Iliade canto XIX
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Pieśń dziewiętnastą rozpoczyna opowiadanie o 27. dniu akcji (4. dniu walki). Jej tematem jest wyrzeczenie się gniewu przez Achillesa. Kulminacyjny moment pojednania Achillesa z Agamemnonem stanowi przysięga Agamemnona, który oświadcza wobec wszystkich Achajów, że nie tknął Bryzejdy. Zgodnie z obyczajem przysiędze towarzyszy rytuał zarżnięcia zwierzęcia, którego krew stanowi horkos, materialny nośnik mocy karzącej krzywoprzysięzcę.

Iliada XIX 184–197

Agamemnon wydaje rozkazy, które mają doprowadzić do pojednania z Achillesem poprzez złożenie mu darów oraz zawarcie układu potwierdzonego przysięgą. Nie zwraca się jednak do samego Achillesa, lecz do Odyseusza i Taltybiosa. Mowa ma strukturę A – B – A: najpierw spokojnie odnosi się z aprobatą do słów Odyseusza (185–188a), kończąc słowami pośrednio skierowanymi do Achillesa (188b–189); następnie wydaje rozkaz zgromadzeniu, aby pozostało na miejscu jako świadek pojednania i przysięgi (190–191); po czym ponownie zwraca się do Odyseusza z rozkazem wybrania młodzieńców i przyniesienia darów dla Achillesa oraz zapowiada posłanie Taltybiosa po wieprza na ofiarę przysiężną dla Zeusa i Heliosa. Wyimek jest interesujący dla nas ze względu na podobieństwo ofiary przysiężnej, zarówno rytualnej, jak i w ekspresji poetyckiej, do sceny typowej – ofiara zwierzęca.

Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπεν ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνων· χαίρω σεῦ Λαερτιάδη τὸν μῦθον ἀκούσας· ἐν μοίρῃ γὰρ πάντα διίκεο καὶ κατέλεξας. ταῦτα δ᾽ ἐγὼν ἐθέλω ὀμόσαι, κέλεται δέ με θυμός, οὐδ᾽ ἐπιορκήσω πρὸς δαίμονος. αὐτὰρ Ἀχιλλεὺς μιμνέτω αὐτόθι τεῖος ἐπειγόμενός περ Ἄρηος· μίμνετε δ᾽ ἄλλοι πάντες ἀολλέες, ὄφρά κε δῶρα ἐκ κλισίης ἔλθῃσι καὶ ὅρκια πιστὰ τάμωμεν. σοὶ δ᾽ αὐτῷ τόδ᾽ ἐγὼν ἐπιτέλλομαι ἠδὲ κελεύω· κρινάμενος κούρητας ἀριστῆας Παναχαιῶν δῶρα ἐμῆς παρὰ νηὸς ἐνεικέμεν, ὅσσ᾽ Ἀχιλῆϊ χθιζὸν ὑπέστημεν δώσειν, ἀγέμεν τε γυναῖκας. Ταλθύβιος δέ μοι ὦκα κατὰ στρατὸν εὐρὺν Ἀχαιῶν κάπρον ἑτοιμασάτω ταμέειν Διί τ᾽ Ἠελίῳ τε.

Wtedy mu odpowiedział pan mężów Agamemnon: „Raduję się, gdy wysłuchałem twego słowa Laertijado: stosownie bowiem wszystko przedstawiłeś i wymieniłeś. Chcę to zaprzysiąc, do tego skłania mnie serce, i nie będę krzywoprzysięzcą wobec bogów. Achilleus niech tu pozostanie, chociaż tęskni za Aresem, Pozostańcie i wy, wszyscy zebrani, ponieważ dary z namiotu przyniosę i zawrzemy wierne przymierze. Tobie natomiast tę rzecz polecam i rozkazuję: wyznacz młodzieńców szlachetnych spośród Panachajów, aby przynieśli dary z mojego okrętu, które wczoraj obiecaliśmy dać Achillesowi, sprowadzimy też kobiety. Taltybios zaś niech przygotuje mi szybko wieprza do zarżnięcia dla Zeusa i Heliosa”.

187: ταῦτα δ᾽ ἐγὼν ἐθέλω ὀμόσαι – „chcę to zaprzysiąc”; czasownik ὀμνύναι, „przysięgać”, „złożyć przysięgę” częściej występuje z biernikiem wewnętrznym ὅρκον „przysięgę” (w znaczeniu przedmiotu wypełnionego mocą, która zadziała przeciwko przysięgającemu w przypadku złamania słowa). Tutaj ταῦτα odnosi się do w. 175–6, gdzie Odyseusz wzywa Agamemnona do złożenia przysięgi, że nie poszedł z Bryzejdą do łoża: ὀμνυέτω δέ τοι ὅρκον / μή ποτε τῆς εὐνῆς ἐπιβήμεναι ἠδὲ μιγῆναι.

188: οὐδ᾽ ἐπιορκήσω πρὸς δαίμονος – „i nie będę krzywoprzysięzcą wobec bogów”; w sprawie czasownika ἐπιορκέω, zob. Il. 3.279. Chodzi o czasownik denominatywny zbudowany na przymiotniku ἐπίορκος, który zgodnie ze swą morfologią oznacza „ten, na którym spoczywa ὅρκος” = „przeciw komu jest (potencjalnie) skierowana moc przedmiotu przysiężnego”. Ponieważ horkos zakłada ideę kary zagrażającej temu, kto złamie potwierdzoną w ten sposób obietnicę, słowa Agamemnona można rozumieć następująco: „i nie skieruję przeciwko sobie niszczycielskiej mocy zawartej w horkos pochodzącej od boga”. Zob. Benveniste 1947: 87–90.

195: κάπρον ἑτοιμασάτω ταμέειν Διί τ᾽ Ἠελίῳ τε – „[Taltybios] niech przygotuje wieprza do zarżnięcia dla Zeusa i Heliosa”; wezwanie herolda do przygotowania zwierzęcia jako ofiary przysiężnej odpowiada innym miejscom w scenach typowych, w których heros – ofiarnik nakazuje pomocnikom przygotowanie zwierząt ofiarnych. Później Agamemnon wezwie na świadków swojego oświadczenia nie tylko Zeusa i Heliosa, a zatem bogów wszechwidzących z nieba, lecz również Ziemię i Erynie.

Iliada XIX 249–268

καὶ τὰ μὲν ἐν μέσσῃ ἀγορῇ θέσαν, ἂν δ᾽ Ἀγαμέμνων ἵστατο· Ταλθύβιος δὲ θεῷ ἐναλίγκιος αὐδὴν κάπρον ἔχων ἐν χερσὶ παρίστατο ποιμένι λαῶν. Ἀτρεΐδης δὲ ἐρυσσάμενος χείρεσσι μάχαιραν, ἥ οἱ πὰρ ξίφεος μέγα κουλεὸν αἰὲν ἄωρτο, κάπρου ἀπὸ τρίχας ἀρξάμενος Διὶ χεῖρας ἀνασχὼν εὔχετο· τοὶ δ᾽ ἄρα πάντες ἐπ᾽ αὐτόφιν εἵατο σιγῇ Ἀργεῖοι κατὰ μοῖραν ἀκούοντες βασιλῆος. εὐξάμενος δ᾽ ἄρα εἶπεν ἰδὼν εἰς οὐρανὸν εὐρύν· ἴστω νῦν Ζεὺς πρῶτα θεῶν ὕπατος καὶ ἄριστος Γῆ τε καὶ Ἠέλιος καὶ Ἐρινύες, αἵ θ᾽ ὑπὸ γαῖαν ἀνθρώπους τίνυνται, ὅτις κ᾽ ἐπίορκον ὀμόσσῃ, μὴ μὲν ἐγὼ κούρῃ Βρισηΐδι χεῖρ᾽ ἐπένεικα, οὔτ᾽ εὐνῆς πρόφασιν κεχρημένος οὔτέ τευ ἄλλου. ἀλλ᾽ ἔμεν᾽ ἀπροτίμαστος ἐνὶ κλισίῃσιν ἐμῇσιν. εἰ δέ τι τῶνδ᾽ ἐπίορκον ἐμοὶ θεοὶ ἄλγεα δοῖεν πολλὰ μάλ᾽, ὅσσα διδοῦσιν ὅτίς σφ᾽ ἀλίτηται ὀμόσσας. ῏Η, καὶ ἀπὸ στόμαχον κάπρου τάμε νηλέϊ χαλκῷ. τὸν μὲν Ταλθύβιος πολιῆς ἁλὸς ἐς μέγα λαῖτμα ῥῖψ᾽ ἐπιδινήσας βόσιν ἰχθύσιν·

i położyli je [dary] pośrodku zgromadzenia. Agamemnon wstał; Taltybios, z głosu do boga podobny wieprza w ręku dzierżąc przystanął przy pasterzu ludów. Atryda zaś wyciągnął rękami nóż ofiarny, który przy długiej pochwie miecza zawsze mu wisiał. Od szczeci wieprza rozpoczynając, wznosząc ręce do góry, modlił się, Argiwowie natomiast rozsiedli się w milczeniu wszyscy stosownie słuchali króla. Oświadczył, wzrok wznosząc ku szerokiemu niebu: „Patrz teraz Zeusie jako pierwszy, z bogów najwyższy i najlepszy, Ziemio, Heliosie i Erynie, które pod ziemią karzecie ludzi, gdy który przysięgnie krzywo, że ja nie położyłem ręki na dziewczynie Bryzejdzie, aby z nią łoże podzielić, bądź w jakimś innym zamiarze, lecz pozostawała nietknięta w moim namiocie. Jeśli zaś w czymś krzywo przysiągłem, niech bogowie dadzą mi mnogie cierpienia, jakie dają temu, kto przeciw nim wykroczy”. Tak powiedział i przeciął gardło wieprza okrutnym spiżem, Taltybios zaś wieprza w głęboką toń szarego morza rzucił z rozmachem na pastwę ryb.

249: καὶ τὰ μὲν ἐν μέσσῃ ἀγορῇ θέσαν – „i położyli je [dary] pośrodku zgromadzenia”; podobnie jak w pieśni III rytuał złożenia przysięgi wymaga teatralizacji sceny – Achajowie siadają, na środek wolnego placu przynosi się dary, herold przyprowadza zwierzę przysiężne, Agamemnon wstaje i rozpoczyna się ceremonia. Widoczność i dobra słyszalność głównego aktora w procesie rytualnym jest tutaj sprawą podstawową.

251: ἔχων ἐν χερσί – „w ręku dzierżąc”; fraza formularna (6x Il., 5x Od. 1x Hes., por. Kelly 2007: 237 i nast., Coray 2016: 116). W przeciwieństwie do pieśni III, gdzie jagnięta są trzymane w ręku, wieprz/odyniec jest przytrzymywany ręką, na co wskazuje instrumentalne znaczenie przedimka ἐν; chodzi o przytrzymywanie zwierzęcia w celu kontroli jego ruchów (por. Il. 21.531).

252–254a: Obcięcie sierści zwierzęcia ofiarnego oznacza początek działań rytualnych prowadzących do uboju (por. Il. 3.273, Od. 3.446, Od. 14.442; por. Eur. El. 810–812). Zazwyczaj gest ten interpretuje się jako antycypację uboju – pierwszy akt przemocy dokonany na zwierzęciu. W przypadku ofiary przysiężnej chodzi o wzmocnienie przysięgi, dlatego obcięta sierść jest wręczana uczestnikom obrzędu jako znak ich zaangażowania (np. w przypadku zbiorowej przysięgi w Il. 3.273 i nast.). Składający przysięgę budują w ten sposób analogię między losem zabitego zwierzęcia a ich losem w przypadku niedotrzymania warunków. Interpretację tę wzmacnia fakt, że w tym przypadku przysięga jest składana przez samego Agamemnona, który bierze do ręki szczeć wieprza (Nilsson [1940] 1967: 140, por. Coray 2016: 116).

ἀπὸ τρίχας ἀρξάμενος – „od szczeci wieprza rozpoczynając”; czasownik ἀπ-/ἐπ-/κατ-άρχομαι jest terminem technicznym używanym na działanie rozpoczynające rytuał (ofiarę lub libację). Por. Il. 3.272 z komentarzem oraz Od. 3.445 z komentarzem. Zob. Rudhardt 1958: 219 i nast.

257: εὐξάμενος – „modlił się”; nie chodzi o modlitwę w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż Agamemnon nie prosi o żadne dobra, lecz zaklina się, że nie tknął Bryzejdy. Na temat znaczenia εὔχομαι, zob. Benveniste 1969: 233–243; Coray, ed. 2016: 117; Edwards, comm. ad 252–255.

ἰδὼν εἰς οὐρανὸν εὐρύν – „wzrok wznosząc ku szerokiemu niebu”; wzniesienie oczu do nieba wskazuje na osobisty, emocjonalny charakter przysięgi, Pucci 2012: 437–438. Poeta Iliady wprowadza ten hemistych formularny, gdy chce podkreślić dążenie do nawiązania bliskiego kontaktu z bóstwem, które ma wszelkie powody, aby odrzucić modlitwę.

258: ἴστω νῦν Ζεύς – „patrz teraz, Zeusie”; wers formularny (= Od. 19.303, Od. 20.230, por. Od. 14.158, Od. 17.155, Il. 10.329, Il. 23.43). Agamemnon, patrząc w stronę nieba, wzywa Zeusa, aby ten spojrzał na ziemię jako świadek przysięgi. Zeus jest gwarantem przysiąg jako naoczny świadek, który z wysokości spogląda na świat ludzi. Czasownik ἴστω nie oznacza tutaj po prostu „patrz”, lecz jednocześnie „wiedz”. Na temat tej formuły oraz związku między wzrokiem, widzeniem i wiedzą, zob. Benveniste 1969: 173–174.

θεῶν ὕπατος καὶ ἄριστος – „z bogów najwyższy i najlepszy”; charakterystyczna dla inwokacji modlitewnych akumulacja epitetów w stopniu najwyższym jest elementem indoeuropejskiej poetyki religijnej, por. Iupitter Optimus Maximus, zob. West 2007: 129 i nast., Coray 2016: 119.

259: Γῆ τε καὶ Ἠέλιος καὶ Ἐρινύες; „Ziemio, Heliosie i Erynie”; wezwane bóstwa reprezentują trzy poziomy kosmosu: niebo, ziemię i świat podziemny, Coray 2016: 118. W przysięgach bogów tym trzem wymiarom odpowiada przysięga na ziemię, niebo i wody Styks: Hera (Il. 15.36 i nast.), Kalypso (Od. 5.184 i nast.), por. Leto w h.hymn.Ap. 84 i nast. Helios jest wzywany podczas przysiąg jako bóg wszystkowidzący i wszystkosłyszący, por. Il. 3.277 i nast. Erynie pojawiają się tutaj jako bóstwa chtoniczne, groźne mścicielki wszelkich wykroczeń wobec naturalnego ładu. Imię Erinys (w l.poj.) znane w epoce mykeńskiej z Knossos, w Teogonii Hezjoda Erynie (l.mn.) powstały ze spadłej na Ziemię (Gaję) krwi okaleczonego Uranosa.

Ἐρινύες, αἵ θ᾽ ὑπὸ γαῖαν / ἀνθρώπους τίνυνται, ὅτις κ᾽ ἐπίορκον ὀμόσσῃ – „które pod ziemią / karzecie ludzi, gdy który przysięgnie krzywo”; wersy te sugerują karę pośmiertną, chociaż Il. 3.300 i nast. oraz Il. 4.158 i nast. sugeruje karę za życia (por. Il. 9.454–6; Il. 9.571 i nast.; Il. 19.87. Na ten temat zob. Coray 2016: 119 z bibliografią oraz Zerhoch 2015: 178–180.

266: ῏Η, καὶ ἀπὸ στόμαχον κάπρου τάμε νηλέϊ χαλκῷ – „Tak powiedział i przeciął gardło wieprza okrutnym spiżem”; wers formularny (~ Il. 3.292 z komentarzem). Działanie rytualne wzmacnia akt mowy, Graf 1997.

267–268a: Wrzucenie odyńca do morza jest interesującą informacją z religioznawczego punktu widzenia. W przeciwieństwie do ofiary zwierzęcej, w której dla bogów palono w ofierze części zwierzęcia, w uboju towarzyszącym przysiędze wyrzuca się całe truchło. Zazwyczaj interpretuje się ten gest jako chęć uniknięcia skalania zwierzęciem ofiarnym, na którym ciąży zmaza wywołana rytuałem przysięgi (Coray 2016: 123; Kirk 1985). Inni badacze interpretują ten gest jako symboliczne odrzucenie wrogości, gniewu (mēnis), zob. Burkert 2001 (1991): 88. Z kolei Chris Faraone uznaje go za zapowiedź losu krzywoprzysięzcy – śmierć bez pochówku (Faraone 1993: 75).