Ecclesiazusae (Ἐκκλησιάζουσαι, Donne al Parlamento)
edition published: 2021
availability: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/)

Jedna z dwóch późnych komedii Arystofanesa, zaliczanych do gatunku średniej komedii attyckiej. Wystawiono ją między 393 a 389 r. p.n.e. Akcja dotyczy komicznego przewrotu, jakiego w państwie ateńskim dokonują żony obywateli, przejmując władzę od swoich nieudolnych mężów. Rewolucja ma charakter nie tylko polityczny, jako że cały system własności i obyczajowy ulega przeobrażeniu w duchu (by użyć anachronizmu) komunistycznym.

Religia jest w utworze właściwie nieobecna. Z punktu widzenia badań nad ofiarą krwawą istotne są wyłącznie dwa passusy, z których oba pozostają w wyraźnym związku z innymi miejscami u Arystofanesa.

Tekst cytuję za wydaniem Sommerstein (1998).

Ecclesiazusae 730–745

Nowa władza nakazała wszystkim obywatelom oddać swój majątek. Sąsiad głównych bohaterów wyprowadza z domu swoje dobra, ustawiając je w procesję wzorowaną na procesji panatenajskiej. Passus nie zawiera bezpośrednich odwołań do rytuału ofiary krwawej, opisuje jednak pochód, którego zwieńczeniem miała być ofiara, dlatego wymienione tu zostały osoby odpowiedzialne za doniesienie na miejsce (Akropol) potrzebnych do przeprowadzenia obrzędu przedmiotów. Procesję panatenajską najprawdopodobniej przedstawia joński fryz Partenonu (szerzej: Shear 2001; Neils 2001; Maurizio 1998; Jenkins 1994; Rotroff 1977; procesje ofiarne: Ar. Av. 890–1060; Ach. 237–279).

χώρει σὺ δεῦρο, κιναχύρα, καλὴ καλῶς τῶν χρημάτων θύραζε πρώτη τῶν ἐμὼν, ὅπως ἂν ἐντετριμμένη κανηφόρηις, πολλοὺς κάτω δὴ θυλάκους στέψασ’ ἐμούς. ποῦ ’σθ’ ἡ διφροφόρος; ἡ χύτρα, δεῦρ’ ἔξιθι. νὴ Δία, μέλαινά γ’ †οὐδ’ ἂν ει† τὸ φάρμακον ἕψουσ’ ἔτυχες, ὧι Λυσικράτης μελαίνεται. ἵστω παρ’ αὐτήν. δεῦρ’ ἴθ’, ἡ κομμώτρια. φέρε δεῦρο ταύτην τὴν ὑδρίαν, ὑδριαφόρε. ἐνταῦθα. σὺ δὲ δεῦρ’, ἡ κιθαρωιδός, ἔξιθι, πολλάκις ἀναστήσασά μ’ εἰς ἐκκλησίαν ἀωρὶ νύκτωρ διὰ τὸν ὄρθριον νόμον. ὁ τὴν σκάφην λαβὼν προΐτω· τὰ κηρία κόμιζε· τοὺς θαλλοὺς καθίστη πλησίον, καὶ τὼ τρίποδ’ ἐξένεγκε καὶ τὴν λήκυθον. τὰ χυτρίδι’ ἤδη καὶ τὸν ὄχλον ἀφίετε.

Chodź tu za drzwi ładnie, ładne sitko, pierwsza spośród moich rzeczy, by spełnić rolę dziewczyny z koszykiem, wypudrowane po tym, jak już tyle worków na ciebie opróżniłem. Gdzie dziewczyna ze stołkiem? Garnku, chodź tu! Na Zeusa, czarny jesteś, †jakby to nie ty† ten środek [735] uwarzyłeś, którym Lyzikrates czerni włosy! Stań przy sitku. Dalej, fryzjerko! Przynieś ten dzban, nosiwodo. O, tam. A teraz kitarzystka, wyjdź. Nieraz swym zawodzeniem mnie budziłaś na zgromadzenie [740] o nieludzkiej porze nad ranem. Ty, co masz nieść tacę, naprzód, przynieś plastry miodu. Gałązki oliwne umieść obok i przynieś dwa trójnogi i dzbanek. I wreszcie poślijcie dalej garnuszki i cały tłum.

730: καλὴ καλῶς – „ładnie, ładne” (dosł. „ładna”), cf. Ar. Ach. 253.

732: ὅπως ἂν ἐντετριμμένη κανηφόρηις – „by spełnić rolę dziewczyny z koszykiem”; w tekście pojawia się czasownik κενηφορέω, derywat rzeczownika κανηφόρος, „osoba niosąca koszyk typu κανοῦν”, zawierający przybory potrzebne do złożenia ofiary (Ar. Av. 863; Pax 948–949). Miejsce wskazuje na dużą wagę, jaką przywiązywano do upiększenia dziewczyny, idącej na czele procesji i reprezentującej jednocześnie swoją rodzinę i całą społeczność (cf. Ar. Ach. 242 wraz z komentarzem). Jest kwestią dyskusyjną, czy wymienione tu osoby: διφροφόρος („dziewczyna ze stołkiem”) κομμώτρια („fryzjerka, kosmetyczka”) miały towarzyszyć dziewczynie, by dbać o jej wygodę i piękno, czy też spełniały jakieś funkcje rytualne. Do tematu zamierzam powrócić w osobnym artykule. Podstawowa literatura przedmiotu: ad Ar. Av. 1549–52.

738: φέρε δεῦρο ταύτην τὴν ὑδρίαν, ὑδριαφόρε – „przynieś ten dzban, nosiwodo”; woda stanowi jeden z niezbędnych elementów procesu ofiarnego. Wykorzystywano ją między innymi jako χέρνιψ do oczyszczeń (cf. ad Ar. Av. 850). W procesji panatenajskiej przedstawionej na fryzie Partenonu pojawia się cała grupa mężczyzn, niosących hydriai, czyli dzbany na wodę. Jak zauważa Sommerstein (1998: ad loc.), przed nimi przedstawiono zwierzęta ofiarne, których tekst komedii nie wymienia. Charakterystyczne jednak, że do hydriaphoroi bohater kieruje w kolejnym wersie komendę ἐνταῦθα („o, tam”). To sugeruje, że ich miejsce w procesji było trochę dalej od wymienionych w poprzedzających wersach „osób”. W ramach akcji scenicznej rolę ofiary mogło spełniać coś, co nie zostało wymienione, ale od początku było na scenie lub pojawiło się na niej właśnie teraz. Puszczając wodze fantazji, pozwalam sobie zasugerować, że z domu mógł wyjść „pies” i położyć się między sprzętami.

739: ἡ κιθαρωιδός – „kitarzystka”; fryz Partenonu przedstawia muzyków płci męskiej – kitarzystów i auletów (cf. Av. 842; Pax 951). Tutaj jednak rodzajnik nie pozostawia wątpliwości, że chodzi osobę lub przedmiot, któremu przypisano rodzaj żeński.

741: ὁ τὴν σκάφην λαβών – „ty, co masz nieść tacę”; Pollux 3.55 i Focjusz (s.v. σκάφας) informują, że metojkowie zwani σκαφηφόροι nosili w procesji panatenajskiej tace (σκάφαι) z plastrami miodu i plackami.

742: τοὺς θαλλοὺς καθίστη πλησίον – „gałązki oliwne umieść obok”; nieśli je starsi mężczyźni (cf. Ar. V. 544; X. Symp. 4.17).

Ecclesiazusae 777-783

Jeden z obywateli postanowił nie podporządkować się nakazowi oddania swojego majątku, co usprawiedliwia argumentem teologicznym.

ΑΝΕΡ: οἴσειν δοκεῖς τιν’ ὅστις αὐτῶν νοῦν ἔχει; οὐ γὰρ πάτριον τοῦτ’ ἐστίν. ΓΕΙΤΩΝ: ἀλλὰ λαμβάνειν ἡμὰς μόνον δεῖ; ΑΝ.: νὴ Δία· καὶ γὰρ οἱ θεοί. γνώσει δ’ ἀπὸ τῶν χειρῶν γε τῶν ἀγαλμάτων· ὅταν γὰρ εὐχώμεσθα διδόναι τἀγαθά, ἕστηκεν ἐκτείνοντα τὴν χεῖρ’ ὑπτίαν, οὐχ ὡς τι δώσοντ’ ἀλλ’ ὅπως τι λήψεται.

MĘŻCZYZNA:

Myślisz, że ktoś z nich zamierza coś oddać? To sprzeczne z naszą tradycją.

SĄSIAD:

I co? Trzeba wyłącznie brać?

M.: Na Zeusa, tak przecież robią bogowie! Poznasz po rękach posągów, bo ilekroć modlimy się, by nam zesłali coś dobrego, one stoją, nadstawiając rękę, nie żeby coś dać, ale żeby coś dostać.

Passus tradycyjnie używany jest jako ilustracja rytuału polegającego na wkładaniu do ręki posągu wnętrzności zwierząt ofiarnych. Szerzej na ten temat: ad Ar. Av. 514–519.