Athytos
edition published: 2021
language: en
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

ἄθυτος athytos, agg. non sacrificale

Morfologia

La parola appare in due varianti, ἄθυτος e ἄθυστος, l'ultima delle quali ricorre solo nel verso di Simonide (7.56), trasmesso dai manoscritti di Stobaios, altrimenti attestato altrove (Ath. 5.7 = 179d) con la lezione ἄθυτος. È possibile, quindi, che la controversia sia il risultato di un errore o di una reinterpretazione volta a spiegare il lungo prodotto della sillaba pre-finale chiudendola con una consonante (ciò è, peraltro, inutile, poiché la sillaba, pur essendo aperta, può chiaramente essere lunga come in Eur. H. 147). Entrambe le varianti sono chiaramente sinonimi e mostrano una struttura identica: alfa privativum + elemento (-thu- o -thus-) + morfema derivazionale adiectivum verbale + finale. Una tale struttura suggerisce il significato: non bruciata in offerta/non sacrificata/non offerta/non offerta.

Attestazioni

Le relazioni sintattiche in cui la parola entra nelle sue varie occorrenze, così come i contesti in cui appare, testimoniano che o aveva una gamma di vari significati e usi specializzati, o era intesa in modo generico, come vago: incompatibile con le norme rituali associate al sacrificio. La seconda parte dell'alternativa sembra più probabile.

1) In diverse occasioni la parola è attestata in un contesto che non ci permette di dubitare che si riferisca a un rito che, per qualche motivo, non ha avuto luogo:

X. HG. 3.2.22: ἄθυτος ἀπῆλθεν (a proposito di Agis, al quale gli Eoliani non permisero di fare un sacrificio) - se ne andò senza fare un sacrificio. Qui l'aggettivo si riferisce al sostantivo che denota il sacrificatore.

Lys. 25.6.3: ἄθυτα τὰ πάτρια ἱερὰ γίγνεσθαι - secondo la tradizione i riti sacrificali non saranno compiuti.

Lys. 30.20.1: ἱερὰ ἄθυτα τριῶν ταλάντων γεγένηται - non furono fatte offerte del valore di tre talenti. In questo e nel caso precedente l'aggettivo specifica il sostantivo che nomina il rito.

D.H. 8.25: γενέσθαι καὶ ἀθύτους - rimanere senza offerte. Qui l'aggettivo si riferisce agli dei che non riceveranno il dovuto culto.

2) Un derivato del significato 1 è l'uso metonimico di Platone: chi non è stato santificato dal rito sacrificale alle nozze:

Pl. Leg. 841D: ἄθυτα δὲ παλλακῶν σπέρματα καὶ νόθα μὴ σπείρειν - senza eseguire il rito sacrificale [alle nozze] semina tra le ragazze e genera bastardi.

3) Evidente, anche se raro, è l'accostamento della parola in questione con l'aggettivo θύσιμος, che indica il significato inadatto al sacrificio:

Plu. de Isid. 363B: κἂν μίαν ἔχῃ τρίχα μέλαιναν ἢ λευκήν, ἄθυτον ἡγεῖσθαι- θύσιμον γὰρ οὐ φίλον εἶνναι θεοῖς, ἀλλὰ τοὐναντίον (a proposito del sacrificio di un bue rosso in Egitto) - e se ha anche un solo pelo bianco o nero, lo ritengono inadatto al sacrificio. Perché non è ciò che essi considerano adatto al sacrificio ad essere gradito agli dei, ma il contrario.

4) In contrasto con καλὰ τὰ ἱερά (buoni segni, risultanti da sacrifici riusciti) - [un rito] che ha fallito:

Aesch. (3.131; 152): (un'accusa contro Demostene, che aveva mandato un esercito a combattere) ἀθύτων καὶ ἀκαλλιερήτων ὄντων τῶν ἱερῶν - sebbene i sacrifici fossero falliti e i segni fossero cattivi.

5) Nella letteratura ebraica la parola acquista significato: [un rituale] eseguito in contrasto con le norme religiose:

Ph. V.M. 2.107.2: ἄθυτοι θυσίαι - sacrifici contrari ai regolamenti.

LXX Le. 19.7: ἐὰν δὲ βρώσει βρωθῇ τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ, ἄθυτόν ἐστιν - se qualcuno mangia il cibo [del sacrificio] il terzo giorno, esso [il cibo] sarà impuro (ebraico: פִּגּ֥וּל; lat. vulg. impurum).

Il caso dell'uso di Euripide della parola può essere problematico (H. 147): †σὺ δ'† ἀμφὶ τὰν πολύθηρον Δίκτυνναν ἀμπλακίαις ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν τρύχηι; la tradizione filologica vuole che questo passus grammaticalmente complesso sia tradotto come: e tu potresti perdere te stesso a causa della tua trasgressione contro l'animale Diktinna, non avendole offerto un pasto di grano, in sacrificio a lei. I commentatori (Barret 1964: ad loc.; Halleran 1995: ad loc.) concordano che la struttura di ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν è pleonastica. In altre parole, ἀθύτων (nel senso 1) come appendice di πελανῶν non apporta qui nulla che la parola ἀνίερος non faccia. Questo non è un fenomeno insolito nella poesia, quindi l'interpretazione alternativa presentata di seguito, restituendo un significato indipendente all'aggettivo ἄθυτος in questo contesto, è puramente ipotetica.

La frase citata fa parte di un passus più lungo in cui il coro indaga sulle cause della sofferenza di Fedra. Secondo la diagnosi proposta, è dovuto alla trascuratezza del rituale in onore di Diktynna, una dea marginale dal punto di vista ateniese, anche se vicina all'eroina (cfr. Willetts 1962: 179-93. Leggendo questo studio un po' datato, si dovrebbe mantenere una notevole riserva nei confronti delle idee audaci dell'autore). Entrambi, dopo tutto, vengono da Creta. I dettagli del rituale in questione non sono noti, e forse Euripide si riferiva qui solo alla rappresentazione stereotipata di un culto secondario. Caratteristicamente, il rituale doveva essere ridotto all'offerta di πελανός, cioè cibo di grano, incomparabilmente meno prestigioso di qualsiasi sacrificio di sangue. È possibile che l'immagine del rito stesso sia completata dall'aggettivo che, almeno teoricamente, potrebbe significare non destinato ad essere bruciato. Secondo tale interpretazione, la negligenza di Fedra consisterebbe nel fatto che non ha preparato un pasto o una focaccia per la dea degli animali. In tale interpretazione, l'ultimo segmento della frase dovrebbe essere tradotto: non avendo offerto un'offerta di grano a Dictyne come sacrificio non bruciato. Questa comprensione del passus è supportata dalla glossa di Esichio (significato 5): ἀπύρου- ἀθύτου. Σοφοκλῆς Μυσοῖς - senza fuoco = ἀθύτου. Sofocle ne I Mistificatori (fr. 384). Purtroppo non conosciamo il contesto in cui Sofocle usa questa parola.

Forse in un senso simile la parola appare nella sua prima attestazione, in Semonide nella sua Satira sulle donne (fr. 7.56): ἄθυτα δ' ἱρὰ πολλάκις κατεσθίει - spesso divora la carne senza condividerla con gli dei. Il contesto in cui Ateneo lo cita (Ath. 5.7 = 179d) ci permette di concludere che a suo parere ἄθυτος in questo caso si riferisce al cibo non condiviso con gli dei prima di mangiare. Non è quindi direttamente legato al rituale di un sacrificio di tipo thysia (associato inseparabilmente all'uccisione di un animale). Tuttavia, non si può escludere che l'interpretazione dell'erudito sia contraria alle intenzioni dell'autore stesso. In tal caso, sembra accettabile dare all'aggettivo ἄθυτος il significato di 2 (spesso divora la carne dei sacrifici falliti) o 5 (spesso divora il cibo preparato per gli dei). Infine, c'è la possibilità che la parola qui denoti i resti di parti di animali sacrificati agli dei che non sono riusciti a bruciare, sono caduti dall'altare o sono stati strappati da esso (significato 6).

Tre casi di attestazione epigrafica della parola in questione dall'Asia Minore del periodo imperiale si inseriscono probabilmente nel contesto del passus di Semonide:

84.11 - un testo che specifica le condizioni di ammissione a una certa forma di culto misterioso di Dioniso Bromios a Smirne (II secolo d.C.): μεθ' ἀθύτοις θυσίαις ἱερῶν ἐπὶ χῖρας ἰάλ[λειν] (letteralmente, né imporre le mani sulle offerte non sacrificali di santità). Sokolowski (ad loc.) assume probabilmente a ragione che la frase χῖρας ἰάλλειν debba significare cibo (questo è il senso che questa formula ha in Omero, ad esempio Od.1.149). In realtà tutti i significati tranne 1 e 2 si adattano a questo contesto.

1994: 123.5 (Ortaköy) - un avvertimento di qualche disgrazia che può cadere su coloro che fanno ciò che fa l'autore dell'iscrizione: ἱερὸν ἄθυτον αἰγοτόμιον ἔσθειν (mangiare un pezzo di carne di capra di un sacrificio non sacrificato).

1994: 1 (Akçaalvu 1°-2° secolo d.C.): un certo Meidon teneva una festa in cui i suoi o i servi del tempio (διάκονοι) mangiavano ἄθυτα. Questo causò a Meidon una certa difficoltà a parlare per tre mesi. Alla fine, grazie al sogno di un indovino, decise di rompere la crisi mettendo una stele con un'iscrizione. La stele iscritta presenta una rappresentazione di un'aquila con le ali spiegate a metà, seduta su un altare di tipo bomos. Una mano umana si allunga verso di lui, dandogli qualcosa nel becco o portandoglielo via. Poiché la stele proviene dal tabernacolo di Zeus Trosos, la specie dell'uccello non è probabilmente casuale (un attributo del dio). Rimanendo nel regno delle congetture (non è stata ancora proposta una spiegazione migliore, o comunque una qualsiasi spiegazione), si può supporre che la scena raffiguri un atto di trasgressione contro le regole divine, e quindi dell'uomo che raggiunge l'ἄθυτα. Era chiaramente una parte dell'animale sacrificale che, metaforicamente parlando, l'aquila doveva portare a Zeus, o che, alla fine del rito, doveva diventare - letteralmente - cibo per uccelli, cioè rifiuto (cfr. l'introduzione agli Uccelli di Aristofane). Molto probabilmente, quindi, abbiamo a che fare qui con la parola ἄθυτος nel senso meno attestato 6 (cfr. Berthiaume 1982: 90-1).

Gli ultimi quattro casi, anche se per noi possono esserci differenze elusive tra di loro, sembrano rientrare in uno schema comune (cfr. Packer 2010: 142-3). Essi testimoniano chiaramente l'esistenza di un tabù che proibisce di mangiare oggetti descritti come ἄθυτα. Contrariamente all'interpretazione più ovvia, chiaramente non si tratta di carne non derivata da sacrifici, ma di qualcosa che è stato sacrificato in modo unico o inefficace. È anche possibile che ἄθυτα sia un residuo o un pezzo ancora bruciato della parte divina.

ἄθυτος athytos, adj. not sacrificial

Morphology

The word appears in two variants, ἄθυτος and ἄθυστος, the latter of which occurs only in the Semonides verse (7.56), transmitted by the Stobaios manuscripts, otherwise attested elsewhere (Ath. 5.7 = 179d) with the lesson ἄθυτος. It is possible, therefore, that the controversy is the result of an error or reinterpretation intended to explain the long product of the pre-final syllable by closing it with a consonant (this is, moreover, unnecessary, since the syllable, though open, can clearly be long as in Eur. H. 147). Both variants are clearly synonymous and show an identical structure: alpha privativum + element (-thu- or -thus-) + derivational morpheme adiectivum verbale + ending. Such a structure suggests the meaning: not-burned-in-offering/not-sacrificed/not-offered/not-do-offering.

Attestations

The syntactic relationships into which the word enters in its various occurrences, as well as the contexts in which it appears, testify to the fact that it either had a number of different specialised meanings and uses, or that it was understood in a generic way, as imprecise: incompatible with the ritual norms associated with sacrifice. The second part of the alternative seems more likely.

1) On several occasions the word is attested in a context which does not allow us to doubt that it refers to a ritual which, for some reason, did not take place at all:

X. HG. 3.2.22: ἄθυτος ἀπῆλθεν (about Agis, who was not allowed by the Aeolians to make a sacrifice) - he went away without making a sacrifice. Here the adjective refers to the noun denoting the sacrificer.

Lys. 25.6.3: ἄθυτα τὰ πάτρια ἱερὰ γίγνεσθαι - according to tradition the sacrificial rites will not be fulfilled.

Lys. 30.20.1: ἱερὰ ἄθυτα τριῶν ταλάντων γεγένηται - offerings of the value of three talents were not made. In this and the previous case the adjective specifies the noun naming the ritual.

D.H. 8.25: γενέσθαι καὶ ἀθύτους - remain without offerings. Here the adjective refers to gods who will not receive due worship.

2) A derivative of meaning 1 is Plato's metonymic use of the word: who was not sanctified by the sacrificial ritual at the nuptials:

Pl. Leg. 841D: ἄθυτα δὲ παλλακῶν σπέρματα καὶ νόθα μὴ σπείρειν - without performing the sacrificial ritual [at the nuptials] sow seed among the girls and beget bastards.

3) Also evident, though rare, is the juxtaposition of the word in question with the adjective θύσιμος, which indicates the meaning unsuitable for sacrifice:

Plu. de Isid. 363B: κἂν μίαν ἔχῃ τρίχα μέλαιναν ἢ λευκήν, ἄθυτον ἡγεῖσθαι- θύσιμον γὰρ οὐ φίλον εἶνναι θεοῖς, ἀλλὰ τοὐναντίον (about the sacrifice of a red ox in Egypt) - and if it has even one hair of white or black, they think it unfit for sacrifice. For it is not what they consider suitable for sacrifice that is pleasing to the gods, but the opposite.

4) In contrast to καλὰ τὰ ἱερά (good signs, resulting from successful sacrifices) - [a ritual] which has failed:

Aesch. (3.131; 152): (an accusation against Demosthenes, who had sent out an army to fight) ἀθύτων καὶ ἀκαλλιερήτων ὄντων τῶν ἱερῶν - though the sacrifices failed and the signs were bad.

5) In Jewish literature the word gains meaning: [a ritual] performed contrary to religious regulations:

Ph. V.M. 2.107.2: ἄθυτοι θυσίαι - sacrifices contrary to regulations.

LXX Le. 19.7: ἐὰν δὲ βρώσει βρωθῇ τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ, ἄθυτόν ἐστιν - if anyone eats the food [of the sacrifice] on the third day, it [the food] will be unclean (Hebrew: פִּגּ֥וּל; lat. vulg. impurum).

The case of Euripides' use of the word may be problematic (H. 147):†σὺ δ'† ἀμφὶ τὰν πολύθηρον Δίκτυνναν ἀμπλακίαις ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν τρύχηι; the philological tradition dictates that this grammatically complex passus be translated as: and thou mayest lose thyself by reason of thy transgression against the animal Diktinna, not having offered her a grain-feast, in sacrifice to her. Commentators (Barret 1964: ad loc.; Halleran 1995: ad loc.) agree that the structure of ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν is pleonastic. In other words, ἀθύτων (in sense 1) as an appendage to πελανῶν contributes nothing here that the word ἀνίερος does not. This is not an unusual phenomenon in poetry, so the alternative interpretation presented below, restoring an independent meaning to the adjective ἄθυτος in this context, is purely hypothetical.

The quoted sentence forms part of a longer passus in which the chorus inquires into the causes of Phaedra's suffering. According to the proposed diagnosis, it is due to the neglect of the ritual in honour of Diktynna, a marginal goddess from the Athenian point of view, although close to the heroine (cf. Willetts 1962: 179-93. Reading this somewhat outdated study, one should maintain considerable reserve towards the author's bold ideas). Both, after all, come from Crete.

The details of the ritual in question are not known, and perhaps Euripides was referring here only to the stereotypical depiction of a secondary cult. Characteristically, the ritual was to be reduced to the offering of πελανός, i.e. grain food, incomparably less prestigious than any blood sacrifice. It is possible that the image of the rite itself is completed by the adjective, which, at least theoretically, could mean not intended to be burnt. Under such an interpretation, Phaedra's negligence would consist in the fact that she did not lay out a meal or porridge for the goddess of animals. In such an interpretation, the last segment of the sentence should be translated: having failed to offer a grain offering to Dictyne as a non-burning sacrifice. This understanding of the passus is supported by the gloss in Hesychius (meaning 5): ἀπύρου- ἀθύτου. Σοφοκλῆς Μυσοῖς - fireless = ἀθύτου. Sophocles in The Mysicians (fr. 384). Unfortunately, we do not know the context of Sophocles' use of the word.

Perhaps in a similar sense the word appears in its first attestation, in Semonides in his Satire on Women (fr. 7.56): ἄθυτα δ' ἱρὰ πολλάκις κατεσθίει - often devours meat without sharing it with the gods. The context in which Athenaeus quotes it (Ath. 5.7 = 179d) allows us to conclude that in his view ἄθυτος in this case refers to food not shared with the gods before eating. It is therefore not directly related to the ritual of a thysia-type sacrifice (associated inseparably with the killing of an animal). However, it cannot be excluded that the interpretation of the erudite is contrary to the author's own intentions. In such a case, it seems acceptable to give the adjective ἄθυτος the meaning of 2 (often devours meat from failed sacrifices) or 5 (often devours food laid out for the gods). Finally, there is the possibility that the word here denotes the remains of animal parts sacrificed to the gods that failed to burn, fell off the altar, or were snatched from it (meaning 6).

Three instances of inscriptional attestation of the word in question from Asia Minor of the imperial period probably fit into the context of the passus from Semonides:

LSAM 84.11 - a text specifying, the conditions of admission to a certain form of mysterious worship of Dionysus Bromios in Smyrna (2nd century AD): μεθ' ἀθύτοις θυσίαις ἱερῶν ἐπὶ χῖρας ἰάλ[λειν] (literally, neither lay hands on the non-sacrificial offerings of holiness). Sokolowski (ad loc.) probably rightly assumes that the phrase χῖρας ἰάλλειν must mean food (this is the sense this formula has in Homer, e.g. Od.1.149). Actually all meanings except 1 and 2 fit this context.

Petzl 1994: 123.5 (Ortaköy) - a warning of some misfortune that may fall on those who do what the author of the inscription does: ἱερὸν ἄθυτον αἰγοτόμιον ἔσθειν (to eat a piece of goat meat from an unsacrificed sacrifice).

Petzl 1994: 1 (Akçaalvu 1st-2nd century AD): a certain Meidon held a feast at which his or the temple servants (διάκονοι) ate ἄθυτα. This caused Meidon to have some kind of difficulty in speaking for three months. Finally, through a soothsayer's dream, he decided to break the crisis by putting up a stele with an inscription. The inscribed stele features a representation of an eagle with its wings half spread sitting on a bomos-type altar. A human hand is reaching towards it, giving it something in its beak or taking it away. Since the stele comes from the tabernacle of Zeus Trosos, the species of the bird is probably not accidental (an attribute of the god). Remaining in the realm of conjecture (no better, or for good measure, any explanation has yet been proposed), it can be surmised that the scene depicts an act of transgression against the divine regulations, and therefore of man reaching for the ἄθυτα. It was clearly a part of the sacrificial animal which, metaphorically speaking, the eagle was to bring to Zeus, or one which, at the end of the ritual, was to become - literally - bird food, i.e. waste (cf. the introduction to Aristophanes' Birds). Most probably, therefore, we are dealing here with the word ἄθυτος in the least attested sense 6 (cf. Berthiaume 1982: 90-1).

The last four cases, although there may be elusive differences between them for us, seem to fit into a common pattern (cf. Packer 2010: 142-3). They clearly testify to the existence of a taboo prohibiting the eating of objects described as ἄθυτα. Contrary to the most obvious interpretation, clearly this is not meat not derived from sacrifices, but something that was sacrificed uniquely or ineffectively. It is also possible that ἄθυτα is a remnant or still-burning piece of the divine part.

ἄθυτος athytos, adj. nieofiarny

Morfologia

Wyraz pojawia się w dwóch wariantach: ἄθυτος i ἄθυστος, z których drugi występuje wyłącznie w wersie Semonidesa (7.56), przekazanym przez manuskrypty Stobajosa, skądinąd gdzie indziej (Ath. 5.7 = 179d) poświadczonym z lekcją ἄθυτος. Możliwe zatem, że kontrowersja jest wynikiem błędu lub reinterpretacji, mającej na celu wyjaśnienie długiego iloczasu przedkońcowej sylaby poprzez zamknięcie jej spółgłoską (jest to zresztą niepotrzebne, ponieważ sylaba ta, choć otwarta, wyraźnie może być długa jak w Eur. H. 147). Oba warianty są ewidentnie synonimiczne i wykazują identyczną strukturę: alpha privativum + pierwiastek (-thu- lub -thus-) + morfem derywujący adiectivum verbale + końcówka. Struktura taka sugeruje znaczenie: nie-spalony-w-ofierze/ nie-ofiarny/ nie-ofiarowany/ nie-do-ofiarowania.

Poświadczenia

Związki syntaktyczne, w jakie wyraz wchodzi w różnych swoich wystąpieniach, a także konteksty jego pojawiania się świadczą o tym, że albo miał on szereg rozmaitych wyspecjalizowanych znaczeń i zastosowań, albo też rozumiany był w sposób generyczny, jako nieprecyzyjne: niezgodny z normami rytualnymi związanymi z ofiarą. Bardziej prawdopodobny wydaje się drugi człon alternatywy.

1) Kilkakrotnie wyraz poświadczony jest w kontekście, który nie pozwala wątpić, że chodzi o rytuał, który z jakiegoś powodu w ogóle nie doszedł do skutku:

X. HG. 3.2.22: ἄθυτος ἀπῆλθεν (o Agisie, któremu Eolowie nie pozwolili złożyć ofiary) – odszedł nie złożywszy ofiary. Tutaj przymiotnik odnosi się do rzeczownika określającego ofiarnika.

Lys. 25.6.3: ἄθυτα τὰ πάτρια ἱερὰ γίγνεσθαι – zgodne z tradycją obrzędy ofiarne nie zostaną spełnione.

Lys. 30.20.1: ἱερὰ ἄθυτα τριῶν ταλάντων γεγένηται – ofiary wartości trzech talentów nie zostały złożone. W tym i poprzednim przypadku przymiotnik określa rzeczownik nazywający rytuał.

D.H. 8.25: γενέσθαι καὶ ἀθύτους – pozostaną bez ofiar. Tu przymiotnik odnosi się do bogów, którzy nie otrzymają należnej czci.

2) Pochodną znaczenia 1 jest metonimiczne użycie wyrazu przez Platona: który nie został uświęcony rytuałem ofiarnym w czasie zaślubin:

Pl. Leg. 841D: ἄθυτα δὲ παλλακῶν σπέρματα καὶ νόθα μὴ σπείρειν – bez odbycia rytuału ofiarnego [w czasie zaślubin] siać nasienie wśród dziewcząt i płodzić bękarty.

3) Również ewidentne, choć rzadkie, jest przeciwstawienie omawianego wyrazu przymiotnikowi θύσιμος, co wskazuje na znaczenie nie nadający się na ofiarę:

Plu. de Isid. 363B: κἂν μίαν ἔχῃ τρίχα μέλαιναν ἢ λευκήν, ἄθυτον ἡγεῖσθαι· θύσιμον γὰρ οὐ φίλον εἶναι θεοῖς, ἀλλὰ τοὐναντίον (o ofierze z rudego wołu w Egipcie) – a jeśli ma choćby i jeden włosek biały lub czarny, sądzą, że nie nadaje się na ofiarę. Nie to bowiem uważają za odpowiednie do złożenia w ofierze, co miłe bogom, lecz przeciwnie.

4) W przeciwstawieniu do καλὰ τὰ ἱερά (dobre znaki, wynikające z udanych ofiar) – [rytuał], który się nie powiódł:

Aesch. (3.131; 152): (zarzut przeciwko Demostenesowi, który wyprawił wojsko do walki) ἀθύτων καὶ ἀκαλλιερήτων ὄντων τῶν ἱερῶν – choć ofiary się nie udały, a znaki były złe.

5) W literaturze żydowskiej wyraz zyskuje znaczenie: [rytuał] dokonany wbrew przepisom religijnym:

Ph. V.M. 2.107.2: ἄθυτοι θυσίαι – ofiary sprzeczne z przepisami.

LXX Le. 19.7: ἐὰν δὲ βρώσει βρωθῇ τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ, ἄθυτόν ἐστιν – jeśli ktoś zje pokarm [pochodzący z ofiary] na trzeci dzień, będzie on [pokarm] nieczysty (hebr. פִּגּ֥וּל; lat. vulg. impurum).

Problematyczny może być przypadek użycia wyrazu przez Eurypidesa (H. 147):†σὺ δ'† ἀμφὶ τὰν πολύθηρον Δίκτυνναν ἀμπλακίαις ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν τρύχηι; Tradycja filologiczna nakazuje przełożyć ten skomplikowany pod względem gramatycznym passus jako: a może ty się zatracasz z powodu przewinienia względem zwierzęcej Diktynny, nie złożywszy jej żertwy ze zboża,w ofierze jej nie składając. Komentatorzy (Barret 1964: ad loc.; Halleran 1995: ad loc.) są zgodni, że struktura ἀνίερος ἀθύτων πελανῶν jest pleonastyczna. Innymi słowy ἀθύτων (w znaczeniu 1) jako przydawka do πελανῶν nie wnosi tu nic, czego nie zawierałby wyraz ἀνίερος. Nie jest to zjawisko w poezji niezwykłe, dlatego prezentowana poniżej alternatywna interpretacja, przywracająca samodzielne znaczenie przymiotnikowi ἄθυτος w tym kontekście ma charakter wyłącznie hipotetyczny.

Cytowane zdanie stanowi część dłuższego passusu, w którym chór docieka przyczyn cierpienia Fedry. Zgodnie z proponowaną diagnozą, wynika ono z zaniedbania rytuału ku czci Diktynny marginalnej z punktu widzenia Ateńczyków, choć bliskiej bohaterce bogini (por. Willetts 1962: 179-93. Czytając to przestarzałe już nieco opracowanie, należy zachować sporą rezerwę wobec śmiałych koncepcji autora). Obie przecież pochodzą z Krety. Szczegóły obrzędu, o którym tu mowa, nie są znane i być może Eurypides odniósł się tu wyłącznie do stereotypowego ujęcia drugorzędnego kultu. Charakterystyczne, że rytuał miał się sprowadzać do ofiarowania πελανός, a więc zbożowego pokarmu, bez porównania mniej prestiżowego niż jakakolwiek ofiara krwawa. Niewykluczone, że obrazu samego obrzędu dopełnia przymiotnik, który przynajmniej teoretycznie może znaczyć nie przeznaczony do spalenia. W ramach takiej interpretacji zaniedbanie Fedry polegałoby na tym, że nie wyłożyła dla bogini zwierząt mącznej papki czy kaszy. W takim ujęciu ostatni człon zdania należałoby przetłumaczyć: nie złożywszy Diktynnie żertwy ze zboża w ofierze nie-palonej. Za takim rozumieniem passusu przemawia glossa u Hezychiusza (znaczenie 5): ἀπύρου· ἀθύτου. Σοφοκλῆς Μυσοῖς – bezogniowego = ἀθύτου. Sofokles w Myzyjczykach (fr. 384). Niestety, nie znamy kontekstu użycia wyrazu przez Sofoklesa.

Być może w podobnym znaczeniu wyraz pojawia się w swoim pierwszym poświadczeniu, u Semonidesa w jego Satyrze na kobiety (fr. 7.56): ἄθυτα δ' ἱρὰ πολλάκις κατεσθίει – często pożera mięso nie podzieliwszy się nim z bogami. Kontekst, w jakim cytuje go Atenajos (Ath. 5.7 = 179d) pozwala stwierdzić, że w jego opinii ἄθυτος w tym przypadku odnosi się do pokarmu, którym nie podzielono się z bogami przed przystąpieniem do jedzenia. Nie wiąże się zatem bezpośrednio z rytuałem ofiary typu thysia (związanej nierozłącznie zabiciem zwierzęcia). Nie można jednak wykluczyć, że interpretacja erudyty jest sprzeczna z intencjami samego autora. W takim przypadku dopuszczalne wydaje się nadanie przymiotnikowi ἄθυτος znaczenia 2 (często pożera mięso z nieudanych ofiar) lub 5 (często pożera pokarmy wyłożone dla bogów). Istnieje wreszcie możliwość, że wyraz określa tu resztki części zwierzęcia poświęcone bogom, które nie dopaliły się, spadły z ołtarza lub zostały z niego porwane (znaczenie 6).

W kontekst passusu z Semonidesa prawdopodobnie wpisują się trzy przypadki inskrypcyjnego poświadczenia omawianego wyrazu z Azji Mniejszej okresu cesarstwa:

LSAM 84.11 – tekst określający, warunki dopuszczenia do pewnej formy misteryjnego kultu Dionizosa Bromiosa w Smyrnie (II w.n.e.).: μεθ' ἀθύτοις θυσίαις ἱερῶν ἐπὶ χῖρας ἰάλ[λειν] (dosł. ani nie kłaść rąk na nieofiarnych ofiarach świętości). Sokołowski (ad loc.) chyba słusznie przyjmuje, że zwrot χῖρας ἰάλλειν musi oznaczać jedzenie (taki sens ta formuła ma u Homera, np. Od.1.149). Właściwie wszystkie znaczenia z wyjątkiem 1 i 2 pasują do tego kontekstu.

Petzl 1994: 123.5 (Ortaköy) – ostrzeżenie przed jakimś nieszczęściem, które może spaść na tych, którzy uczynią to, co autor napisu: ἱερὸν ἄθυτον αἰγοτόμιον ἔσθειν (zjeść kawałek mięsa kozy z nieofiarnej ofiary).

Petzl 1994: 1 (Akçaalvu I-II w.n.e.): niejaki Meidon wyprawił biesiadę, w czasie której słudzy jego lub świątynni (διάκονοι) zjedli ἄθυτα. To sprawiło, że Meidon przez trzy miesiące miał jakiegoś rodzaju trudności z mówieniem. W końcu za sprawą wieszczego snu postanowił przełamać kryzys wystawiając stelę z napisem. Na steli z inskrypcją znajduje się przedstawienie orła z rozpostartymi do połowy skrzydłami siedzącego na ołtarzu typu bomos. W jego stronę sięga ludzka ręka, podając mu coś do dzioba, lub odbierając to. Ponieważ stela pochodzi z przybytku Zeusa Trososa, gatunek ptaka prawdopodobnie nie jest przypadkowy (atrybut boga). Pozostając w sferze przypuszczeń (nie zaproponowano dotąd lepszego, ani na dobrą sprawę, żadnego wyjaśnienia), można domniemywać, że scena przedstawia akt wykroczenia przeciw boskim przepisom, a zatem sięgnięcia przez człowieka po ἄθυτα. Wyraźnie była to część zwierzęcia ofiarnego, którą, metaforycznie rzecz ujmując, orzeł miał zanieść Zeusowi lub taka, która zakończeniu rytuału miała stać się – dosłownie – pożywieniem ptaków, czyli odpadkiem (por. wstęp do Ptaków Arystofanesa). Najprawdopodobniej zatem mamy tu do czynienia z wyrazem ἄθυτος w najsłabiej poświadczonym znaczeniu 6 (por. Berthiaume 1982: 90-1).

Cztery ostatnie przypadki, jakkolwiek mogą zachodzić pomiędzy nimi nieuchwytne dla nas różnice, zdają się wpisywać we wspólny schemat (cf. Paker 2010: 142-3). Wyraźnie świadczą one o istnieniu tabu, zakazującego zjadania przedmiotów określanych jako ἄθυτα. Wbrew najoczywistszej interpretacji, ewidentnie nie chodzi tu o mięso niepochodzące z ofiar, lecz o coś co złożono w ofierze wyjątkowej, albo nieskutecznie. Możliwe także, że ἄθυτα to resztki lub wciąż płonące kawałki części boskiej.

Barret, W.S., ed., comm. (1964): Euripides. Hippolytus. Oxford.

Berthiaume, G. (1982): Les rôles du mágeiros: Etude sur la boucherie, la cuisine et le sacrifice dans la Grèce ancienne. Leiden.

Halleran, M.R., comm. (1995): Euripides. Hippolytus. Warminster.

Parker, R (2010): Eating unsacrificed meat. [w]: P. Carlier, Ch. Lerouge-Cohen, Paysage et religion en Grèce antique. Mélanges offerts á Madeleine Jost. Pari: 137-145.

Willetts, R.F. (1962): Cretan Cults and Festivals. London.