Odissea canto XIX
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Odyseja XIX 194–199

Odpowiadając na pytanie o tożsamość, Odyseusz przedstawia się Penelopie jako Ajton z Krety, młodszy brat Idomeneusa, syn Deukaliona. W ramach tej zmyślonej narracji opowiada o rzekomym przybyciu Odyseusza na Kretę, gdzie miał go podjąć jako partnera w związku gościnności.

τὸν μὲν ἐγὼ πρὸς δώματ’ ἄγων ἐῢ ἐξείνισσα, ἐνδυκέως φιλέων, πολλῶν κατὰ οἶκον ἐόντων· καί οἱ τοῖς ἄλλοισ’ ἑτάροισ’, οἳ ἅμ’ αὐτῷ ἕποντο, δημόθεν ἄλφιτα δῶκα καὶ αἴθοπα οἶνον ἀγείρας καὶ βοῦς ἱρεύσασθαι, ἵνα πλησαίατο θυμόν. ἔνθα δυώδεκα μὲν μένον ἤματα δῖοι Ἀχαιοί·

Ja go [Odyseusza] dobrze ugościłem wprowadzając do domu uprzejmie okazując przyjaźń, bo w domu był dostatek. A i pozostałym towarzyszom, który z nim podążąli, dałem mąkę i ciemne wino zebrawszy je pośród ludu, i woły na zarżnięcie, aby nasycić ich serce. Dwanaście dni tam pozostali boscy Achajowie.

198: καὶ βοῦς ἱρεύσασθαι, ἵνα πλησαίατο θυμόν – „i woły na zarżnięcie, aby nasycić ich serce”; w sprawie czasownika ἱερεύω w Odysei zob. Od. 14.28 z komentarzem. ἵνα πλησαίατο θυμόν por. / κρειῶν κορεσαίατο θυμόν (Od. 14.28).

199: δυώδεκα… ἤματα – „dwanaście… dni”; por. 13.181.

Odyseja XIX 363–369

Penelopa nakazuje Euryklei umyć stopy przybysza. W odpowiedzi piastunka herosa wygłasza lament nad losem swojego pana, wspominając ofiary składane w przeszłości.

ὤ μοι ἐγὼ σέο, τέκνον, ἀμήχανος· ἦ σε περὶ Ζεὺς ἀνθρώπων ἤχθηρε θεουδέα θυμὸν ἔχοντα. οὐ γάρ πώ τις τόσσα βροτῶν Διὶ τερπικεραύνῳ πίονα μηρί᾽ ἔκη᾽ οὐδ᾽ ἐξαίτους ἑκατόμβας, ὅσσα σὺ τῷ ἐδίδους ἀρώμενος, εἷος ἵκοιο γῆράς τε λιπαρὸν θρέψαιό τε φαίδιμον υἱόν· νῦν δέ τοι οἴῳ πάμπαν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.

O jakże ja przez ciebie, dziecko, bezsilna: ciebie Zeus spośród ludzi znienawidził, chociaż masz pobożne serce. Nikt chyba ze śmiertelników Zeusowi piorunnemu tylu tłustych kości udowych nie spalił ani tylu wybranych hekatomb, które ty jemu dałeś modląc się, abyś dotrwał do jasnej starości i żeby chował się twój jasny syn – teraz, jak widzę, Zeus tobie odjął na zawsze dzień powrotu.

363–364: Wypowiedź Euryklei jest ważna z punktu widzenia homeryckiej teologii i wyobrażeń o związkach między pobożnością, składaniem ofiar i losem człowieka. Pobożność Odyseusza, podobnie jak Hektora w Iliadzie, jest wyjątkowa i wyraża się jakością i liczbą ofiar, mimo to jego los świadczy o nienawiści Zeusa.

366: πίονα μηρί᾽ ἔκη᾽ οὐδ᾽ ἐξαίτους ἑκατόμβας – „tłustych kości udowych nie spalił ani tylu wybranych hekatomb”; podobnie jak w innych przypadkach, także i tutaj wspomnienie ofiar składanych w przeszłości włączone w wypowiedź postaci przybiera postać wspomnienia spalania kości udowych, a zatem części przeznaczonej wyłącznie dla bogów i będącej znakiem oddania im czci.

Odyseja XIX 392–398

Słynna scena rozpoznania Odyseusza dzięki ranie na udzie, śladzie po wypadku podczas polowania u Autolykosa. Eurykleja, charakteryzując dziadka matecznego Odyseusza, wspomina o ofiarach Autolykosa dla Hermesa. Tym razem ofiary są przyjęte, gdyż bóg obdarza śmiertelnika swoimi łaskami.

νίζε δ᾽ ἄρ᾽ ἄσσον ἰοῦσα ἄναχθ᾽ ἑόν· αὐτίκα δ᾽ ἔγνω οὐλήν, τήν ποτέ μιν σῦς ἤλασε λευκῷ ὀδόντι Παρνησόνδ᾽ ἐλθόντα μετ᾽ Αὐτόλυκόν τε καὶ υἷας, μητρὸς ἑῆς πατέρ᾽ ἐσθλόν, ὃς ἀνθρώπους ἐκέκαστο κλεπτοσύνῃ θ᾽ ὅρκῳ τε· θεὸς δέ οἱ αὐτὸς ἔδωκεν Ἑρμείας· τῷ γὰρ κεχαρισμένα μηρία καῖεν ἀρνῶν ἠδ᾽ ἐρίφων· ὁ δέ οἱ πρόφρων ἅμ᾽ ὀπήδει.

Przystąpiła do niego i myła pana swego. Nagle rozpoznała bliznę, którą niegdyś pozostawił mu dzik białym kłem, gdy wybrał się do Parnasu odwiedzić Autolykosa i synów. Był to szlachetny ojciec matki jego, który innych ludzi przewyższał złodziejstwem i przysięgami. Sam bóg mu dał to, Hermes, któremu miłe kości udowe palił jagniąt i koźląt, ten zaś był mu życzliwie pomagał.

397–398: τῷ γὰρ κεχαρισμένα μηρία καῖεν / ἀρνῶν ἠδ᾽ ἐρίφων – „któremu miłe kości udowe palił / jagniąt i koźląt”; w sprawie zwrotu μηρία καῖεν, zob. Il. 1.39–40 z komentarzem.

κεχαρισμένα – „miłe”; na temat związku między charis a ofiarą, zob. Il. 39–40 z komentarzem.

ἀρνῶν ἠδ᾽ ἐρίφων – „jagniąt i koźląt”; zdaje, że młode owce i kozy składane w ofierze dla Hermesa ma związek z pasterskim, pozamiejskim charakterem kultu tego boga.

Odyseja XIX 418–427

Uczta heroiczna przygotowana przez Autolykosa dla Odyseusza łączy opis ofiary Nestora (rola synów) z formularnym opisem ofiary Agamemnona w pieśni VII Iliady.

Αὐτόλυκος δ᾽ υἱοῖσιν ἐκέκλετο κυδαλίμοισι δεῖπνον ἐφοπλίσσαι· τοὶ δ᾽ ὀτρύνοντος ἄκουσαν. αὐτίκα δ᾽ εἰσάγαγον βοῦν ἄρσενα πενταέτηρον· τὸν δέρον ἀμφί θ᾽ ἕπον καί μιν διέχευαν ἅπαντα μίστυλλόν τ᾽ ἄρ᾽ ἐπισταμένως πεῖράν τ᾽ ὀβελοῖσιν ὤπτησάν τε περιφραδέως δάσσαντό τε μοίρας. ὣς τότε μὲν πρόπαν ἦμαρ ἐς ἠέλιον καταδύντα δαίνυντ᾽, οὐδέ τι θυμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης· ἦμος δ᾽ ἠέλιος κατέδυ καὶ ἐπὶ κνέφας ἦλθε, δὴ τότε κοιμήσαντο καὶ ὕπνου δῶρον ἕλοντο.

Autolykos rozkazał synom sławnym przygotować posiłek: oni posłuchali go śpiesznie. Szybko przyprowadzili wołu, samca pięcioletniego. Obdarli go ze skóry i przygotowali, poćwiartowali wszystko, posiekali zręcznie, nadziali na rożny, upiekli starannie i rozdzielili dole. W ten sposób cały dzień, do zachodu słońca ucztowali i niczego nie brakowało sercu z równej uczty. Zaledwie słońce zaszło i nastał zmrok ułożyli się do łoża i skorzystali z daru snu.

421–423: Wersy formularne = Il. 7.316–318.