mamy do czynienia z tym znaczeniem. Ajthra przybywa do Eleusis z ofiarami „owoców ziemi”, żeby je prothyein – złożyć jako pierwsze, dziękując za zbiory i prosząc o dobre plony w przyszłości (por. Morwood 2007: 147). Najpewniej Eurypides odnosi się tutaj do święta nazywanego Proerosia, obchodzonego w Eleusis szóstego dnia miesiąca Pyanopsion, przed jesiennymi zasiewami, około dwanaście dni po wielkich misteriach eleuzyjskich (Bowie 1997: 53; Mikalson 1975: 67–69; Brumfield 1981; Deubner 1932: 68; Calderón Dorda 2011: 51; Parker 2005a: 479). O ofiarach składanych podczas tego święta leksykon Suda mówi: Προηροσίαι: αἱ πρὸ τοῦ ἀρότρου γινόμεναι θυσίαι περὶ τῶν μελλόντων ἔσεσθαι καρπῶν – „ofiary składane za owoce, w intencji przyszłych zbiorów”.

33: μένω πρὸς ἁγναῖς ἐσχάραις δυοῖν θεαῖν – na temat dokładnej lokalizacji tych ołtarzy (nie: ołtarza, pluralis w tej frazie nie jest poeticum!, jak zdaje się rozumieć w swoim przekładzie Łanowski) w strukturze sanktuarium eleuzyńskiego zob. komentarz do inskrypcji z Eleusis nr 30 w edycji Clintona, wersy 16–17 (Bielawski 2017: 122–124).

Supplices 63-64

Druga antystrofa parodosu chóru złożonego z matek poległych pod Tebami wodzów, które przybyły do ołtarza bogiń w Eleusis jako błagalnice. Mówią one, że zachowują się „niepobożnie” – ὁσίως οὔχ (w. 63), co ponownie wskazuje na to, że akcja sztuki dzieje się podczas uroczystości oficjalnej (zob. komentarz powyżej, w. 33), która wymaga stosownego stroju, nawet od błagalników; w wersie 97 Tezeusz zauważa wprost, że kobiety przy ołtarzu nie są odświętnie ubrane: πεπλώματ' οὐ θεωρικά. Morwood (2007: 150) sugeruje tutaj związek z prawem znanym z Andokidesa (De mysteriis 110–116), według którego pozostawienie gałązki błagalnej na ołtarzu w ateńskim Eleuzinionie podczas trwania misteriów było karane wysoką grzywną lub nawet śmiercią; w tej interpretacji kobiety zachowują się „nieświęcie”, ponieważ lamentem i hikezją zaburzają porządek uroczystości skoncentrowanej na wdzięczności za dary ziemi i błaganiu o dobre plony.

ὁσίως οὔχ, ὑπ᾽ ἀνάγκας δὲ προπίπτουσα προσαιτοῦσ᾽ ἔμολον δεξιπύρους θεῶν θυμέλας·

Bynajmniej nie z pobożności, ale z konieczności na twarz padając I zanosząc błagania przybyłam Do płonących ołtarzy bogiń.

64: δεξιπύρους θεῶν θυμέλας – „do płonących ołtarzy bogiń”. Θυμέλαι odnoszą się tutaj do wspomnianych wyżej (w. 33) ἐσχάραι dwóch bogiń eleuzyjskich. Δεξίπυρος jest Eurypidesowym hapax legomenon złożonym z aorystalnego tematu czasowego czasownika δέχομαι i rzeczownika πῦρ – dosłownie oznacza ołtarz, który „przyjął ogień”.

Supplices 93-94

Początek pierwszego epeisodionu: Tezeusz wchodzący na scenę zauważa kobiety siedzące przy ołtarzu, który wyznacza miejsce akcji.

μητέρα γεραιὰν βωμίαν ἐφημένην ξένους θ᾽ ὁμοῦ γυναῖκας […]

[Widzę] Matkę staruszkę siedzącą przy ołtarzu Razem z obcymi kobietami.

93: μητέρα γεραιὰν βωμίαν ἐφημένην – „matkę staruszkę siedzącą przy ołtarzu”, dosłownie: „matkę staruszkę siedzącą jako ta, która jest przy ołtarzu”. Na temat przymiotnika βώμιος – jego znaczeń i funkcji zob. komentarz do Heracl. w. 33.

Supplices 155

Wers z pierwszej rozmowy Tezeusza z Adrastosem, który prosi władcę Aten o pomoc w odzyskaniu ciał poległych wodzów. Tezeusz surowo wypytuje go o powody, dla których zorganizował niechlubną wyprawę przeciwko Tebom. Adrastos przyznaje, że racja była po stronie Eteoklesa, że wyprawa była błędem, że błędnie interpretował słowa wyroczni, działał w zapalczywości bez namysłu i wreszcie – że nie zasięgnął rady wieszczków, składając ofiary. To ostatnie uznaje za swój największy błąd (w. 156: διώκεις μ᾽ ᾗ μάλιστ᾽ ἐγὼ ᾽σφάλην).

μάντεις δ᾽ ἐπῆλθες ἐμπύρων τ᾽ εἶδες φλόγα;

Czy udałeś się do wieszczków i patrzyłeś w płomień spalanych ofiar?

155: ἐμπύρων τ᾽ […] φλόγα: „płomień spalanych ofiar”, dosłownie: „płomień z tego, co jest włożone do ognia”. Tutaj w znaczeniu technicznym: ἔμπυρα – „ofiary wróżebne”, wróżenie z dymu i płomienia części ofiar spalanych na ołtarzu. Zob. komentarz do S. Ant. 1005 oraz A. Pr. 493–499.

Supplices 211-213

Passus z mowy Tezeusza, który wygłasza „pochwałę cywilizacji” i darów bogów, którzy dali ludziom rozum (σύνεσιν), język (γλῶσσαν λόγων), płody rolne, żywność (τροφήν τε καρποῦ τῇ τροφῇ), wodę (σταγόνας ὑδρηλάς), odzież, statki, handel (πόντου τε ναυστολήματα) i wszelkie umiejętności. Także umiejętność składania ofiar i czytania znaków – wymienione są techniki wieszczenia z dymu i ognia podczas składania ofiar, z wyglądu wnętrzności ofiar oraz z lotu ptaków.

W Prometeuszu skowanym Ajschylosa (w. 493–499) zasługę nauczenia ludzi tych umiejętności przypisuje sobie Prometeusz. Tutaj jako dawca darów i nauczyciel wskazany jest tylko ogólnie „bóg” (w. 208, 214).

ἃ δ᾽ ἔστ᾽ ἄσημα κοὐ σαφῶς γιγνώσκομεν, ἐς πῦρ βλέποντες καὶ κατὰ σπλάγχνων πτυχὰς μάντεις προσημαίνουσιν οἰωνῶν τ᾽ ἄπο.

To, co nie jest jasne, i czego wyraźnie nie rozumiemy, Patrząc w ogień i na wygląd wnętrzności, Wieszczkowie wyjaśniają i z lotu ptaków.

212: ἐς πῦρ βλέποντες καὶ κατὰ σπλάγχνων πτυχάς – „patrząc w ogień i na wygląd wnętrzności”. Fraza ta dotyczy wróżenia z ἔμπυρα – odczytywania znaków wieszczych z płomienia i dymu ze spalanych ofiar oraz badania wyglądu wnętrzności, zob. komentarz powyżej, wers 155.

Supplices 267-268

Wypowiedź przodownicy chóru, która z patosem przyłącza się do próśb Adrastosa, wskazując, że należy wysłuchać błagalnic, ponieważ nawet „zwierzęta mają swoje jaskinie” i nawet niewolnik ma prawo schronić się przy ołtarzu (δοῦλος δὲ βωμοὺς θεῶν).

ἔχει γὰρ καταφυγὴν θὴρ μὲν πέτραν, δοῦλος δὲ βωμοὺς θεῶν.

Bo nawet dziki zwierz ma skalne schronienie, A niewolnik – ołtarze bogów!

Supplices 375-376

Druga strofa pierwszego stasimonu, w którym chór błagalnic zastanawia się, czy między Argos i Atenami możliwy jest pokój, czy uda się Tezeuszowi doprowadzić do odzyskania zwłok poległych synów i pogrzebu.

τί μοι πόλις κρανεῖ ποτ᾽; ἆρα φίλιά μοι τεμεῖ, καὶ τέκνοις ταφὰς ληψόμεσθα;

lb n="375"/>Co zdziała dla mnie w końcu miasto? Czy zawrze ze mną przyjaźń I uzyskamy pogrzeby dla dzieci?

375–376: φίλιά μοι / τεμεῖ – „Czy zawrze ze mną przyjaźń”. Τέμνειν φίλια – nigdzie indziej niewystępujący, nieprzetłumaczalny zwrot techniczny oznaczający nawiązanie przyjaźni z Argos (φίλια), potwierdzonej przez złożenie („zabicie przez poderżnięcie gardła” – τέμνειν, zob. Rudhardt 1992: 282–284; Ekroth 2002: 271) ofiar. Zwykle dopełnieniem dla τέμνειν w kontekstach i znaczeniach związanych z ofiarą krwawą jest σφάγιον czy σφάγια, jak poniżej w wersie 1196, gdzie oznacza po prostu „zabić przez poderżnięcie gardła zwierzęta ofiarne jako sphagia” i jest ekwiwalentem dla σφάζειν czy σφαγιάζεσθαι (Casabona 1966: 220). W Iliadzie (3.73) mamy scenę, w której potwierdzenie aktu przysięgi oraz zawarcia sojuszu dokonuje się przez zabicie ofiary, co wyraża fraza φιλότητα καὶ ὅρκια πιστὰ ταμόντες.

Rytualne zabicie zwierząt ofiarnych na potwierdzenie ważności innego uroczystego aktu jest widoczne podczas rytuału składania przysięgi – ὅρκια τέμνειν – jak u Herodota 6.201.2, por. komentarz do A. Th. 42–48 na temat rytu składania przysięgi.

Użyty przez Eurypidesa zwrot φίλια τέμνειν, nigdzie indziej niepoświadczony, jest utworzony per analogiam do homeryckiego ὅρκια τέμνειν. Φίλια oznaczają tu ofiary składane podczas aktu zawierania pokoju (jak Homerowe φιλότητα τέμνειν).

W Helenie (w. 1235) pierwotny sens czasownika τέμνειν jest już całkowicie nieobecny: σπονδὰς τέμωμεν oznacza po prostu „złożyć ofiary płynne w intencji pokoju i przyjaźni” (Karavites 1992: 64), również analogicznie do formuły homeryckiej (Casabona 1966: 215).

Supplices 1196-1207

Słowa Ateny – ek mechanes – z eksodosu tragedii. Po zwycięskiej bitwie Tezeusz zdobył ciała zabitych wodzów, by przekazać je błagalnicom do pogrzebu. Atena domaga się w swej epifanii spełnienia dodatkowego warunku wydania zwłok błagalnikom: Adrastos, w imieniu Argos, ma złożyć uroczystą przysięgę, że jego miasto nigdy nie wyruszy zbrojnie przeciwko Atenom. Przy tym przysięga ma zostać potwierdzona szczególną ofiarą (Burkert 1985a: 250–254). Atena daje Tezeuszowi wskazówki, jak należy tę ofiarę przeprowadzić. Ma się ona spełnić w Delfach, przy samym ołtarzu pytyjskim (Πυθικὴν πρὸς ἐσχάραν), na którym należy złożyć trójnóg zdobyty w Troi przez Heraklesa, z inskrypcją tekstu przysięgi. Ofiarę z trzech owiec należy spełnić nad tym trójnogiem, a nóż ofiarny zakopać obok kopców żałobnych siedmiu wodzów. Grób wodzów poległych pod Tebami miał się według tradycji znajdować w Eleusis, co pierwszy zapowiedział Ajschylos, a potwierdzał później Pauzaniasz (zob. Parker 1996: 35). Por. komentarz do wersów 375–376 z dalszymi odniesieniami.

ἐν ᾧ δὲ τέμνειν σφάγια χρή σ᾽, ἄκουέ μου. ἔστιν τρίπους σοι χαλκόπους ἔσω δόμων, ὃν ᾿Ιλίου ποτ᾽ ἐξαναστήσας βάθρα σπουδὴν ἐπ᾽ ἄλλην Ἡρακλῆς ὁρμώμενος στῆσαί σ᾽ ἐφεῖτο Πυθικὴν πρὸς ἐσχάραν. ἐν τῷδε λαιμοὺς τρεῖς τριῶν μήλων τεμὼν ἔγγραψον ὅρκους τρίποδος ἐν κοίλῳ κύτει, κἄπειτα σῴζειν θεῷ δὸς ᾧ Δελφῶν μέλει, μνημεῖά θ᾽ ὅρκων μαρτύρημά θ᾽ ῾Ελλάδι. lb n="1205"/>ᾗ δ᾽ ἂν διοίξῃς σφάγια καὶ τρώσῃς φόνον ὀξύστομον μάχαιραν ἐς γαίας μυχοὺς κρύψον παρ᾽ αὐτὰς ἑπτὰ πυρκαιὰς νεκρῶν.

Słuchaj mnie, gdzie musisz zabić zwierzęta ofiarne: Masz w pałacu trójnóg o spiżowych nogach, Który kiedyś po zniszczeniu fundamentów Troi Herakles, podejmując się już innego dzieła, Pozostawił ci, byś postawił go przy pytyjskim ołtarzu. Nad nim to przetniesz trzy gardła trzech owiec, Wewnątrz misy trójnogu wyryj słowa przysięgi, A potem oddaj bogu, który ma w opiece Delfy, Na pamiątkę przysięgi i świadectwo dla Hellady. A nóż ofiarny, którym rozetniesz ofiary i zadasz śmiertelną ranę, Dobrze wyostrzony, w głębi ziemi Ukryj, przy tych siedmiu stosach pogrzebowych.

1196: ἐν ᾧ δὲ τέμνειν σφάγια χρή σ[ε] – „nad czym musisz zabić zwierzęta ofiarne”. Trójnóg opisany w następnych wersach ma przy zalecanej przez Atenę ofierze służyć jako sphageion – naczynie, do którego zbierano krew ofiary (Collard 1975, vol. 2: 413). Krew potwierdzająca złożoną przysięgę wypisaną na naczyniu ma zostać w tym samym naczyniu zebrana po podcięciu gardła zwierzęciu (τέμνειν σφάγια, na temat τέμνειν zob. komentarz powyżej do wersu 376). Ta sama myśl w podobnych słowach jest powtórzona w wersie 2001: ἐν τῷδε λαιμοὺς τρεῖς τριῶν μήλων τεμών: „nad nim to przetniesz trzy gardła trzech owiec”; ἐν τῷδε – „nad nim”, to znaczy nad tym trójnogiem; τέμνειν σφάγια z wersu 1196 znajduje tutaj obrazowe wyjaśnienie – oznacza to „podciąć (τεμών) gardła (λαιμούς) owiec (μήλων)”.

1205–1206: ᾗ δ᾽ ἂν διοίξῃς σφάγια καὶ τρώσῃς φόνον / ὀξύστομον μάχαιραν – „nóż ofiarny, którym rozetniesz ofiary i zadasz śmiertelną ranę, / dobrze wyostrzony”. Σφάγια διοιγνύναι – poetyzm, dosłownie „roz-tworzyć”, otworzyć przez rozcięcie, rozciąć nożem zwierzęta ofiarne, tyle, co σφάζειν. Τιτρώσκειν φόνον – trudny do wyjaśnienia poetycki zwrot Eurypidesa, LSJ (s.v.) sugeruje przekład „zadać śmiertelną ranę”, „zranić śmiertelnie”. Christopher Collard (1975, vol. 2: 416) sugeruje, by widzieć w tym zwrocie swoistą figurę etymologiczną, biernik wewnętrzny, ponieważ φόνος (tu: „śmiertelna rana”) wyraża tę samą ideę, która jest zawarta w czasowniku τιτρώσκω („zadawać ranę”). Równocześnie sugeruje przekład „wytoczyć krew [φόνος] z rany” („let the blood from the wound”). Μάχαιρα jako nóż ofiarny, zob. hasło słownikowe.