Odissea canto XV
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Pieśń piętnasta opowiada o powrocie Telemacha na Itakę. Wzmianka o ofierze pojawia się w scenie wypłynięcia na morze.

Odyseja XV 222–223; 256–261

Telemach przygotowuje się do wypłynięcia na morze i powrotu na Itakę. Zgodnie ze zwyczajem przed podjęciem podróży morskiej składa ofiary.

ἦ τοι ὁ μὲν τὰ πονεῖτο καὶ εὔχετο, θῦε δ᾽ Ἀθήνῃ νηῒ πάρα πρυμνῇ· σχεδόθεν δέ οἱ ἤλυθεν ἀνὴρ […] τοῦ μὲν ἄρ᾽ υἱὸς ἐπῆλθε, Θεοκλύμενος δ᾽ ὄνομ᾽ ἦεν, ὃς τότε Τηλεμάχου πέλας ἵστατο· τὸν δ᾽ ἐκίχανε σπένδοντ᾽ εὐχόμενόν τε θοῇ παρὰ νηῒ μελαίνῃ, καί μιν φωνήσας ἔπεα πτερόεντα προσηύδα· ‘ὦ φίλ᾽, ἐπεί σε θύοντα κιχάνω τῷδ᾽ ἐνὶ χώρῳ, λίσσομ᾽ ὑπὲρ θυέων καὶ δαίμονος…’

Przygotowywał [okręt] i modlił się, a ofiary składał Atenie przy rufie okrętu – w pobliżu niego pojawił się mąż […] Przybył właśnie jego syn, na imię miał Teoklymenos i stał przed Telemachem. Znalazł go lejącego libacje i modlącego się przy czarnym, chyżym okręcie. Odezwał się i rzekł słowa skrzydlate: „Przyjacielu, skoro spotykam cię składającego ofiarę w tym miejscu, błagam na ofiary i bóstwa…

222: θῦε δ᾽ Ἀθήνῃ – „a ofiary składał Atenie”; w eposie ofiary składane przed wyruszeniem na morze nie musiały być skierowane do Posejdona. W tym wypadku odbiorcą ofiar jest bogini Atena czuwająca nad całą podróżą Telemacha. Czasownik θύειν w tym miejscu wskazuje na sposób składania ofiary, chodzi mianowicie o spalenie jakiegoś materiału (kości, kadzideł, produktów roślinnych) dla bóstwa, por. 260. Z dalszego opisu dowiadujemy się, że chodzi o złożony rytuał, którego elementami były, oprócz modlitwy i spalania ofiary, libacje (258).

258: σπένδοντ᾽ εὐχόμενόν – „lejącego libacje i modlącego się”; libacja jest ściśle połączona z modlitwą. Czasownik σπένδειν jest tutaj użyty w sensie absolutnym, bez dopełnienia bliższego, jako nazwa rytuału religijnego: „spełniać rytuał ofiary płynnej, spełniać obiaty” (por. Il. 9.712–713: ofiary płynne przed snem; Il. 9.657: ofiary przed wyruszeniem w drogę; Il. 16.253: ofiara Achillesa połączona z modlitwą do Zeusa o ocalenie Patroklosa; Il. 23.196): ofiara płynna i modlitwa Achillesa do wiatrów podczas kremacji ciała Patroklosa.

260: θύοντα – „składającego ofiarę”; por. wyżej 222. Wcześniej narrator opisał tę samą sytuację słowami σπένδοντ᾽ εὐχόμενόν – „lejącego libacje i modlącego się”, co sugeruje złożoność rytuału. Najpewniej podczas spalania części przeznaczonej dla bogini Telemach wylewał ofiary płynne i wznosił modlitwę. Aojda fokalizuje narrację szerzej, jednocześnie podkreśla moment wznoszenia modlitwy. W wypowiedzi postaci uwaga skupia się na ogólnie ujętej czynności składania ofiar, na całości ceremonii (Casabona 1966: 72).

261: λίσσομ᾽ ὑπὲρ θυέων καὶ δαίμονος – „błagam na ofiary i bóstwo”; kontekst wypowiedzi Teoklymenesa nie pozwala nam na wskazanie konkretnej natury ofiar określanych przez rzeczownik θύεα, które stanowią nawiązanie do θύοντα z w. 260. Nie ulega wątpliwości, że ta ogólnikowość jest zamierzona, por. Casabona 1966: 111–112, Hoekstra, comm. ad loc. W okresie mykeńskim słowo th-we-a oznaczało „kadzidła”, zob. Il. 6.270 z komentarzem. Zwrot λίσσομ᾽ ὑπὲρ – „zaklinać na coś, błagać ze względu na coś”, por. Il. 22.338.

δαίμονος – „bóstwo”; z perspektywy Teoklymenosa, który zastał Telemacha w trakcie odprawiania rytuału, trudno określić, dla jakiego boga są składane ofiary, stąd ogólny termin δαίμων, zob. Il. 6.115 z komentarzem [23].