Oedipus Coloneus (Oἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ, Edipo a Colono)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Według starożytnej tradycji sztuka została wystawiona w roku 402/401 (w 3. roku 94. olimpiady), już po śmierci poety (w roku 405), przez jego wnuka Sofoklesa, syna Aristona, za archontatu Mykona. Przedmiotem badań i sporów uczonych jest data powstania dramatu, którą sytuuje się w komentarzach między rokiem 411 a 406 (zob. Markantonatos 2007: 35–39 z pełną bibliografią na ten temat).

Wszystkie (z jednym wyjątkiem: w. 1407–1409) bezpośrednie nawiązania do ofiary krwawej w tej sztuce mają związek z miejscem kultu Posejdona i ofiarami dla niego. Pojawiają się dopiero po pierwszym powrocie na scenę Tezeusza (w. 887).

Wcześniej mamy jedynie szczegółowy opis ofiary płynnej dla Eumenid i rytualnego oczyszczenia (καθαρμός, w. 466) przed jej składaniem (w. 466–492). Jest to oczyszczenie wodą ze źródła, tak naprawdę jest to bardziej χέρνιψ niż καθαρμός. Edyp ma przystroić uchwyty krateru do mieszania ofiary płynnej za pomocą owczej wełny (w. 475), wylać ofiarę płynną przygotowaną bez wina i pomodlić się z twarzą zwróconą na wschód (w. 477, 484). Obmycia i choai wspomniane są jeszcze w mowie posłańca po śmierci Edypa (w. 1599).

Ołtarz Posejdona stanowi tu ważny punkt topograficzny (Shuckburgh 1955: xxiv) – nie leży w zasięgu wzroku widzów i nie jest bezpośrednio związany z akcją, ale to od niego przybiega dwukrotnie na scenę Tezeusz, do niego powraca, stamtąd zwołuje ludzi do pościgu, a całość akcji dzieje się podczas składania ofiar Posejdonowi lub w wymuszonych przerwach między nimi (Markantonatos 2007, 25). Święty okrąg Posejdona musiał przylegać bezpośrednio do świętego gaju Eumenid, w którym toczy się akcja sztuki – nie dalej niż na odległość głosu: Τίς ποθ᾽ ἡ βοή (w. 887).

W wersach 54–55 Kolonos nazwane jest „świętym krajem Posejdona”. W Kolonos Posejdon był czczony jako Poseidon Hippios – ojciec i opiekun koni (Kokkinou 2014: 60–61; Burkert 1985a: 138 z przypisami 31–32 na s. 402–403). Tukidydes mówi, że w Kolonos jest „sanktuarium [ἱερόν] Posejdona” (w. 8.67.2: ξυνέκλῃσαν τὴν ἐκκλησίαν ἐς τὸν Κολωνόν [ἔστι δὲ ἱερὸν Ποσειδῶνος ἔξω πόλεως ἀπέχον σταδίους μάλιστα δέκα]). Jeszcze Pauzaniasz poświadcza istnienie tego ołtarza w tym miejscu (w. 1.30.4: καὶ βωμὸς Ποσειδῶνος Ἱππίου καὶ Ἀθηνᾶς Ἱππίας, ἡρῷον δὲ Πειρίθου καὶ Θησέως Οἰδίποδός τε καὶ Ἀδράστου). W wersie 889 Tezeusz nazywa Posejdona „władcą Kolonos” (ἐπιστάτης Κολωνοῦ).

O kulcie Posejdona, wyraźnym już u Homera (np. Il. 11.728, Od. 3.4–9; 3.177–179), rzadko wzmiankowano w inskrypcjach (Hermary, Leguilloux 2004: 87–88). Typowym zwierzęciem ofiarnym jest byk (Kokkinou 2014: 61), bywa też wieprz i baran (zob. w leksykonie hasło τρίττοια βούαρχος). Zwierzęciem szczególnie związanym z Posejdonem był koń (Hom. Hymni 22.4; zob. Burkert 1985a: 138) – jego najczęstszym eponimem jest Hippios (Kokkinou 2014: 61). Z Pauzaniasza (8.7.2; także Apollod. 1.60) wiemy, że składano mu w ofierze konie, które musiały być topione w rzece (inne ofiary z koni por. np.: Il. 21.131–132; X. Cyr. 8.3.24 dla Słońca, Polyb. 23.10.17 dla Ksanthosa, Il. 24.30–34 – ofiara podczas pogrzebu Patroklosa, por. Stengel 1880: 182–185), częste natomiast były figurki wotywne koni i jeźdźców znajdowane w jego sanktuariach (Kokkinou 2014: 61 z bibliografią). Kalendarz ofiarny z Thorikos (SEG 33.147) zaleca na ofiarę dla Posejdona (w. 19–20) jednego młodego barana oraz jedną ofiarę z dorosłego zwierzęcia (w. 23–24), i wreszcie barana za 20 drachm (w. 56–57). Kalendarz z Erchii natomiast (LSCG 18) – dwukrotnie ofiarę z barana.

Markantonatos (2007, 134–135) zasugerował, by w ostatnich scenach sztuki, bezpośrednio poprzedzających śmierć Edypa, widzieć ukryty przed oczami widzów rytuał ofiarny związany z kultem zmarłych, wymieniając modlitwę chóru, procesję żałobną, przygotowania do pogrzebu, momenty pobożnego milczenia i przygotowania do ablucji. Jest to wizja atrakcyjna, jednak nadal pozostaje jedynie hipotezą.

Oedipus Coloneus 887-890

Słowa Tezeusza wbiegającego na scenę w środku kłótni chóru starców z Kolonos z Kreonem i jego zbrojnymi o Edypa, którego zamierza porwać do Teb.

Τίς ποθ᾽ ἡ βοή; τί τοὔργον; ἐκ τίνος φόβου ποτὲ βουθυτοῦντά μ᾽ ἀμφὶ βωμὸν ἔσχετ᾽ ἐναλίῳ θεῷ τοῦδ᾽ ἐπιστάτῃ Κολωνοῦ; Λέξαθ᾽, ὡς εἰδῶ τὸ πᾶν, οὗ χάριν δεῦρ᾽ ᾖξα θᾶσσον ἢ καθ᾽ ἡδονὴν ποδός.

Co to teraz za krzyk? Co się dzieje? Ze strachu przed czym Powstrzymaliście mnie przy ołtarzu, kiedy składałem w ofierze byka morskiemu bogu, Władcy Kolonos? Mówcie! Żebym zrozumiał dokładnie, Z jakiego powodu biegłem tu szybko, niechętną nogą.

888: βουθυτοῦντα – „kiedy składałem w ofierze byka”. Zob. komentarz do A. Ch. 261 (βούθυτος), także poniżej wers 1495. Czasownik βουθυτέω – „składam w ofierze wołu” rzadko występuję w literaturze (E. El. 785, Ar. Pl. 819) i zaledwie kilka razy na inskrypcjach (np. IG II, 594, 5: τὰς θυσίας ἐβουθύτησεν). Jak wyraźnie widać z passusu w Ar. Pl. 819 (zob. komentarz Bednarka 2017: 228–229 do tego miejsca), mimo oczywistej etymologii mógł on oznaczać także „prestiżową i kosztowną” ofiarę z innego zwierzęcia.

888: ἀμφὶ βωμὸν […] ἐναλίῳ θεῷ – „przy ołtarzu […] dla morskiego boga”. Ołtarz Posejdona musiał znajdować się w niedalekiej odległości od gaju Eumenid – Tezeusz usłyszał krzyki podczas składania ofiary przy tym ołtarzu.

Oedipus Coloneus 897-901

Kontynuacja poprzedniej sceny. Tezeusz, który sam odszedł od ofiar i przybiegł sprawdzić, co się dzieje, teraz wzywa wszystkich innych, którzy uczestniczyli w ofierze dla Posejdona, by puścili się w pościg za porwanymi przez Tebańczyków córkami Edypa.

Οὔκουν τις ὡς τάχιστα προσπόλων μολὼν πρὸς τούσδε βωμοὺς πάντ᾽ ἀναγκάσει λεὼν ἄνιππον ἱππότην τε θυμάτων ἄπο σπεύδειν ἀπὸ ῥυτῆρος […].

Więc niech jak najszybciej ktoś ze sług pobiegnie Do tych ołtarzy i wszystkim ludziom nakaże, Pieszym i konnym, od ofiar Spieszyć, nie ściągając lejców […].

898: πρὸς τούσδε βωμούς – „do tych ołtarzy”. Komentarz Shuckburgha (1955: 175) każe widzieć tu poetycką formę pluralną na określenie jednego ołtarza wspomnianego wyżej w wersie 888. Jednak według wersów 1070–1071 (tak samo zresztą u Pauzaniasza, zob. wstęp powyżej) w tym miejscu były dwa ołtarze: Posejdona Hippiosa i Ateny Hippii. Ponieważ w tym passusie Tezeusz przyzywa ludzi zgromadzonych w miejscu składania ofiar (Kamerbeek 1984: 132), a nie tylko odwołuje się do ofiary, którą sam składał, jest oczywiste, że pluralis odnosi się do tych dwóch ołtarzy.

900: θυμάτων ἀπό – „od ofiar”. Θύματα – tutaj tyle, co θυσίαι.

Oedipus Coloneus 1156-1159

Kwestia Tezeusza, który po powrocie z pościgu za córkami Edypa informuje go, że przy ołtarzu Posejdona, któremu składał wcześniej ofiary (w. 887–890 i tutaj w. 1159) siedzi błagalnik, który „jakoś” (πως – Kamerbeek 1984: 163 sugeruje, że przez owo „jakoś” należy rozumieć „nagle”, ponieważ nikt się tam Polynejkesa nie spodziewał) przypadł do ołtarza. Kolejny raz ołtarz Posejdona staje się ważnym topograficznym punktem odniesienia, ponownie otwierającym nową sekcję akcji. Ten sam ołtarz wspomina też później kolejny raz, choć nie wprost, Polynejkes w swej mowie do Edypa (w. 1285–1286).

Φασίν τιν᾽ ἡμῖν ἄνδρα, σοὶ μὲν ἔμπολιν οὐκ ὄντα, συγγενῆ δέ, προσπεσόντα πως βωμῷ καθῆσθαι τῷ Ποσειδῶνος, παρ᾽ ᾧ θύων ἔκυρον, ἡνίχ᾽ ὡρμώμην ἐγώ.

Mówią, że jakiś nam człowiek, chociaż nie jest Z twojego miasta, ale twój krewny, przypadł jakoś Do ołtarza Posejdona i przy nim siedzi, przy którym Akurat składałem ofiary, kiedy ruszyłem [w pościg].

Oedipus Coloneus 1407-1410

Słowa Polynejkesa do sióstr, które błaga, by mimo ojcowskiej klątwy (w. 1354–1396), pochowały jego ciało i dopełniły pogrzebowych rytuałów.

ἐὰν αἱ τοῦδ᾽ ἀραὶ πατρὸς τελῶνται καί τις ὑμὶν ἐς δόμους νόστος γένηται, μή μ᾽ ἀτιμάσητέ γε, ἀλλ᾽ ἐν τάφοισι θέσθε κἀν κτερίσμασιν.

Jeśli te klątwy Ojca się spełnią i któraś z was wróci Do domu, nie odmawiajcie mi czci, Ale pogrzebcie mnie w grobie i złóżcie ofiary nagrobne.

1410: κτερίσμασιν – κτερίσματα: „ofiary, dary nagrobne”. Słowo w tej formie (tylko pluralis) pojawia się wyłącznie u Sofoklesa (El. 434 i 931 oraz tutaj) i Eurypidesa (Supp. 309, Tr. 1249, Hel. 1391). W przywołanych passusach z Elektry jest oczywiste, że chodzi o kwiaty i libacje. W innych kontekstach nie jest to oczywiste i z tego powodu może oznaczać wszelkie dary dla zmarłych, także krwawe. Nie było nawet komentowane przez żadnych leksykografów. Pojawia się zawsze w kontekście ofiar czy darów nagrobnych i odpowiada Homerowemu κτέρεα – ogólnie „dary dla zmarłych” lub nawet „obrzędy pogrzebowe” (np. Od. 1.291). Nie można dowieść na podstawie żadnego z zachowanych wystąpień, czy obrzędy te mogły obejmować także ofiary krwawe, nie można też tego jednak wykluczyć.

Oedipus Coloneus 1491-1495

Antystrofa chóru z ostatniego epeisodionu, w której zwraca się on do Tezeusza, przywołując go, by przybył wobec nadchodzącej i zapowiadanej znakami (grzmoty i błyskawice) śmierci Edypa. Po raz wtóry Tezeusz jest wzywany podczas składania ofiary dla Posejdona (w. 887–890).

Ἰὼ , παῖ, βᾶθι, βᾶθ᾽, εἴτ᾽ ἄκρον ἐπὶ γύαλον ἐναλίῳ Ποσειδαονίῳ θεῷ βούθυτον ἑστίαν ἁγίζων, ἱκοῦ.

O! Przyjdź, synu, przyjdź! Jeśli w najdalszym zakątku polany Dla morskiego boga Posejdona Poświęcasz w ofierze byka na ołtarzu, przybądź!

1495: βούθυτον ἑστίαν ἁγίζων – „poświęcasz w ofierze byka na ołtarzu”, dosłownie „poświęcasz palenisko wołoofiarne” (podobnie, jako przydawka do ἔσχαρα, zob. Ar. Av. 1232 z komentarzem Bednarka 2017: 66–67 wraz z moim komentarzem do A. Ch. 261). W wersie 94 fragmentarycznego Erechteusa Eurypidesa znajduje się zwrot ἐν φο- ναῖσι βουθύτοις (zob. Collard, Cropp, Lee 1995: 174 i 193). Ἑστία – palenisko ołtarza tutaj metonimicznie zamiast βωμός. Ἁγίζω w okresie klasycznym oznacza „poświęcić”, czyli „oddać, złożyć, w domenie tego, co święte” (Ekroth 2002: 115: „to place in the domain of the sacred”, za: Casabona 1966: 198 i Rudhardt 1992, 235–236). W niniejszym passusie dawałoby to sens „poświęcasz – czyli składasz – woły na ołtarzu”, jednak – jak sugeruje Gunnel Ekroth (2002: 115) – może też oznaczać „spalić zupełnie” (za Etym. Magn., s.v. tyle, co ἐναγίζειν i κατακαίειν), co w tym miejscu miałoby uzasadnienie.