Odissea canto IV
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Pieśń czwarta obejmuje wydarzenia wieczoru dnia piątego oraz dzień szósty akcji Odysei. Wypełnia je opowieść o pobycie Telemacha u Menelaosa w Sparcie (Od. 4.1–624) oraz wydarzenia na Itace, które rozegrały się na wieść o podróży Telemach (Od. 625–848). W czasie dwóch dni pobytu w domu Menelaosa Telemach dowiaduje się o losie herosów powracających spod Troi i w końcu osiąga cel swojej podróży – zasięga wieści o losie swojego ojca (Od. 4.555–560). Dalszy ciąg pobytu Telemacha znajdzie swój epilog w pieśni piętnastej.

Odyseja IV 64–65

Struktura opowiadania o pobycie Telemacha w Sparcie jest zbudowana na schemacie sceny typowej – gościna: przybycie (1–2), zastana sytuacja (3–19), przyjęcie (20–43), kąpiel (48–51), posiłek (52–68), rozmowa gospodarza z gościem (69–295 oraz 311–620), przygotowanie łoża dla gości (296–301) oraz wręczenie gościńca (587–619 i 15.92–134). Komentowany wyimek jest częścią motywu „posiłek”. Chociaż brak bezpośredniego odniesienia do rytuału ofiary, zakłada się, że mięso spożywane przez herosów pochodzi ze zwierząt zabijanych rytualnie. W przypadku uczty u Menelaosa chodzi o gody weselne syna i córki.

ὣς φάτο, καί σφιν νῶτα βοὸς παρὰ πίονα θῆκεν ὄπτ᾽ ἐν χερσὶν ἑλών, τά ῥά οἱ γέρα πάρθεσαν αὐτῷ.

Tak rzekł i podał im tłustą polędwicę wołu, pieczoną biorąc ją do ręki, była to przypadająca mu część zaszczytna.

65: νῶτα βοὸς… πίονα – „tłustą polędwicę wołu”; podczas podziału mięsa ofiarnego pewne części zwierzęcia były traktowane w specjalny sposób. U Homera mamy wzmianki o wydzielaniu polędwicy oraz ozora (Od. 3.332). Polędwica była uważana za dar zaszczytny (γέρα), zob. Il. 7.321–322; Il. 9.207; Od. 8.474–483; Od. 14.437–441. Zwyczaj ten jest nadal praktykowany w epoce klasycznej. W Sparcie polędwica jest częścią przypadającą królom (Hdt 6.56).

Odyseja IV 471–480

Motyw zaniedbanej hekatomby pojawia się w opowiadaniu Menelaosa o jego nostos. Podobnie jak w pieśni pierwszej, sekwencja zawiera następujące elementy: przeszkoda – diagnoza – remedium (złożenie ofiary) – usunięcie przeszkody. W tym wypadku jednak nie ma mowy o winie Menelaosa. „Diagonozę transcendentną” stawia postać mityczna, Proteus (gr. péprōtai – „przepowiadać”), którego spotyka powracający spod Troi Menelaos na wyspie Faros u wybrzeży Egiptu. Gdy Menelaos pozostawał na wyspie z powodu zaniedbania hekatomby, zlitowała się nad nim córka Proteusa, Ejdotea („wiedząca bogini”), spełniająca funkcję pomocnika bohatera, i wskazała herosowi sposób, w jaki może pochwycić jej ojca i poznać przyczynę gniewu bogów. Proteus miał zwyczaj wychodzenia z morza po południu i spania w pieczarze wśród stada fok. Menelaos i jego towarzysze zaczaili się pod skórami fok, a gdy Proteus ułożył się do snu, usidlili go, mimo że bóg przemieniał się w lwa, węża, panterę, odyńca, wodę i drzewo. Podkreślany przez Homera związek Proteusa z Egiptem zdaje się świadczyć o innowacji poety (zob. O’Nolan 1960; Plass 1969).

Menelaos zadaje pytanie o przyczynę jego przymusowego pobytu na Faros. Proteusz, nie zwlekając z odpowiedzią, przekazuje instrukcję postępowania będącą wynikiem transcendentnej diagnozy (to znaczy będącą wynikim nie-ludzkiej wiedzy).

ὣς ἐφάμην, ὁ δέ μ᾽ αὐτίκ᾽ ἀμειβόμενος προσέειπεν· ἀλλὰ μάλ᾽ ὤφελλες Διί τ᾽ ἄλλοισίν τε θεοῖσι ῥέξας ἱερὰ κάλ᾽ ἀναβαινέμεν, ὄφρα τάχιστα σὴν ἐς πατρίδ᾽ ἵκοιο πλέων ἐπὶ οἴνοπα πόντον. οὐ γάρ τοι πρὶν μοῖρα φίλους τ᾽ ἰδέειν καὶ ἱκέσθαι οἶκον ἐϋκτίμενον καὶ σὴν ἐς πατρίδα γαῖαν, πρίν γ᾽ ὅτ᾽ ἂν Αἰγύπτοιο, διιπετέος ποταμοῖο, αὖτις ὕδωρ ἔλθῃς ῥέξῃς θ᾽ ἱερὰς ἑκατόμβας ἀθανάτοισι θεοῖσι, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσι· καὶ τότε τοι δώσουσιν ὁδὸν θεοί, ἣν σὺ μενοινᾷς.

Tak mówiłem, on zaś niezwłocznie odpowiadając rzekł: „Ależ powinieneś Zeusowi i innym bogom złożywszy piękne ofiary, wsiąść na okręt, aby jak najszybciej do swojej ojczyzny dotrzeć, płynąc po morzu ciemnym jak wino, nie jest bowiem twoją dolą zobaczyć bliskich i dotrzeć do domu dobrze zbudowanego i ziemi ojczystej, zanim nie wrócisz do wody Egiptu, rzeki pochodzącej od Zeusa, aby złożyć święte hekatomby nieśmiertelnym bogom, który dzierżą szerokie niebo, i wówczas bogowie dadzą ci drogę, której pragniesz.

472: ἀλλὰ μάλ᾽ ὤφελλες – „ależ powinieneś”; Stephanie West zwraca uwagę, że spójnik ἀλλὰ μάλ᾽ wyraża pewną niecierpliwość, stąd tłumaczenie „ależ”. Proteusz nie odpowiada na pytanie o zdarzenia, które doprowadziły do uwięzienia Menelaosa w Egipcie, lecz wskazuje na działania, które go uwolnią.

472b–473a: Διί τ᾽ ἄλλοισίν τε θεοῖσι / ῥέξας ἱερὰ κάλ᾽ – „Zeusowi i innym bogom / złożywszy piękne ofiary”; możliwe, że wskazanie na Zeusa i innych bogów jako odbiorców ofiar podkreśla konieczność uczczenia wszystkich bogów bez wyjątku. Wyrażenie można zestawić z Il. 9.535, gdzie gniew Artemidy wynika z pominięcia jej w czasie składania hekatomb przez Ojneusa. Por. Il. 9.357: ἔνθα Διὶ ῥέξαντες ὑπερμενεῖ ἱερὰ καλά, gdzie po Zeusie wymienieni są konkretni bogowie (zob. comm. ad loc.).

478: ῥέξῃς θ᾽ ἱερὰς ἑκατόμβας: zob. wyżej 472b–473a, gdzie jest mowa o ἱερὰ καλά. Najwyraźniej oba wyrażenia są synonimiczne.

Odyseja IV 581–592

Po otrzymaniu wyroczni od Proteusa Menelaos wraca na ląd trwały do delty Nilu, aby złożyć hekatombę i uśmierzyć gniew bogów.

ἂψ δ᾽ εἰς Αἰγύπτοιο, διιπετέος ποταμοῖο, στῆσα νέας καὶ ἔρεξα τεληέσσας ἑκατόμβας. αὐτὰρ ἐπεὶ κατέπαυσα θεῶν χόλον αἰὲν ἐόντων, χεῦ᾽ Ἀγαμέμνονι τύμβον, ἵν᾽ ἄσβεστον κλέος εἴη. ταῦτα τελευτήσας νεόμην, ἔδοσαν δέ μοι οὖρον ἀθάνατοι, τοί μ᾽ ὦκα φίλην ἐς πατρίδ᾽ ἔπεμψαν. ἀλλ᾽ ἄγε νῦν ἐπίμεινον ἐνὶ μεγάροισιν ἐμοῖσιν, ὄφρα κεν ἑνδεκάτη τε δυωδεκάτη τε γένηται· καὶ τότε σ᾽ εὖ πέμψω, δώσω δέ τοι ἀγλαὰ δῶρα, τρεῖς ἵππους καὶ δίφρον ἐΰξοον· αὐτὰρ ἔπειτα δώσω καλὸν ἄλεισον, ἵνα σπένδῃσθα θεοῖσιν ἀθανάτοισ᾽ ἐμέθεν μεμνημένος ἤματα πάντα."

Ponownie do Egiptu, w rzekę płynącą do Zeusa, wprowadziłem okręty i złożyłem doskonałe hekatomby. Gdy uśmierzyłem gniew bogów wiecznie żyjących, usypałem kurhan Agamemnonowi, aby miał niespożytą sławę. To spełniwszy popłynąłem, dali mi wiatr nieśmiertelni, którzy szybko posłali mnie do miłej ojczyzny. Lecz zostań teraz w moich komnatach, jedynaście albo dwanaście dni i wówczas ciebie poślę, dam mi dary wspaniałe, trzy konie i rydwan z gładzonego drzewa, i dam jeszcze puchar, byś spełniając obiaty dla bogów nieśmiertelnych wspominał mnie przez wszystkie dni.

582: ἔρεξα τεληέσσας ἑκατόμβας – „złożyłem doskonałe hakatomby”; por. 477–478. Narracja o wykonaniu zaleceń Proteusza nie jest powtórzeniem słów boga, lecz ich parafrazą.

583: αὐτὰρ ἐπεὶ κατέπαυσα θεῶν χόλον – „gdy uśmierzyłem gniew bogów”; w opowiadaniu Menelaosa akcent zostaje przeniesiony z celu ofiary (powrót herosa do domu) na jej wpływ na działania bogów. O ile wcześniej gniew bogów był zakładaną przyczyną zatrzymania Menelaosa, o tyle teraz jego ustanie zakłada otwarcie możliwości dalszej żeglugi.

584: χεῦ᾽ Ἀγαμέμνονι τύμβον, ἵν᾽ ἄσβεστον κλέος εἴη – „usypałem kurhan Agamemnonowi, aby miał niespożytą sławę”; działania względem bogów uzupełniają działania względem zmarłych. Menelaos, dowiedziawszy się o losie swojego brata, usypuje mu symboliczny grób, nie ma bowiem podstaw sądzić, że w Mykenach heros otrzymał należny pochówek. Tumulus jako materialne upamiętnienie herosa nie tylko w ojczyźnie, ale również poza jej granicami, zob. Il. 2.813; Il. 4.176 i nast.; Il. 7.87 i nast.; Od. 11.75 i nast. oraz Il. 24.80 i nast. Por. West 1981: 382.