Iliade canto XXII
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Iliada XXII 158–161

Pościg Achillesa za Hektorem jest odmalowany za pomocą heksametrów używających czasowników w imperfectum (ἔφευγε, δίωκε, ἀρνύσθην, θέον), co umożliwia przedstawienie całej sceny w jej czasowej rozciągłości (de Jong 2012: 99). Widzami sceny są bogowie, na których za chwilę przeniesie się uwaga poety. W analizowanym wyimku mamy do czynienia z ludzką fokalizacją narratora, który wprowadza priamel, porównanie poprzez negację: szybko biegnący herosi walczą o nagrodę, którą może być zwierzę ofiarne lub skóra zwierzęca, Achilles i Hektor walczą o życie Hektora – zwycięski Achilles niechybnie zabije Hektora jako swoją nagrodę w wyścigu.

πρόσθε μὲν ἐσθλὸς ἔφευγε, δίωκε δέ μιν μέγ᾽ ἀμείνων, καρπαλίμως, ἐπεὶ οὐχ ἱερήϊον οὐδὲ βοείην ἀρνύσθην, ἅ τε ποσσὶν ἀέθλια γίγνεται ἀνδρῶν, ἀλλὰ περὶ ψυχῆς θέον Ἕκτορος ἱπποδάμοιο.

Przodem uciekał szlachetny, gonił o wiele lepszy, chyżo, gdyż nie o zwierzę ofiarne ni skórę wołową grali, a są to nagrody mężów walczących w gonitwie, lecz ścigali się o duszę Hektora, co ujarzmia konie.

159: οὐχ ἱερήϊον οὐδὲ βοείην – „nie o zwierzę ofiarne ni skórę wołową”; zwrot stał się w starożytności przysłowiem (Cic. Ad Att. I 1.14). Niezależnie od tego, czy wyrażenie to było przysłowiem już w czasie powstania poematu, czy też stało się nim w wyniku popularności Iliady, chodzi o oczywiste, zwyczajowe nagrody w wyścigach. Obie łączy idea zwierzęcia ofiarnego, z tym że w pierwszym wypadku jest to zwierzę żywe, w drugim jego część, która pozostaje po spaleniu i spożyciu części przeznaczonych dla bogów i ludzi.

ἱερήϊον – „zwierzę ofiarne”; woły jako prestiżowa nagroda w eposie pojawiają się w opisie igrzysk pogrzebowych ku czci Patroklosa (Il. 23.260). Są drugą nagrodą w wyścigach (750). Rzeczownik ἱερήϊον pojawia się w eposie homeryckim pojawia się 5 x (Il. 22.159; Od. 11.23; Od. 14.94; 250; Od. 16.600). Jego znaczenie można zdefiniować jako „zwierzę, które kapłan-ofiarnik (hiereus) zabija (lub zabije) zgodnie z normami rytualnymi”. Paul Stengel próbował wprowadzić rozróżnienie między „zwierzęciem przeznaczonym na ubój (Schlachttier)” i „zwierzęciem ofiarnym (Opfertier)”, jednak analizy Jeana Casabony (1966: 28–30) pokazały, że nic nie przemawia za taką interpretacją. Francuski badacz sugerował, że ofiary zwierzęce towarzyszyły igrzyskom, które również stanowiły swego rodzaju ryt religijny, a zwycięzca otrzymywał w nagrodę mięso zabitego zwierzęcia. W tym miejscu najpewniej chodzi jednak o zwierzę ofiarne, które jest przeznaczone dla zwycięzcy w zawodach, a dopiero następnie składane w ofierze i spożywane. Zwyczaj nagradzania zwierzęciem ofiarnym w kontekście genezy tragedii omawiał szczegółowo Burkert 1966.

βοείην – „[skórę] wołową”; urzeczownikowiony przymiotnik z domyślnym ῥινόν – „skóra” (r.ż.). Skóry z wołów pochodziły prawdopodobnie z ofiar zwierzęcych i były szeroko wykorzystywane do wytwarzania rzemieni (Il. 22.397; Il. 23.324), tarcz (Il. 17.492), siedzisk (Od. 1.108) lub posłań (Od. 20.2).

Iliada XXII 166–176

Scena na Olimpie (166–187) przerywa opowiadanie o pościgu Achillesa, wypełniając czas potrzebny do trzykrotnego okrążenia murów Troi. Technika wypełniania czasu niezbędnego do wykonania jakiejś czynności jest u Homera dość częsta (de Jong 2012: 101). O scenach na Olimpie, zob. komentarz do Il. 4.44–49. Rozważania nad losem Hektora przypominają debatę na losem Sarpedona (Il. 16.431–461). Na temat paraleli między śmiercią Sarpedona, Patroklosa i Hektora, zob. de Jong 2012: 13–15.

θεοὶ δ᾽ ἐς πάντες ὁρῶντο· τοῖσι δὲ μύθων ἦρχε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε· ὢ πόποι ἦ φίλον ἄνδρα διωκόμενον περὶ τεῖχος ὀφθαλμοῖσιν ὁρῶμαι· ἐμὸν δ᾽ ὀλοφύρεται ἦτορ Ἕκτορος, ὅς μοι πολλὰ βοῶν ἐπὶ μηρί᾽ ἔκηεν Ἴδης ἐν κορυφῇσι πολυπτύχου, ἄλλοτε δ᾽ αὖτε ἐν πόλει ἀκροτάτῃ· νῦν αὖτέ ἑ δῖος Ἀχιλλεὺς ἄστυ πέρι Πριάμοιο ποσὶν ταχέεσσι διώκει. ἀλλ᾽ ἄγετε φράζεσθε θεοὶ καὶ μητιάασθε ἠέ μιν ἐκ θανάτοιο σαώσομεν, ἦέ μιν ἤδη Πηλεΐδῃ Ἀχιλῆϊ δαμάσσομεν ἐσθλὸν ἐόντα.

Wszyscy bogowie patrzyli. Między nimi mówiąc zaczął ojciec bogów i ludzi: „Ojoj, czyż to miłego męża uciekającego wokół muru widzę oczyma? Żali się moje serce z powodu Hektora, który mi mnogie kości udowe wołów spalał na szczytach Idy wielodolinnej lub kiedy indziej znów na Akropolu: teraz boski Achilles wokół miasta Priamowego szybkimi stopami ściga. Więc uważajcie, bogowie, i radźcie, czy go od śmierci mam ocalić, czy też chociaż tak szlachetny, mamy go oddać Achillesowi Pelejdzie?

166: θεοὶ δ᾽ ἐς πάντες ὁρῶντο – „wszyscy bogowie przyglądali się”; narrator przenosi nas na Olimp, gdzie bogowie patrzą na pościg Achillesa za Hektorem jak widzowie igrzysk patrzą na wyścigi. Strona medialna czasownika (ἐς… ὁρῶντο, tmesis) podkreśla zaangażowanie bogów w spektakl – nieco dalej Zeus powie: ἐμὸν δ᾽ ὀλοφύρεται ἦτορ – „żali się moje serce”.

167: Wers formularny (8 x Il.: 5.420; 7.445; 10.203; 17.628; 21.287; 22.167; 24.103, 6 x Od.)

πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε – „ojciec ludzi i bogów”; hemistych formularny (Il. 1.544; 4.68; 5.426; 8.49; 8.132; 11.182; 15.12; 15.47; 16.458; 20.56; 22.167; 24.103; Od. 1.28; 12.445; 18.137). Zeus ma cechy głowy patriarchalnej rodziny, co przekłada się na jego autorytet wśród bogów i ludzi. Czasami metafora przybiera bardziej konkretną postać, jak na przykład w Odysei (20.202), gdzie jest mowa, że bezwzględną władzę Zeusa nad śmiertelnikami wyjaśnia się tym, że (metaforycznie) spłodził on ludzi; tylko w nielicznych wypadkach chodzi o rzeczywiste ojcostwo (Sarpedon).

168: φίλον ἄνδρα – „miłego męża”; ten wyjątkowy zwrot wyraża stan emocjonalny boga, por. Il. 24.67. Idea miłości boga do ludzi ma swoje korzenie w religijnych wyobrażeniach Bliskiego Wschodu, gdzie bogowie opiekuńczy byli przedstawiani jako bogowie miłujący człowieka i chroniący go przed przeciwnikami (West 2006 [1997]: 194–196). W eposie homeryckim miłość boga nie daje gwarancji ocalenia.

170: ὅς μοι πολλὰ βοῶν ἐπὶ μηρί᾽ ἔκηεν – „który mi mnogie kości udowe wołów spalał”; ofiary jako element relacji opartej na zasadzie wzajemności (do ut des) sprawiają, że w mowach bogowie często wspominają ofiary spalane na ołtarzach (Il. 4.46–49; Il. 20.297–8; Il. 24.33–4; 68–70; Od. 4.763–4; Od. 17.240–2).

ἐπὶ…᾽ ἔκηεν: aoryst od ἐπικαίω (tmeza), por. Od. 3.9; 17.241. Przedrostek ἐπί zakłada domyślny rzeczownik βωμοῖς, ołtarzach. Por. Od. 3.273.

171: Ἴδης ἐν κορυφῇσι πολυπτύχου, na szczytach Idy o wielu jarach: o szczycie góry Ida, i temenosie Zeusa w Gargaros, zob. Il. 8.47–8 z komentarzem.

πολυπτύχου, o wielu jarach: jeden z epitetów świętej góry Ida, por. πολυδῖδαξ, o wielu źródłach (8.47).

172: ἐν πόλει ἀκροτάτῃ: o Akropolu w Troi zob. Il. 6. 88 i 257 z komentarzami.