Electra (Ἠλέκτρα, Elettra)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Datacja powstania i wystawienia Elektry jest bardzo trudna z powodu braku jakichkolwiek źródeł zewnętrznych. Liczne próby podejmowane na podstawie analizy samego tekstu sztuki doprowadziły do powstania wielu hipotez, obejmujących okres od ok. 430 do ok. 410 roku (zob. Finglass 2007: 1–4 z przedstawieniem głównych głosów w dyskusji). Najpowszechniej przyjmuje się datę 418 (Webster 1970: 2 i 143; Kells 1973: 2; ale March 2001: 22 – rok 413).

Bardzo bogate jest w tej tragedii słownictwo ofiarne związane z obrzędami funeralnymi i ofiarami płynnymi dla zmarłych (w. 53: λοιβαῖσι; 84: χέοντες λουτρά; 270: σπένδοντα λοιβάς; 326: ἐντάφια, 931: κτερίσματα etc.) jednak niezwykle rzadko, jeśli w ogóle, obejmuje ono jakikolwiek aspekt ofiary krwawej lub nań wskazuje. Nawet pojęcia szerokie, jak κτερίσματα (= κτέρεα), ἐντάφια czy λουτρά, δωρέομαι, które obejmują rozległy zakres obrzędów, nie wykazują w kontekstach w Elektrze związków z ofiarą zwierzęcą.

Podstawą poniższego komentarza jest edycja Finglassa (2011), w analizowanych fragmentach nieróżniąca się zresztą od kanonicznej edycji Lloyda-Jonesa (1999).

Electra 36-37

Orestes w swej pierwszej mowie przytacza słowa wyroczni Apollona, której zapytał o to, w jaki sposób ma wymierzyć sprawiedliwość mordercom ojca. Wcześniej, w wersach 11 i 14, wychowawca Orestesa określa zabójstwo Agamemnona słowem φόνος, a w wersie 34 Orestes nazywa jego zabójców: φονέυσαντες. Jest to dotąd po prostu mord, a Klitajmestra i Ajgistos to zwyczajni mordercy. Natomiast w cytowanej przez Orestesa wyroczni na określenie planowanej zbrodni na mordercach pojawia się słowo σφαγή. Apollon nazywa ją „słuszną”, „zgodną z prawem” (ἐνδίκους σφαγάς). Ma zostać dokonana skrycie (κλέψαι) i własnymi rękami (δόλοισι χειρός).

ἄσκευον αὐτὸν ἀσπίδων τε καὶ στρατοῦ δόλοισι κλέψαι χειρὸς ἐνδίκους σφαγάς.

Nieuzbrojony w tarcze i wojska, sam Podstępem własnych rąk skrycie [dokonaj] słusznych mordów [słusznych ofiar?].

37: ἐνδίκους σφαγάς – „słusznych mordów”. Żaden z komentarzy nie odnotowuje i nie komentuje słowa σφαγάς, jedynie March (2001: 138) zwraca uwagę na pluralis, sugerując, że „usprawiedliwione mordy” będą dwa: Klitajmestry i Ajgistosa. Jednak biorąc pod uwagę fakt, że są to słowa Apollona, należy chyba uwzględnić nieprzypadkowe użycie tutaj rzeczownika σφαγή w znaczeniu krwawego rytualnego mordu odwetowego o charakterze ofiarnym, oczyszczającym. Są to i mordy, i ofiary równocześnie.

Electra 69-70

Słowa w retorycznym zwrocie skierowanym do ojcowskiego domu. Orestes nazywa siebie „tym, który dokonuje oczyszczenia domu” (καθαρτής), wykonawcą sprawiedliwości i posłańcem bogów. Chociaż temat ten nie jest tutaj szerzej rozwinięty, kontekst wyraźnie wskazuje, że Orestes ma na myśli krwawą ofiarę oczyszczającą. Na temat ofiary oczyszczającej – καθαρμός – zobacz wyczerpujące komentarze do A. Eu. 283.

ὦ πατρῷον δῶμα· σοῦ γὰρ ἔρχομαι δίκῃ καθαρτὴς πρὸς θεῶν ὡρμημένος·

O, domu rodzinny, bo przybywam, Żeby cię sprawiedliwie oczyścić, zachęcony przez bogów.

70: καθαρτής – „ten, kto dokonuje oczyszczeń” – określenie ważne dla zrozumienia roli, jaką w dramacie Orestes odgrywa we własnych oczach (Kamerbeek 1974: 28). Rzeczownik ten nie występuje nigdzie indziej u tragików, jeszcze tylko raz u Sofoklesa, fr. 34.1: στρατοῦ καθαρτὴς κἀπομαγμάτων ἴδρις („ten, kto oczyszcza wojsko i zna się na oczyszczeniach”). Raz jeden pojawia się u Ar. w V. 1043. Najczęściej występuje w pismach Hipokratejskich w czysto medycznym znaczeniu, jeden raz tylko w De morbo sacro 1.23: ci, którzy dokonują oczyszczeń, wymienieni są w jednym zdaniu obok magów, wędrownych kapłanów i pyszałków (μάγοι τε καὶ καθάρται καὶ ἀγύρται καὶ ἀλαζόνες).

Electra 278-281

Elektra w obszernej przemowie (w. 254–309) żali się chórowi na swój los i pomstuje na Klitajmestrę, która nie tylko nie stara się ukryć swojej zbrodni, ale nawet ją uroczyście celebruje, składając w jej rocznice dziękczynne ofiary. Na uwagę zasługuje tutaj zestawione z obrzędem ofiarnym „wystawianie chórów” (w. 280: χοροὺς ἵστησι) wykonujących hymny modlitewne podczas ofiary jako stały element uroczystego rytuału (Zwolski 1978: 15–16).

Elektra konsekwentnie opisuje śmierć swojego ojca, jak i czyn jej sprawców, w kategoriach zwykłego mordu i zwykłej śmierci (θάνατος, ἀποθνήσκω, κτείνω, κατακτείνω, φονεύω – np. w. 102, 205, 263, 279, 358, 444, 816 etc., tak samo Klitajmestra: w. 526), bez odwoływania się do terminologii ofiarniczej.

εὑροῦσ᾽ ἐκείνην ἡμέραν ἐν ᾗ τότε πατέρα τὸν ἀμὸν ἐκ δόλου κατέκτανεν, ταύτῃ χοροὺς ἵστησι καὶ μηλοσφαγεῖ θεοῖσιν ἔμμην᾽ ἱερὰ τοῖς σωτηρίοις.

Wyznaczając ten dzień, w którym kiedyś Ojca naszego podstępnie zabiła, I w nim chóry wystawia, i składa owce w ofierze Jako miesięczne święte dary dla bogów wybawicieli.

280: μηλοσφαγεῖ – „składa owce w ofierze”, „zabija owce na ofiarę” (zob. komentarz Bednarka 2017: 193, do Ar. Lys. 189). θεοῖσιν […] ἱερὰ τοῖς σωτηρίοις (w. 281) – „jako […] święte dary dla bogów wybawicieli”. Bogowie wybawiciele (Zeus i Apollon) to związani głównie z bezpieczeństwem domu i jego mieszkańców (Kells 1973, 99). W wersie 637 Klitajmestra świętuje rocznicę śmierci Agamemnona przy ołtarzach tych samych bogów. Ofiary wspomniane przez Elektrę (ἱερά) były typowymi ofiarami typu thysia, po których następowała uczta ofiarna (δαίς) – są one nazwane przez nią nieco niżej (w. 284) „strasznymi” (δυσταλαῖναι).

Electra 405-406

Chrysotemis w rozmowie z Elektrą – siostra przekonuje Elektrę, by była uległa i szanowała nowych władców niezależnie od popełnionych przez nich czynów, Elektra zaś pyta, dokąd siostra niesie ἔμπυρα – czyli ofiary przeznaczone na spalenie. Chrysotemis odpowiada, że idzie na grób ojca z ofiarami płynnymi (χοάς, tak samo w. 440: χοάς). Nieco dalej (w. 434) również Elektra wyjaśnia, że są to jedynie κτερίσματα i λουτρά lub po prostu dary składane na grobie (w. 438: κειμήλια). Termin ἔμπυρα pojawia się w związku z ofiarą krwawą i dlatego należy go tutaj odnotować, zwłaszcza że jego znaczenie w połączeniu z choai zastanawia.

ΗΛΕΚΤΡΑ: Ποῖ δ' ἐμπορεύῃ; τῷ φέρεις τάδ' ἔμπυρα; ΧΡΥΣΟΘΕΜΙΣ: Μήτηρ με πέμπει πατρὶ τυμβεῦσαι χοάς.

ELEKTRA: Dokąd idziesz? Dokąd niesiesz ofiary do spalenia? CHRYSOTEMIS: Matka mnie posyła, żebym wylała ofiary na grobie.

405: ἔμπυρα – „ofiary do spalenia”. Znaczenie tego słowa w tym kontekście budzi wątpliwości i pytania w zestawieniu z choai z kolejnego wersu. Choai nie były ofiarami spalanymi w ogniu, jedynie wylewanymi na grobie. Elektra pyta o ofiary spalane, a w odpowiedzi słyszy jedynie o ofiarach płynnych, co wprawiało część komentatorów w konfuzję (Kells 1973: 111). Zdaniem innych Chrysotemis mogła nieść na grób zarówno jakieś ofiary do spalenia, jak i choai, co jest chyba najtrafniejszym wyjaśnieniem (Kamerbeek 1974: 65; Finglass 2007: 212). Finglass (2007: 212) przytacza źródła na rzecz komplementarnego połączenia w kulcie zmarłych obydwu tych typów ofiar (Lucian VH 1.26.22; E. IA 59–60, Suda i Hesychios s.v. ἐναγίζειν). Empyra mogą również oznaczać naczynie służące do przenoszenia i utrzymywania żarzącego się drewna, części ofiary do spalenia lub nawet pokarmu (Sokolowski 1979: 66). Na liście różnych utensyliów ze świątyni Asklepiosa w Atenach (IG II2 1534.94) znajduje się empyron z brązu przyczepiony do trójnogu. Niektórzy komentatorzy starali się dopatrzeć w analizowanym passusie tego właśnie znaczenia (March 2001: 166 contra Finglass 2007: 212), co jednak nie rozwiązuje w żaden sposób problemu (o ile zgodzić się, że taki jest) sprzeczności między choai a empyra, ponieważ nadal nie wiadomo, po co Chrysotemis niesie cokolwiek związanego z ogniem.

Electra 530-532

Pierwsza mowa Klitajmestry do Elektry, w której usiłuje ona uzasadnić i usprawiedliwić swój mord na Agamemnonie, przywołując ofiarę z Ifigenii złożoną wcześniej przez króla. Jednak Klitajmestra wprost nazywa śmierć córki „ofiarą dla bogów” (θῦσαι θεοῖσιν).

ἐπεὶ πατὴρ οὗτος σὸς ὃν θρηνεῖς ἀεὶ τὴν σὴν ὅμαιμον μοῦνος ῾Ελλήνων ἔτλη θῦσαι θεοῖσιν.

Ponieważ ten ojciec twój, którego ciągle opłakujesz, Jedyny spośród Greków odważył się twoją siostrę Bogom złożyć w ofierze.

Electra 534-538

Ciąg dalszy tej samej mowy, w której Klitajmestra domaga się od Elektry wyjaśnienia ofiary z Ifigenii. Śmierć Ifigenii królowa nazywa równocześnie złożeniem ofiary (ἔθυσεν) i zwykłym mordem (κτανεῖν – w. 536 i κτανών – w. 537), który domagał się odpłaty. W następnych wersach pyta, dlaczego Menelaos nie zabił zamiast Ifigenii jednego z własnych dzieci, używając czasownika θνῄσκειν (w. 540).

δίδαξον δή με τοῦ χάριν τίνων ἔθυσεν αὐτήν. Πότερον Ἀργείων ἐρεῖς; ἀλλ᾽ οὐ μετῆν αὐτοῖσι τήν γ᾽ ἐμὴν κτανεῖν, ἀλλ᾽ ἀντ᾽ ἀδελφοῦ δῆτα Μενέλεω κτανὼν τἄμ᾽ οὐκ ἔμελλεν τῶνδέ μοι δώσειν δίκην;

Wyjaśnij mi, z jakich powodów Złożył ją w ofierze? Czy powiesz, że dla Argiwów? Ale czyż nie żądali śmierci mojej córki? Czyż dla brata Menelaosa ją zabijając, Mógł nie odebrać za to ode mnie kary?

Electra 568-569

Passus z mowy Elektry wyjaśniający przyczyny gniewu Artemidy na Agamemnona przed wypłynięciem statków greckich na Troję (na ten temat zob. komentarz do A. Ag. 151 oraz Whallon 1961). Uraza bogini wzięła się z jakichś chełpliwych słów rzuconych przez króla po polowaniu na jelenia. Fragment ten wymaga tutaj odnotowania, ponieważ zabicie dzikiego zwierzęcia na polowaniu jest tu opisane rzeczownikiem σφαγή, należącym – w poezji tragicznej (Casabona 1966: 174–188; Rudhardt 1992: 275) – do języka technicznego ofiary, choć z pewnością tutaj oznacza po prostu „zabił” (Kamerbeek 1974: 85).

ἐξεκίνησεν ποδοῖν στικτὸν κεράστην ἔλαφον, οὗ κατὰ σφαγὰς ἐκκομπάσας ἔπος τι τυγχάνει βαλών.

Odgłosem kroków spłoszył Centkowanego i rogatego jelenia, a po zabiciu go Chełpił się i przypadkiem rzucił jakieś słowo.

Electra 570-573

Ciąg dalszy mowy Elektry – Artemida domaga się złożenia w ofierze (ὡς πατὴρ ἐκθύσειε) Ifigenii zamiast dzikiego zwierzęcia.

Κἀκ τοῦδε μηνίσασα Λητῴα κόρη κατεῖχ’ Ἀχαιούς, ὡς πατὴρ ἀντίσταθμον τοῦ θηρὸς ἐκθύσειε τὴν αὑτοῦ κόρην. Ὧδ’ ἦν τὰ κείνης θύματ[α].

I z tego powodu zagniewana Latojska córka Trzymała Achajów, żeby ojciec zamiast zwierzęcia Własną córkę złożył w ofierze. Stąd ta jej ofiara.

572: ἐκθύσειε – „złożył w ofierze”. Kells uważa ἐκθύσειε za równoznaczne z θύσειε (1973: 127). Jednak nie jest to zupełnie oczywiste. Ἐκθύω poza tym passusem występuje jeszcze tylko w Eurypidesowych Orestesie, wers 191 i Cyklopie, wers 371 oraz trzykrotnie na inskrypcjach z Kos z III w. p.n.e. (Paton, Hicks 1891: nr 44.2; 382.10; 384.3). W tych miejscach rzeczywiście trudno wyśledzić różnice semantyczne między nim a θύω, chociaż trzeba odnotować, że Willink (1986: 191–193) w swoim komentarzu do Orestesa, wers 191 sugeruje wprost, że ἐκθύω oznacza tam to samo co σφάζω, z kolei West (1987) – że słowo to sugeruje „physical slaughter”; obydwa te stanowiska trudno uznać za słuszne; Gibert (2003: 167) nazywa je taktownie „too casual”. Różnic doszukiwano się albo w emfazie, wzmocnieniu znaczenia czasownika podstawowego (tak Jebb w swojej edycji Sofoklesa i Finglass 2007: 270), albo – wprost przeciwnie – w jego osłabieniu (tak Casabona 1966: 96–97: „dans ἐκθύω, l’idée de sacrifice n’est pas absente, mais passe au second plan”). Jednak czasownik złożony ἐκθύω może mieć inne znaczenie niż θύω, jeśli występuje w stronie zwrotnej (Gibert 2003: 167–172; za nim Finglass 2007: 270) i oznacza wówczas „przebłagać za pomocą ofiary”. W komentowanym passusie jednak, w stronie czynnej, wydaje się, że jest to synonim dla θύω. Finglass (2007: 270) upiera się, że prefiks przyimkowy „wzmacnia” znaczenie czasownika (cokolwiek to znaczy).

573: θύματ[α] – „ofiara”, w tym miejscu: „akt składania ofiary”. Kells (1973: 127) twierdzi, że to jest to samo co θυσία i można się z tym zgodzić, ponieważ najczęściej θῦμα oznacza to, co jest składane w ofierze: zwierzę, części zwierzęcia przeznaczone na spalenie lub – jak poniżej w wersie 634 – owoce. Tak tłumaczy to Suda (s.v. βωμολόχος): τὰ ἐν τοῖς βωμοῖς ἐπιτιθέμενα θύματα. W tym miejscu jest t o jednak ofiara w najszerszym znaczeniu tego słowa: cały akt składania ofiary.

Electra 575-576

Ciąg dalszy mowy Elektry na temat ofiary Ifigenii. W tekście zajmującym zaledwie dziesięć wersów Elektra trzykrotnie nazywa śmierć swej siostry ofiarą. W przeciwieństwie do Klitajmestry, która chętniej mówi o „śmierci” córki. Przechodząc następnie do zabójstwa Agamemnona przez Klitajmestrę, Elektra nie mówi już o ofierze, ale o zabójstwie (w. 579: τούτου θανεῖν / χρῆν αὐτὸν οὕνεκ᾽ ἐκ σέθεν). Tak samo zresztą jak dalej o prawie odpłacania śmiercią za śmierć (w. 582–583: εἰ γὰρ κτενοῦμεν ἄλλον ἀν᾽ ἄλλου, σύ τοι / πρώτη θάνοις ἄν, εἰ δίκης γε τυγχάνοις), którego sama Klitajmestra zostanie pierwszą sprawiedliwą ofiarą.

Ἀνθ᾽ ὧν, βιασθεὶς πολλὰ κἀντιβάς, μόλις ἔθυσεν αὐτήν, οὐχὶ Μενέλεω χάριν.

W końcu dla nich, przymuszony, choć bardzo się wzbraniał, Złożył ją w ofierze, nie dla Menelaosa.

Electra 630-636

Zakończenie długiej kłótni i wymiany argumentów między Elektrą i Klitajmestrą, która zamierza modlić się i składać ofiary (θῦσαί) i dlatego prosi córkę o „zbożne milczenie” (εὐφημία). Kontekst wyraźnie wskazuje, że Klitajmestra składa Apollonowi ofiary (θύματα) z różnych owoców (πάγκαρπ[α]), a nie krwawe. Θύω oznacza składanie każdej ofiary, nie tylko krwawej. Należy jednak to zastosowanie odnotować.

ΚΛΥΤΑΙΜΗΣΤΡΑ: Οὔκουν ἐάσεις οὐδ᾽ ὑπ᾽ εὐφήμου βοῆς θῦσαί μ᾽, ἐπειδὴ σοί γ᾽ ἐφῆκα πᾶν λέγειν; ΗΛΕΚΤΡΑ: Ἐῶ, κελεύω, θῦε· μηδ᾽ ἐπαιτιῶ τοὐμὸν στόμ᾽, ὡς οὐκ ἂν πέρα λέξαιμ᾽ ἔτι. ΚΛ.: Ἔπαιρε δὴ σὺ θύμαθ᾽ ἡ παροῦσά μοι πάγκαρπ᾽, ἄνακτι τῷδ᾽ ὅπως λυτηρίους εὐχὰς ἀνάσχω δειμάτων ἃ νῦν ἔχω.

KLITAJMESTRA: Czy nie pozwolisz mi złożyć ofiar pośród słów stosownych, Skoro ja wszystko pozwoliłam ci już powiedzieć? ELEKTRA: Pozwalam. Proszę. Składaj ofiary. Nic już nie zarzucaj Moim ustom, ponieważ nic już więcej nie zamierzam mówić. K.: Podaj mi na ofiary, moja towarzyszko, Różne owoce, abym wzniosła do tego władcy modlitwy O uwolnienie od obaw, które mam teraz.

Electra 1422-1423

Antystrofa druga z eksodosu – chór wskazuje na Orestesa i Pyladesa, którzy wychodzą zza skene po dokonaniu mordu na Klitajmestrze, zbroczeni krwią. Chór nazywa mord „ofiarą Aresa”.

Καὶ μὴν πάρεισιν οἵδε· φοινία δὲ χεὶρ στάζει θυηλῆς Ἄρεος, οὐδ᾽ ἔχω ψέγειν.

Oto oni! Krwawa dłoń Ocieka ofiarną krwią Aresa, ale nie mogę ich ganić.

1423: θυηλῆς Ἄρεος – „ofiarą Aresa”, dosłownie „z ofiary dla Aresa”: θυηλῆς partytywnie. Θυηλή – rzeczownik rzadko występujący w singularis (S. fr. 208.6 oraz Ap. Rhod. 1.420 i 4.247) i w tej formie stanowiący synonim dla θῦμα – „to, co jest spalane na ofiarę” (u Hesychiosa s.v. θυηλήν mamy wyjaśnienie: θυσίαν). W pluralis natomiast, zdniem Casabony (1966: 122), θυηλαί należy traktować jako przymiotnik z eliptycznym μοῖραι na określenie „części zwierzęcia, które się spala na ofiarę” (u Hesychiosa s.v. θυηλάς wyjaśnione jest jako: ἀπαρχάς).