Eschilo. Prometheus vinctus (Προμηθεὺς δεσμώτης, Prometeo incatenato)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Prometeo incatenato è un'opera che solleva molte questioni e provoca difficoltà interpretative - dal problema della paternità contestata, passando per la datazione incerta, fino alle soluzioni sceniche (il numero di attori e il possibile uso di una marionetta nella prima scena) e ideologiche (il modo in cui viene presentato Zeus). Tutte queste questioni hanno una lunga storia di dispute scientifiche, una vasta letteratura sull'argomento e - purtroppo - la maggior parte di esse sono ancora lontane da conclusioni che sarebbero accettate all'unanimità dagli studiosi. Non è compito di questa breve introduzione impegnarsi in una discussione critica dei vari punti di vista, e nemmeno riassumere le loro tesi più importanti. Le monografie più importanti sulla tragedia greca e/o sulle opere di Eschilo (per esempio Lesky e Chodkowski) le forniranno succintamente, insieme a tutti i riferimenti bibliografici necessari. Senza prendere posizione nella disputa sulla paternità del dramma da parte di Eschilo, ai fini di questa introduzione assumo che sia stato messo in scena ad Atene tra il 467 e il 465 (Chodkowski 1994: 289-290).

Il tema del sacrificio in questa tragedia, definita da Silver un "dramma cosmogonico", appare solo una volta nel discorso di Prometeo nel secondo epeisodion. A parte questo breve passus non ci sono nel testo riferimenti metaforici o metonimici diretti o anche indiretti a temi o terminologie sacrificali. Il testo, a parte il passus indicato, non contiene un solo termine tecnico connesso in qualche modo con la terminologia sacrificale.

Testo greco come edito: West (1992a).

493–499:

Passo dal secondo epeisodion, dalla seconda parte del discorso di Prometeo, in cui enumera i benefici che ha portato agli uomini. Il tema del sacrificio come uno dei doni di Prometeo all'umanità appare nel contesto dei doni mantici - anche se la descrizione si riferisce al rituale del sacrificio e menziona i dettagli tecnici del procedimento rituale, è solo nel contesto mantico. L'"invenzione" dell'olocausto è tradizionalmente attribuita a Prometeo (Hes. Th. 535-537; Plin. HN 7, 209; cfr. Griffith 1983: 176 con citazione di Eitrem 1946: 14-19). Il sacrificio qui descritto da Eschilo è un sacrificio di divinazione; in alternativa, si può supporre che egli includa nell'opera solo quegli elementi che rimangono in connessione con il processo di divinazione, combinato con un sacrificio di sangue. Entrambi questi doni - sacrificio e divinazione - rientrano nella categoria delle abilità technai (v. 506: πᾶσαι τέχναι βροτοῖσιν ἐκ Προμηθέως). Prometeo è un maestro di tecniche sacrificali e divinatorie, non di principi di pietà (Griffith 1983: 176). Una sorta di "inversione" e allo stesso tempo un complemento alla descrizione della divinazione dai sacrifici bruciati nel processo empiromantico è la scena in S. Ant. versi 1005-1020 (vedi il mio commento su questo passus più avanti). Nel sacrificio lì descritto, come interpretato da Tiresia, tutti i presagi sono sfavorevoli, e gli elementi della mantide sacrificale menzionati nel discorso di Prometeo sono mancati. Questo passus non ha finora attirato particolare attenzione da parte dei commentatori negli studi classici (vedi Harry 1905: 218-219; Thomson 1932: 158; alcune frasi in: Podlecki 2005: 178 e Rose 1957a: 282), nessuno di loro accentuando l'accumulo di terminologia tecnica sacrificale-mantica.

σπλάγχνων τε λειότητα, καὶ χροιὰν τίνα ἔχουσ᾽ ἂν εἴη δαίμοσιν πρὸς ἡδονὴν λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίανκνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτὰ καὶ μακρὰν ὀσφῦν πυρώσας δυστέκμαρτον εἰς τέχνην ὥδωσα θνητούς, καὶ φλογωπὰ σήματα ἐξωμμάτωσα, πρόσθεν ὄντ᾽ ἐπάργεμα.

[I was the one who pointed them out] [...]. And the smoothness of the splanchness and what color the yellow might be, That it may please the gods, and the various shapes of the lobe [of the liver]; And also the parts of animals, hidden in fat, and the long tail, Having burned for a sacrifice, to hard skill I led the mortal and at the soothsaying signs from the flame, Previously incomprehensible, I opened their eyes.

493: σπλάγχνων τε λειότητα - "smoothness of splanchna"; splanchna, i.e. entrails, offal - especially liver. Cf. E. El. 827: λοβὸς μὲν προσῆν σπλάνχνοις (cf. comment ad loc. and below on v. 495). Splanchna as a technical term belong simultaneously to the language of mantics and sacrifice. The cutting out, the mantic examination, the roasting on the altar fire, and the eating of the splanchna are part of the sacrificial ritual throughout. The examination of the entrails with a view to obtaining omens is, on the one hand, an autonomous mantic activity, and on the other, an important component of the sacrificial process. In the process of divination, the physical state - "smoothness," the absence of defects or damage - was a subject of particular importance and attention (Furley, Gysembergh 2015: 11, 22; Rose 1957a: 282).

495: χολή - "bile" e/o "cistifellea". Lascio "bile" nella traduzione per motivi stilistici ed eufonici. "Sacco biliare" è di solito χολαί (pl., vedi LSJ, s.v.), ma non del tutto (cfr. ad esempio S. El. 828 o Arist. HA 506a20). Il passus in questione richiama l'attenzione su una sola caratteristica della χολή presa in considerazione nel processo di divinazione: χροιά - può essere un colore, ma può anche essere semplicemente "potop" (Furley, Gysembergh 2015: 11; D. Collins 2008: 322). La categoria del colore può riferirsi sia alla cistifellea che alla bile stessa, la qualità di superficie - solo alla cistifellea. È anche possibile l'uso metonimico della parola bile (χολή) per designare la cistifellea (χολαί), come avviene anche oggi nel linguaggio quotidiano. Fondamentalmente, il passus riguarda in generale l'aspetto, la condizione, la qualità dell'organo interno, sia in termini di colore che nel suo insieme. Secondo William Furley e Victor Gysembergh (2015: 22), nello studio mantalistico della bile, il punto è che il sacco è ben riempito di bile, il che sembra confermare l'ambiguità voluta delle nozioni discusse nei passi commentati. Solo una cistifellea piena di bile ha il giusto colore, forma e superficie integra.

495: λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίαν - "le varie forme del lobo [del fegato]". Λοβός è generalmente un 'lobo', un 'lembo' - del padiglione auricolare, per esempio; in relazione a splanchna si riferisce sempre al fegato come oggetto primario della ricerca mantica, o all'intero organo badato - il fegato compresa la bile (vedi Rose 1957a: 282, commento a χολή). Ποικίλη εὐμορφία significa metaforicamente "varietà di belle forme" piuttosto che letteralmente "varietà di belle forme". (cfr. LSJ, s.v. III).

496: κνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτά - κῶλα, "parti" [dell'animale sacrificale] - qui quanto μηρία - femori, arrotolati (ξυγκαλυπτά) in κνίση, grasso o peritoneo (cf. Hes. Th. 541, S. Ant. 1011 - καλυπτῆς πιμελῆς - con commento, vedi Rose 1957a: 282).

497-498: μακρὰν / ὀσφῦν - "coda lunga"; de facto: osso della coda insieme alla coda, cioè tanto quanto ἱερὸν ὀστοῦν, latino os sacrum, un termine anatomico (Podlecki 2005: 178; vedi van Straten 1988: 59-60 con una dettagliata descrizione anatomica). La coda insieme all'osso sacro era una parte necessaria bruciata per gli dei durante il sacrificio. Un buon segno era l'arricciarsi della coda bruciata verso l'alto (van Straten 1995: 190 e van Straten 1988: 61-67).

497: πυρώσας - "aver bruciato per un sacrificio"; verbo πυρόω - qui quanto καίω: "bruciare", letteralmente: "mettere nel fuoco". Nel contesto di questo passus è, da un lato, tanto quanto θύω - "bruciare per un sacrificio", "trasformare in fumo", dall'altro lato - un riferimento all'empireo: divinazione dalla schiuma (cfr. il commento al v. 498).

498: φλογωπὰ σήματα - "segni premonitori dalla fiamma". Il passus si riferisce all'empiromanzia - divinazione dall'osservazione del processo di combustione delle parti dell'animale sacrificale poste sull'altare, la loro reazione alla fiamma e/o il fuoco stesso, la sua forza, forma e aspetto generale (Stengel 1898: 58; Parke 1967: 184, Johnston 2008: 98). Nell'atto empiromantico di divinazione nell'Antigone di Sofocle (vv. 1008-1009 e 1020, vedi coautori), il fuoco non appare affatto, che di per sé è il peggior segno possibile. La divinazione del fuoco a Tebe è menzionata non solo da Sofocle (so in OT 21), ma anche da Erodoto (8. 134: τοῦτο μὲν τῷ ᾿Ισμηνίῳ Ἀπόλλωνι ἐχρήσατο, ἔστι δὲ κατά περ ἐν Ὀλυμπίῃ ἐμπύροισι αὐτόθι χρηστηριάζεσθαι); mentre Pindaro attesta questa pratica a Olimpia sul famoso altare di Zeus (Ol. 8.1-7: μάντιες ἄνδρες / ἐμπύροις τεκμαιρόμενοι e, molto probabilmente, anche 6.68-74, dove il termine stesso empyra non compare; cfr. Parke 1967: 184). Apollonio di Rodi (1.145, cfr. 1. 437) elenca "l'osservazione dei segni dai flotsam" - ἔμπυρα σήματ᾽ ἰδέσθαι - accanto alla divinazione dal volo degli uccelli (οἰωνούς τ᾽ ἀλέγειν) come due componenti delle abilità profetiche (θεοπροπία) di Idmon. 19 Il processo di divinazione dalle fiamme può essere stato accompagnato da altri rituali: il versamento di offerte liquide (E. IA 59: δι᾽ ἐμπύρων σπονδὰς καθεῖναι) o il lancio di una maledizione (più tardi, in Polibio 16.31.7: κατάρας ἐπὶ ἐμπύρων ποιεῖσθαι). Altre attestazioni: A. Ch. 485, E. El. 405, IT 16, Ph. 1255. Cfr. anche Suda (s.v.): Ἔμπυρα, τὰ καιόμενα ἱερεῖα. ἔστι δὲ σημεῖα ἐν τούτοις ἀποδεδειγμένα e Hesychios (s.v. θυοσκόος): οἱ δὲ τὸν δι᾽ ἐμπύρων ἱερῶν τὰ σημαινόμενα νοοῦντα.

Prometheus in Fetters is a work that raises many questions and causes interpretation difficulties - from the problem of the disputed authorship, through the uncertain dating, to the stage solutions (the number of actors and the possible use of a puppet in the first scene) and ideological solutions (the way Zeus is presented). All of these issues have a long history of scientific disputes, a vast literature on the subject, and - unfortunately - most of them are still far from conclusions that would be unanimously accepted by scholars. It is not the task of this short introduction to engage in a critical discussion of the various views, or even to summarize their most important theses. The most important monographs on Greek tragedy and/or the works of Aeschylus (e.g. Lesky and Chodkowski) will succinctly provide them, along with all the necessary bibliographical references. Without taking a stand in the dispute about Aeschylus' authorship of the drama, for the purpose of this introduction I assume that it was staged in Athens between 467 and 465 (Chodkowski 1994: 289-290).

The theme of sacrifice in this tragedy, called by Silver a "cosmogonic drama", appears only once in Prometheus' speech in the second epeisodion. Apart from this short passus there are no direct or even indirect metaphorical or metonymic references to sacrificial themes or terminology in the text. The text, apart from the indicated passus, does not contain a single technical term connected in any way with sacrificial terminology.

Greek text as edited: West (1992a).

493–499:

Passus from the second epeisodion, from the second part of Prometheus' speech, in which he enumerates the benefits he brought to people. The theme of sacrifice as one of Prometheus' gifts to mankind appears in the context of the mantic gifts - although the description refers to the ritual of sacrifice and mentions the technical details of the ritual procedure, it is only in the mantic context. "Invention" of the burnt offering is traditionally attributed to Prometheus (Hes. Th. 535-537; Plin. HN 7, 209; cf. Griffith 1983: 176 with citation to Eitrem 1946: 14-19). The sacrifice described here by Aeschylus is a divination sacrifice; alternatively, it can be assumed that he includes in the op-ed only those elements that remain in connection with the process of divination, combined with a blood sacrifice. Both of these gifts - sacrifice and divination - fall into the category of technai skills (v. 506: πᾶσαι τέχναι βροτοῖσιν ἐκ Προμηθέως). Prometheus is a teacher of sacrificial and divination techniques, not principles of piety (Griffith 1983: 176). A kind of "reversal" and at the same time a complement to the description of divination from burning sacrifices in the empyromantic process is the scene in S. Ant. verses 1005-1020 (see my commentary on this passus below). In the sacrifice described there, as interpreted by Tiresias, all the omens are unfavorable, and the elements of the sacrificial mantis mentioned in Prometheus' speech are missed. This passus has so far attracted no special attention from commentators in classical studies (see Harry 1905: 218-219; Thomson 1932: 158; a few sentences in: Podlecki 2005: 178 and Rose 1957a: 282), none of them accentuating the accumulation of technical sacrificial-mantic terminology.

σπλάγχνων τε λειότητα, καὶ χροιὰν τίνα ἔχουσ᾽ ἂν εἴη δαίμοσιν πρὸς ἡδονὴν λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίανκνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτὰ καὶ μακρὰν ὀσφῦν πυρώσας δυστέκμαρτον εἰς τέχνην ὥδωσα θνητούς, καὶ φλογωπὰ σήματα ἐξωμμάτωσα, πρόσθεν ὄντ᾽ ἐπάργεμα.

[I was the one who pointed them out] [...]. And the smoothness of the splanchness and what color the yellow might be, That it may please the gods, and the various shapes of the lobe [of the liver]; And also the parts of animals, hidden in fat, and the long tail, Having burned for a sacrifice, to hard skill I led the mortal and at the soothsaying signs from the flame, Previously incomprehensible, I opened their eyes.

493: σπλάγχνων τε λειότητα - "smoothness of splanchna"; splanchna, i.e. entrails, offal - especially liver. Cf. E. El. 827: λοβὸς μὲν προσῆν σπλάνχνοις (cf. comment ad loc. and below on v. 495). Splanchna as a technical term belong simultaneously to the language of mantics and sacrifice. The cutting out, the mantic examination, the roasting on the altar fire, and the eating of the splanchna are part of the sacrificial ritual throughout. The examination of the entrails with a view to obtaining omens is, on the one hand, an autonomous mantic activity, and on the other, an important component of the sacrificial process. In the process of divination, the physical state - "smoothness," the absence of defects or damage - was a subject of particular importance and attention (Furley, Gysembergh 2015: 11, 22; Rose 1957a: 282).

495: χολή - "bile" and/or "gall bladder". I leave "bile" in the translation for stylistic and euphonic reasons. "Gall sac" is usually χολαί (pl., see LSJ, s.v.), but not altogether (cf. e.g. S. El. 828 or Arist. HA 506a20). The passus in question draws attention to only one feature of χολή taken into account in the process of divination: χροιά - it can be a color, but it can also simply be "potop" (Furley, Gysembergh 2015: 11; D. Collins 2008: 322). The category of color can refer to both the gallbladder and the bile itself, the quality of surface - only the gallbladder. It is also possible The metonymic use of the word bile (χολή) to designate the gall bladder (χολαί), as is also the case in everyday language today. Basically, the passus is generally about the appearance, condition, quality of the internal organ, both in terms of color and as a whole. According to William Furley and Victor Gysembergh (2015: 22), in the mantal study of bile, the point is that the sac is well filled with bile, which seems to confirm the intended ambiguity of the discussed notions in the commented passages. Only a gallbladder that is filled with bile has the right colour, shape and undamaged surface.

495: λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίαν - "the various shapes of the lobe [of the liver]". Λοβός is generally a 'lobe', a 'flap' - of the auricle, for example; in relation to splanchna it always refers to the liver as the primary object of mantic research, or to the whole of the given organ - the liver including bile (see Rose 1957a: 282, commentary on χολή). Ποικίλη εὐμορφία means metaphorically "variety of beautiful shapes" rather than literally "variety of beautiful shapes". (cf. LSJ, s.v. III).

496: κνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτά - κῶλα, "parts" [of the sacrificial animal] - here as much as μηρία - femurs, rolled (ξυγκαλυπτά) into κνίση, fat or peritoneum (cf. Hes. Th. 541, S. Ant. 1011 - καλυπτῆς πιμελῆς - with commentary, see Rose 1957a: 282).

497-498: μακρὰν / ὀσφῦν - "long tail"; de facto: tail bone together with the tail, i.e. as much as ἱερὸν ὀστοῦν, Latin os sacrum, an anatomical term (Podlecki 2005: 178; see van Straten 1988: 59-60 with a detailed anatomical description). The tail together with the tailbone was a necessary part burnt for the gods during sacrifice. A good sign was the curling of the burnt tail upwards (van Straten 1995: 190 and van Straten 1988: 61-67).

497: πυρώσας - "having burned for a sacrifice"; verb πυρόω - here as much as καίω: "to burn", literally: "to put into the fire". In context of this passus is, on the one hand, as much as θύω - "to burn for a sacrifice", "to turn into smoke", on the other hand - a reference to empyrean: divination from the froth (cf. the commentary below on v. 498).

498: φλογωπὰ σήματα - "foretelling signs from the flame". The passus refers to empyromancy - divination from observation of the burning process of the parts of the sacrificial animal laid on the altar, their reaction to the flame and/or the fire itself, its strength, shape and general appearance (Stengel 1898: 58; Parke 1967: 184, Johnston 2008: 98). In the empyromantic act of divination in Sophocles' Antigone (vv. 1008-1009 and 1020, see coauthors), fire does not appear at all, which in itself is the worst possible sign. Fire divination at Thebes is mentioned not only by Sophocles (so in OT 21), but also by Herodotus (8.134: τοῦτο μὲν τῷ ᾿Ισμηνίῳ Ἀπόλλωνι ἐχρήσατο, ἔστι δὲ κατά περ ἐν Ὀλυμπίῃ ἐμπύροισι αὐτόθι χρηστηριάζεσθαι); while Pindar attests this practice at Olympia on the famous altar of Zeus (Ol. 8.1-7: μάντιες ἄνδρες / ἐμπύροις τεκμαιρόμενοι and, most probably, also 6.68-74, where the term empyra itself does not appear; see Parke 1967: 184). Apollonios of Rhodes (1.145, cf. 1.437) lists "observing signs from the flotsam" - ἔμπυρα σήματ᾽ ἰδέσθαι - alongside divination from the flight of birds (οἰωνούς τ᾽ ἀλέγειν) as two components of Idmon's prophetic skills (θεοπροπία).19 The process of divination from flames may have been accompanied by other rituals: the pouring out of liquid offerings (E. IA 59: δι᾽ ἐμπύρων σπονδὰς καθεῖναι) or the casting of a curse (later, in Polybius 16.31.7: κατάρας ἐπὶ ἐμπύρων ποιεῖσθαι). Other attestations: A. Ch. 485, E. El. 405, IT 16, Ph. 1255. Cf. also Suda (s.v.): Ἔμπυρα, τὰ καιόμενα ἱερεῖα. ἔστι δὲ σημεῖα ἐν τούτοις ἀποδεδειγμένα and Hesychios (s.v. θυοσκόος): οἱ δὲ τὸν δι᾽ ἐμπύρων ἱερῶν τὰ σημαινόμενα νοοῦντα.

495: λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίαν - "różne kształty płata [wątroby]". Λοβός to na ogół 'płat', 'płat' - na przykład małżowiny usznej; w odniesieniu do splanchny odnosi się zawsze do wątroby jako podstawowego obiektu badań mantycznych lub do całego badanego organu - wątroby wraz z żółcią (zob. Rose 1957a: 282, komentarz do χολή). Ποικίλη εὐμορφία oznacza raczej metaforycznie "różnorodność pięknych kształtów" niż dosłownie "różnorodność pięknych kształtów". (por. LSJ, s.v. III).

496: κνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτά - κῶλα, "części" [zwierzęcia ofiarnego] - tu aż μηρία - kości udowe, zwinięte (ξυγκαλυπτά) w κνίση, tłuszcz lub otrzewną (por. Hes. Th. 541, S. Ant. 1011 - καλυπτῆς πιμελῆς - z komentarzem zob. Rose 1957a: 282).

497-498: μακρὰν / ὀσφῦν - "długi ogon"; de facto: kość ogonowa wraz z ogonem, czyli tyle, co ἱερὸν ὀστοῦν, łacińskie os sacrum, termin anatomiczny (Podlecki 2005: 178; szczegółowy opis anatomiczny zob. van Straten 1988: 59-60). Ogon wraz z kością ogonową był niezbędnym elementem spalanym dla bogów podczas składania ofiar. Dobrym znakiem było zawinięcie spalonego ogona do góry (van Straten 1995: 190 i van Straten 1988: 61-67).

497: πυρώσας - "spaliwszy na ofiarę"; czasownik πυρόω - tu tyle co καίω: "spalić", dosł: "włożyć do ognia". W kontekście tego passusu jest z jednej strony tyle, co θύω - "spalić na ofiarę", "zamienić w dym", z drugiej zaś - odniesienie do empyrei: wróżenie z piany (por. poniższy komentarz do w. 498).

498: φλογωπὰ σήματα - "przepowiadanie znaków z płomienia". Passus odnosi się do empyromancji - wróżenia na podstawie obserwacji procesu spalania części zwierzęcia ofiarnego ułożonego na ołtarzu, ich reakcji na płomień i/lub samego ognia, jego siły, kształtu i ogólnego wyglądu (Stengel 1898: 58; Parke 1967: 184, Johnston 2008: 98). W empyromantycznym akcie wróżenia w Antygonie Sofoklesa (w. 1008-1009 i 1020, zob. współautorzy) ogień w ogóle się nie pojawia, co samo w sobie jest najgorszym możliwym znakiem. O wróżeniu z ognia w Tebach wspomina nie tylko Sofokles (sow OT 21), ale także Herodot (8. 134: τοῦτο μὲν τῷ ᾿Ισμηνίῳ Ἀπόλλωνι ἐχρήσατο, ἔστι δὲ κατά περ ἐν Ὀλυμπίῃ ἐμπύροισι αὐτόθι χρηστηριάζεσθαι); natomiast Pindar poświadcza tę praktykę w Olimpii na słynnym ołtarzu Zeusa (Ol. 8,1-7: μάντιες ἄνδρες / ἐμπύροις τεκμαιρόμενοι i, najprawdopodobniej, także 6,68-74, gdzie sam termin empyra nie występuje; zob. Parke 1967: 184). Apollonios z Rodos (1.145, por. 1. 437) wymienia "obserwowanie znaków z flotsamu" - ἔμπυρα σήματ᾽ ἰδέσθαι - obok wróżenia z lotu ptaków (οἰωνούς τ᾽ ἀλέγειν) jako dwa składniki umiejętności prorockich Idmona (θεοπροπία). 19 Procesowi wróżenia z płomieni mogły towarzyszyć inne rytuały: wylewanie płynnych ofiar (E. IA 59: δι᾽ ἐμπύρων σπονδὰς καθεῖναι) lub rzucanie klątwy (później, w Polybius 16.31.7: κατάρας ἐπὶ ἐμπύρων ποιεῖσθαι). Inne poświadczenia: A. Ch. 485, E. El. 405, IT 16, Ph. 1255. Por. też Suda (s.v.): Ἔμπυρα, τὰ καιόμενα ἱερεῖα. ἔστι δὲ σημεῖα ἐν τούτοις ἀποδεδειγμένα oraz Hesychios (s.v. θυοσκόος): οἱ δὲ τὸν δι᾽ ἐμπύρων ἱερῶν τὰ σημαινόμενα νοῦντα.

493–499:

Passus z drugiego epeisodionu, z drugiej części mowy Prometeusza, w której wylicza on dobrodziejstwa, jakie przyniósł ludziom. Motyw ofiary jako jednego z darów Prometeusza dla ludzkości pojawia się w kontekście darów mantycznych - choć opis odnosi się do rytuału składania ofiar i wspomina o technicznych szczegółach procedury rytualnej, to jednak tylko w kontekście mantycznym. "Wynalezienie" ofiary całopalnej tradycyjnie przypisuje się Prometeuszowi (Hes. Th. 535-537; Plin. HN 7, 209; por. Griffith 1983: 176 z cytatem do Eitrem 1946: 14-19). Opisywana tu przez Ajschylosa ofiara jest ofiarą wróżbiarską; alternatywnie można przyjąć, że włącza on do opinii tylko te elementy, które pozostają w związku z procesem wróżbiarstwa, połączonym z ofiarą krwi. Oba te dary - ofiara i wróżbiarstwo - należą do kategorii umiejętności technai (w. 506: πᾶσαι τέχναι βροτοῖσιν ἐκ Προμηθέως). Prometeusz jest nauczycielem technik ofiarniczych i wróżbiarskich, a nie zasad pobożności (Griffith 1983: 176). Swego rodzaju "odwróceniem", a zarazem uzupełnieniem opisu wróżenia z płonących ofiar w procesie empyromantycznym jest scena w S. Ant. wersety 1005-1020 (zob. mój komentarz do tego passusu poniżej). W opisanej tam ofierze, zgodnie z interpretacją Tejrezjasza, wszystkie omeny są niekorzystne, a wspomniane w mowie Prometeusza elementy ofiarnej mantyki są chybione. Passus ten nie przyciągał dotychczas szczególnej uwagi komentatorów w studiach klasycznych (zob. Harry 1905: 218-219; Thomson 1932: 158; kilka zdań w: Podlecki 2005: 178 i Rose 1957a: 282), żaden z nich nie akcentuje nagromadzenia technicznej terminologii ofiarniczo-mantycznej.

σπλάγχνων τε λειότητα, καὶ χροιὰν τίνα ἔχουσ᾽ ἂν εἴη δαίμοσιν πρὸς ἡδονὴν λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίανκνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτὰ καὶ μακρὰν ὀσφῦν πυρώσας δυστέκμαρτον εἰς τέχνην ὥδωσα θνητούς, καὶ φλογωπὰ σήματα ἐξωμμάτωσα, πρόσθεν ὄντ᾽ ἐπάργεμα.

[To ja je wskazałem] [...]. I gładkość szparki, i kolor żółci, i różne kształty płatów wątroby; a także części zwierząt, ukryte w tłuszczu, i długi ogon, spalony na ofiarę, do twardej umiejętności. Prowadziłem śmiertelnych i na znaki soothsaying z płomienia, Wcześniej niezrozumiałe, otworzyłem ich oczy.

493: σπλάγχνων τε λειότητα - "gładkość splanchny"; splanchna, tj. wnętrzności, podroby - zwłaszcza wątroba. Por. E. El. 827: λοβὸς μὲν προσῆν σπλάνχνοις (por. komentarz ad loc. i poniżej do w. 495). Splanchna jako termin techniczny należy jednocześnie do języka mantyki i ofiary. Wycinanie, badanie mantyczne, pieczenie w ogniu ołtarzowym i spożywanie splanchny są częścią rytuału ofiarnego przez cały czas jego trwania. Badanie wnętrzności w celu uzyskania wróżb jest z jednej strony autonomiczną czynnością mantyczną, a z drugiej ważnym elementem procesu ofiarnego. In the process of divination, the physical state - "smoothness," the absence of defects or damage - was a subject of particular importance and attention (Furley, Gysembergh 2015: 11, 22; Rose 1957a: 282).

495: χολή - "żółć" i/lub "woreczek żółciowy". "Żółć" pozostawiam w przekładzie ze względów stylistycznych i eufonicznych. "Woreczek żółciowy" to zwykle χολαί (pl., zob. LSJ, s.v.), ale nie w całości (por. np. S. El. 828 lub Arist. HA 506a20). Omawiany passus zwraca uwagę na tylko jedną cechę χολή braną pod uwagę w procesie wróżenia: χροιά - może to być kolor, ale może to być też po prostu "powierzchnia" (Furley, Gysembergh 2015: 11; D. Collins 2008: 322). Kategoria koloru może odnosić się zarówno do pęcherzyka żółciowego, jak i do samej żółci, jakość powierzchni - tylko do pęcherzyka żółciowego. Możliwe jest również. metonimiczne użycie słowa żółć (χολή) na oznaczenie woreczka żółciowego (χολαί), jak to ma miejsce również współcześnie w języku potocznym. Zasadniczo w passusie chodzi ogólnie o wygląd, stan, jakość narządu wewnętrznego, zarówno pod względem koloru, jak i jako całości. Według Williama Furleya i Victora Gysembergha (2015: 22) w mantualnym badaniu żółci chodzi o to, by woreczek był dobrze wypełniony żółcią, co zdaje się potwierdzać zamierzoną wieloznaczność omawianych pojęć w komentowanych fragmentach. Tylko pęcherzyk żółciowy, który jest wypełniony żółcią, ma odpowiedni kolor, kształt i nieuszkodzoną powierzchnię.

495: λοβοῦ τε ποικίλην εὐμορφίαν - "różne kształty płata [wątroby]". Λοβός to na ogół 'płat', 'płat' - na przykład małżowiny usznej; w odniesieniu do splanchny odnosi się zawsze do wątroby jako podstawowego obiektu badań mantycznych lub do całego badanego organu - wątroby wraz z żółcią (zob. Rose 1957a: 282, komentarz do χολή). Ποικίλη εὐμορφία oznacza raczej metaforycznie "różnorodność pięknych kształtów" niż dosłownie "różnorodność pięknych kształtów". (por. LSJ, s.v. III).

496: κνίσῃ τε κῶλα ξυγκαλυπτά - κῶλα, "części" [zwierzęcia ofiarnego] - tu aż μηρία - kości udowe, zwinięte (ξυγκαλυπτά) w κνίση, tłuszcz lub otrzewną (por. Hes. Th. 541, S. Ant. 1011 - καλυπτῆς πιμελῆς - z komentarzem zob. Rose 1957a: 282).

497-498: μακρὰν / ὀσφῦν - "długi ogon"; de facto: kość ogonowa wraz z ogonem, czyli tyle, co ἱερὸν ὀστοῦν, łacińskie os sacrum, termin anatomiczny (Podlecki 2005: 178; szczegółowy opis anatomiczny zob. van Straten 1988: 59-60). Ogon wraz z kością ogonową był niezbędnym elementem spalanym dla bogów podczas składania ofiar. Dobrym znakiem było zawinięcie spalonego ogona do góry (van Straten 1995: 190 i van Straten 1988: 61-67).

497: πυρώσας - "spaliwszy na ofiarę"; czasownik πυρόω - tu tyle co καίω: "spalić", dosł: "włożyć do ognia". W kontekście tego passusu jest z jednej strony tyle, co θύω - "spalić na ofiarę", "zamienić w dym", z drugiej zaś - odniesienie do empyrei: wróżenie z piany (por. komentarz poniżej do w. 498).

498: φλογωπὰ σήματα - "przepowiadanie znaków z płomienia". Passus odnosi się do empyromancji - wróżenia na podstawie obserwacji procesu spalania części zwierzęcia ofiarnego ułożonego na ołtarzu, ich reakcji na płomień i/lub samego ognia, jego siły, kształtu i ogólnego wyglądu (Stengel 1898: 58; Parke 1967: 184, Johnston 2008: 98). W empyromantycznym akcie wróżenia w Antygonie Sofoklesa (w. 1008-1009 i 1020, zob. współautorzy) ogień w ogóle się nie pojawia, co samo w sobie jest najgorszym możliwym znakiem. O wróżeniu z ognia w Tebach wspomina nie tylko Sofokles (sow OT 21), ale także Herodot (8. 134: τοῦτο μὲν τῷ ᾿Ισμηνίῳ Ἀπόλλωνι ἐχρήσατο, ἔστι δὲ κατά περ ἐν Ὀλυμπίῃ ἐμπύροισι αὐτόθι χρηστηριάζεσθαι); natomiast Pindar poświadcza tę praktykę w Olimpii na słynnym ołtarzu Zeusa (Ol. 8,1-7: μάντιες ἄνδρες / ἐμπύροις τεκμαιρόμενοι i, najprawdopodobniej, także 6,68-74, gdzie sam termin empyra nie występuje; zob. Parke 1967: 184). Apollonios z Rodos (1.145, por. 1. 437) wymienia "obserwowanie znaków z flotsamu" - ἔμπυρα σήματ᾽ ἰδέσθαι - obok wróżenia z lotu ptaków (οἰωνούς τ᾽ ἀλέγειν) jako dwa składniki umiejętności prorockich Idmona (θεοπροπία). 19 Procesowi wróżenia z płomieni mogły towarzyszyć inne rytuały: wylewanie płynnych ofiar (E. IA 59: δι᾽ ἐμπύρων σπονδὰς καθεῖναι) lub rzucanie klątwy (później, w Polybius 16.31.7: κατάρας ἐπὶ ἐμπύρων ποιεῖσθαι). Inne poświadczenia: A. Ch. 485, E. El. 405, IT 16, Ph. 1255. Por. też Suda (s.v.): Ἔμπυρα, τὰ καιόμενα ἱερεῖα. ἔστι δὲ σημεῖα ἐν τούτοις ἀποδεδειγμένα i Hesychios (s.v. θυοσκόος): οἱ δὲ τὸν δι᾽ ἐμπύρων ἱερῶν τὰ σημαινόμενα νοῦντα.