Philoctetes (Φιλοκτήτης, Filottete)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Filoktet został wystawiony na Wielkich Dionizjach w roku 409, w 22. roku wojny peloponeskiej. Sofokles podejmuje mit Filokteta, syna Pojasa, porzuconego przez Greków samotnie na wyspie Lemnos w drodze do Troi z powodu jątrzącej się i cuchnącej rany na nodze oraz krzyków chorego, które uniemożliwiały godne składanie ofiar bogom. Od trojańskiego wieszczka Helenosa Grecy dowiedzieli się, że bez Filokteta i jego łuku Troja nie może być zdobyta. Dramat Sofoklesa opowiada o wyprawie na Lemnos Odyseusza, zaprzysięgłego wroga Filokteta, oraz Neoptolemosa, syna Achillesa, w celu przekonania porzuconego bohatera do powrotu pod Troję – lub porwania go siłą.

Temat ofiary jest w sztuce całkowicie nieobecny. Tylko dwa razy wspomniane są ofiary – raz jako θύματα (w. 8), a raz jako ἱερά (w. 1033), zawsze obok ofiar płynnych – λοιβαί (w. 8) i σπένδειν (w. 1033) (zob. Jouanna 1992: 407). W obydwu wypadkach kontekst jest taki sam i dotyczy powodu porzucenia Filokteta przez Greków na wyspie, czyli jego krzyków, które zaburzały porządek ofiar. Obydwa passusy wyszczególniono poniżej. Tekst według wydania: Schein (2013).

Philoctetes 7-11

Słowa z prologu wypowiadanego przez Odyseusza, który wyjaśnia, dlaczego Filoktet znalazł się samotnie na Lemnos – jego krzyki powodowane bólem zakłócały możliwość sprawowania ofiar, budząc gniew bogów. W wersach 1032–1034 Filoktet sam przypomina tę okoliczność, by tym razem przekonać Greków do pozostawienia go na wyspie.

νόσῳ καταστάζοντα διαβόρῳ πόδα, ὅτ᾽ οὔτε λοιβῆς ἡμὶν οὔτε θυμάτων παρῆν ἑκήλοις προσθιγεῖν, ἀλλ᾽ ἀγρίαις κατεῖχ᾽ ἀεὶ πᾶν στρατόπεδον δυσφημίαις, βοῶν, στενάζων.

Jego noga jątrzyła się od żrącej choroby, Tak że ani ofiar płynnych, ani spalanych Nie mogliśmy spokojnie się dotknąć, ale Cały obóz ciągle wypełniały Bluźniercze krzyki i jęki.

8: θυμάτων – θύματα: „ofiary”, tutaj: ofiary spalane, niekoniecznie krwawe, chociaż zapewne raczej tak, przeciwieństwo ofiar płynnych, bezkrwawych – λοιβαί.

10: δυσφημίαις – „bluźniercze krzyki”, dosłownie „bluźnierstwo krzyków” – δυσφημία: przeciwieństwo εὐφημία – pobożnego milczenia lub słów wypowiadanych w rytualnym kontekście z właściwym szacunkiem. Stąd sama w sobie dysphemia jest złym omenem, znakiem złowróżbnym (Schein 2013: 119; Austin 2011: 44–46).

Philoctetes 1032-1034

Filoktet, pojmany i zmuszany przez Odyseusza do wejścia na statek płynący do Troi, prosi, by go pozostawić i odwołuje się do okoliczności, które były powodem jego porzucenia na wyspie przez Greków – zakłócania krzykami bólu procesu składania ofiar (ἱερά). Przyczynę tę wyjaśniał w podobnych słowach w prologu sam Odyseusz (w. 7–11).

πῶς θεοῖς ἔξεστ᾽, ἐμοῦ πλεύσαντος, αἴθειν ἱερά, πῶς σπένδειν ἔτι; αὕτη γὰρ ἦν σοι πρόφασις ἐκβαλεῖν ἐμέ.

W jaki sposób bogom będziecie mogli Spalić ofiary, jeżeli z wami popłynę, jak wylać libacje? Przecież taką miałeś wymówkę, by mnie wyrzucić!