Iliade canto V
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

W pieśni piątej rozpoczyna się Aristeia Diomedesa, w której tematy ofiarnicze będę ściśle wiązać się przesądzonym losem miasta, które, mimo pobożności Priama, Hektora i jej mieszkańców, zostało skazane na zagładę z powodu czynu Parysa.

Iliada V174–178

Eneasz, zachęcając Pandarosa do wypuszczenia strzały w stronę Diomedesa, wprowadza do swej wypowiedzi wątek teologiczny – potężniejszy przeciwnik może być bogiem, z którym śmiertelnik nie powinien walczyć. Pod koniec zachęty pojawia się wzmianka o zaniedbanych lub niewłaściwie złożonych ofiarach jako potencjalnej przyczynie gniewu bóstwa. Chodzi zatem o „ofiarę włączoną (embedded sacrifice)” w wypowiedź postaci (Hitch 2009: 67 przyp. 26, 130).

ἀλλ᾽ ἄγε τῷδ᾽ ἔφες ἀνδρὶ βέλος Διὶ χεῖρας ἀνασχὼν ὅς τις ὅδε κρατέει καὶ δὴ κακὰ πολλὰ ἔοργε Τρῶας, ἐπεὶ πολλῶν τε καὶ ἐσθλῶν γούνατ᾽ ἔλυσεν· εἰ μή τις θεός ἐστι κοτεσσάμενος Τρώεσσιν ἱρῶν μηνίσας· χαλεπὴ δὲ θεοῦ ἔπι μῆνις.

„Nuże więc, ręce do Zeusa wznieś i wypuść strzałę w tego męża, który tak przeważa i mnogie zło uczynił Trojanom, gdyż szlachetnym wielu rozwiązał kolana; jeśli to nie jest bóg jakiś, co gniewem pała na Trojan o zaniedbane ofiary. Ciężki jest bowiem gniew boski”.

174: ἀλλ᾽ ἄγε τῷδ᾽ ἔφες ἀνδρὶ βέλος Διὶ χεῖρας ἀνασχὼν – „nuże skieruj strzałę w tego męża, wzniósłszy ręce do Zeusa”; podobnie jak w pieśni IV, także i tutaj wypuszczenie celnej strzały wiąże się z modlitwą, jednak tym razem bogiem, do którego ma się pomodlić Pandaros jest Zeus, nie Apollon. Różnica ta może wynikać z kontekstu wypowiedzi. Zeus jako bóstwo, którego dziedziną działania jest panowanie, w tym przewaga na polu bitewnym i zwycięstwo w zmaganiach, jest właściwym adresatem modlitwy, której stawką jest krátos (por. Il. 1.509; Il. 11.192; Il. 11.319; Il. 11.753; Il. 17.205, w sprawie terminu κράτος, zob. Benveniste 1969: 2, 71–83, czasownik κράτειν, s. 77). Jednak w eposie udzielenie krátos herosowi nie jest wyłączną domeną Zeusa, zob. Il. 16.524 (Apollon), Il. 9.254 (Hera lub Atena). W pieśni IV, w której adresata modlitwy wskazuje Pandorosowi Atena, chodzi przede wszystkim o celny strzał.

Διὶ χεῖρας ἀνασχὼν: zwrot formularny, pojawia się również w narracji głównej w opisie ofiary spełnionej w czasie składania przysięgi (Il. 19.254).

175–6: wersy formularne (= 16.424–5) powtórzone w wypowiedzi Sarpedona o Patroklosie, gdzie dobrze pasują do kontekstu, w którym Patroklos walczy w przebraniu. Zwrot ὅς τις ὅδε κρατέει, „kto(kolwiek) tutaj przeważa”, podkreśla niepewność poznawczą sytuacji na polu bitewnym w ramach wyobrażeń o świecie, w którym istoty nadprzyrodzone współdziałają z ludźmi (herosami).

177–178: εἰ μή τις θεός ἐστι κοτεσσάμενος Τρώεσσιν / ἱρῶν μηνίσας – „jeśli to nie jest bóg jakiś, co gniewem pała na Trojan / o zaniedbaną ofiar”; interwencja boga, jako wynik gniewu z powodu zaniedbanych ofiar pojawia się również mowie Achillesa (1.65: εὐχωλῆς ἐπιμέμφεται ἠδ' ἑκατομβης, por. Casabona 1966: 7). W obu wypadkach nie wskazuje się konkretnej osoby lub grupy ludzkiej, która mogłaby być winna wywołania gniewu (Hitch 2009: 82–83), jednak domyślnym podmiotem są tutaj Trojanie. Nieokreślony jest również bóg (εἰ μή τις θεός ἐστι), który może działać. W pieśni I odpowiedzi na analogiczne pytanie udzielił wieszczek (mantis) Kalchas. W warunkach walki Pandaros roztropnie odpowiada, że nie może mieć pewności, czy nie jest to bóg, ale z wyglądu przeciwnik jest podobny do Diomedesa, który „z boga pomocą jakiegoś tutaj szaleje” (Il. 5.183–185). Miejsce jest interesujące zatem z powodu powiązania kryzysowej sytuacji na polu bitewnym z wykroczeniem przeciwko zasadzie wzajemności w relacja ludzi i bogów (Hitch 2009: 130).

ἱρῶν μηνίσας: czasownik μηνίω „gniewać się” oraz rzeczownik μῆνις w eposie homeryckim odnoszą się przede wszystkim do bogów (Watkins 1971). Wyjątkiem jest Achilles, którego „gniew” jest głównym tematem Iliady (Nagy 1999: 72–74). Zaniedbana ofiara jako przyczyna gniewu bogów: Il. 1.65 z komentarzem. Rzeczownik ἱρῶν oznacza tutaj ofiarę w jej materialnym aspekcie (Casabona 1966: 7), która z perspektywy bogów objawia się jako wytworzenie dymu ze spalenia części im przeznaczonej.